శ్రోతవ్యమపి పశ్యాపి సుహృదాం కురునన్దన। న కర్తవ్యశ్చ నిర్బన్ధో నిర్బన్ధో హి సుదారుణః
కురువంశోత్సవా! ఏదైనా వినాల్సినదైనా, చూడాల్సినదైనా, దానిపై దురుసుగా పట్టుబట్టకూడదు. ఎందుకంటే పట్టుదల చాలా హానికరం.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్ । యథా నిర్బన్ధతః ప్రాప్తో గాలవేన పరాజయః
ఇక్కడ కూడా ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. పట్టుదల వల్ల గాలవుడు ఓడిపోయినట్లు చెబుతారు.
విశ్వామిత్రం తపస్యన్తం ధర్మో జిజ్ఞాసయా పురా । అభ్యగచ్ఛత్స్వయం భూత్వా వసిష్ఠో భగవానృషిః
పూర్వకాలంలో ధర్ముడు, విశ్వామిత్రుని పరీక్షించాలనే ఉద్దేశంతో వసిష్ఠుడి రూపంలో వచ్చాడు.
సప్తర్షీణామన్యతమం వేషమాస్థాయ భారత। బభుక్షుః క్షుధితో రాజన్నాశ్రమం కౌశికస్య తు
భారతా! ఏడు ఋషుల్లో ఒకరి వేషం ధరించి, ఆకలితో ఉన్న ధర్ముడు, కౌశికుని ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు.
విశ్వామిత్రోఽథ సంభ్రాన్తః శ్రపయామాస వై చరుమ్ । పరమాన్నస్య యత్నేన న చ తం ప్రత్యపాలయత్
అప్పుడా విశ్వామిత్రుడు, ఉత్కంఠతో, ఉత్తమ అన్నంతో శ్రద్ధగా నైవేద్యం తయారుచేశాడు. కానీ ఆహారం అతడికి అందించలేకపోయాడు.
అన్నం తేన యదా భుక్తమన్యైర్దత్తం తపస్విభిః । అథ గృహ్ణాన్నమత్యుష్ణం విశ్వామిత్రోఽప్యుపాగమత్
ఆ ఆహారం ఇతర తపస్వులకు ఇచ్చినందువల్ల వారు తిన్నారు. తర్వాత మిగిలిన వేడిగా ఉన్న అన్నాన్ని తీసుకోవడానికి విశ్వామిత్రుడు దగ్గరకు వచ్చాడు.
భుక్తం మే తిష్ఠ తావత్త్వమిత్యుక్త్వా భగవాన్యయౌ । విశ్వామిత్రస్తతో రాజన్స్థిత ఏవ మహాద్యుతిః
ఆ భగవంతుడు, 'నేను తిన్నాను, నీవు ఇక్కడే ఉండి వేచి ఉండు' అని చెప్పి వెళ్లిపోయాడు. విశ్వామిత్రుడు అక్కడే నిల్చుని ఉన్నాడు.
భక్తం ప్రగృహ్య మూర్ధ్నా వై బాహుభ్యాం సంశితవ్రతః । స్థితః స్థాణురివాభ్యాశే నిశ్చేష్టో మారుతాశనః
ఆహారాన్ని చేతుల్లో పట్టుకుని, తల దగ్గర ఉంచి, కఠిన వ్రతంతో, కదలకుండా, గాలి మాత్రమే పీలుస్తూ, స్థిరంగా నిలబడ్డాడు.
తస్య శుశ్రూషణే యత్నమకరోద్గాలవో మునిః । గౌరవాద్బహుమానాచ్చ హార్దేన ప్రియకామ్యయా
గాలవుడు ఆ మహర్షిని గౌరవంతో, ప్రేమతో, మనసారా సేవించేందుకు ఎంతో శ్రమపడ్డాడు.
అథ వర్షశతే పూర్ణే ధర్మః పునరుపాగమత్। వాసిష్ఠం వేషమాస్థాయ కౌశికం భోజనేప్సయా
నూరేళ్లు పూర్తయ్యాక, ధర్ముడు మళ్లీ వసిష్ఠుడి రూపంలో, కౌశికుని వద్ద భోజనం కోరుతూ వచ్చాడు.
స దృష్ట్వా శిరసా భక్తం ధ్రియమాణం మహర్షిణా । తిష్ఠతా వాయుభక్షేణ విశ్వామిత్రేణ ధీమతా
విశ్వామిత్రుడు తల దగ్గర ఆహారం పట్టుకుని, గాలి మాత్రమే పీలుస్తూ నిలబడి ఉన్నాడని చూసాడు.
ప్రతిగృహ్య తతో ధర్మస్తథైవోష్ణం తథా నవమ్ । భుక్త్వా ప్రీతోస్మి విప్రర్షే తముక్త్వా స మునిర్గతః
ఆ తర్వాత ధర్ముడు అదే వేడిగా, కొత్తగా ఉన్న అన్నాన్ని తీసుకుని తిన్నాడు. 'నేను సంతోషించాను' అని చెప్పి అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయాడు.
క్షత్రభావాదపగతో బ్రాహ్మణత్వముపాగతః। ధర్మస్య వచనాత్ప్రీతో విశ్వామిత్రస్తథాఽభవత్
వీరత్వాన్ని విడిచి, బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడు. ధర్ముని వాక్యంతో విశ్వామిత్రుడు సంతోషించాడు.
విశ్వామిత్రస్తు శిష్యస్య గాలవస్య తపస్వినః । శుశ్రూషయా చ భక్త్యా చ ప్రీతిమానిత్యువాచ హ
తపస్సు చేసుకుంటున్న శిష్యుడు గాలవుడు చేసిన భక్తితో కూడిన సేవను చూసి, విశ్వామిత్రుడు సంతోషంతో ప్రేమగా మాట్లాడాడు.
అనుజ్ఞాతో మయా వత్స యథేష్టం గచ్ఛ గవాలవ। ఇత్యుక్తః ప్రత్యువాచేదం గాలవో మునిసత్తమమ్
నీవు నా అనుమతితో, బిడ్డా, గావాలవుని వద్దకు నీ ఇష్టానుసారం వెళ్ళు అని చెప్పగా, గాలవుడు ఆ మహర్షి వద్ద ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
ప్రీతో మధురయా వాచా విశ్వామిత్రం మహాద్యుతిమ్ । దక్షిణాః కాః ప్రయచ్ఛామి భవతే గురుకర్మణి
ఆనందంగా, మృదువైన మాటలతో, గాలవుడు మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుని అడిగాడు: "గురువుగారి సేవకు నేను ఏదైనా బహుమతి ఇవ్వాలా?"
దక్షిణాభిరుపేతం హి కర్మ సిద్ధ్యతి మానద। దక్షిణానాం హి దాతా వై అపవర్గేణ యుజ్యతే
బహుమతులతో కూడిన కార్యమే ఫలిస్తుంది, మహానుభావా. బహుమతి ఇచ్చేవాడు నిజంగా మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
స్వర్గే క్రతుఫలం తద్ధి దక్షిణా శాన్తిరుచ్యతే। కిమాహరామి గుర్వర్థం బ్రవీతు భగవానితి
స్వర్గంలో యజ్ఞఫలంగా చెప్పబడేది ఆ బహుమతే, దానిని శాంతిగా అంటారు. గురువుగారి కోసం నేను ఏమి తేవాలి? దయచేసి మీరు చెప్పండి.
స జానానస్తు భగవాన్ఖిన్నం శుశ్రూషణేన వై। విశ్వామిత్రస్తమసకృద్గచ్ఛ గచ్ఛేత్యచోదయత్
ఇది తెలుసుకున్న విశ్వామిత్రుడు, గాలవుడు సేవచేసి అలసిపోయాడని గమనించి, పునఃపునః 'వెళ్ళు వెళ్ళు' అని ప్రోత్సహించాడు.
అసకృద్గచ్ఛగచ్ఛేతి విశ్వామిత్రేణ భాషితః । కిం దదానీతి బహుశో గాలవః ప్రత్యభాషత
విశ్వామిత్రుడు ఎన్నిసార్లు 'వెళ్ళు వెళ్ళు' అని చెప్పినా, గాలవుడు 'నేను ఏమి ఇవ్వాలి?' అని మళ్లీ మళ్లీ అడిగాడు.
నిర్బన్ధతస్తు బహుశో గాలవస్య తపస్వినః। కించిదాగతసంరమ్భో విశ్వామిత్రోఽబ్రవీదిదమ్
తపస్సుతో ఉన్న గాలవుడు పదేపదే అడగడంతో, విశ్వామిత్రుడు కొంత అసహనంతో ఇలా అన్నాడు.
ఏకతఃశ్యామకర్ణానాం హయానాం చన్ద్రవర్చసామ్। అష్టౌ శతాని మే దేహి గచ్ఛ గాలవ మా చిరమ్
ఒక్కసారిగా, నీలివాడి చెవులు కలిగి, చంద్రబింబంలా ప్రకాశించే ఎనిమిది వందల గుర్రాలు నాకు ఇవ్వు. ఆలస్యం చేయకుండా వెళ్ళు, గాలవా.
ఏవముక్తస్తదా తేన విశ్వామిత్రేణ ధీమతా। నాస్తే న శేతే నాహారం కురుతే గాలవస్తదా
విశ్వామిత్రుడు ఇలా చెప్పిన తర్వాత, ఆ సమయంలో గాలవుడు విశ్రాంతి తీసుకోలేదు, నిద్రపోలేదు, భోజనం కూడా చేయలేదు.
త్వగస్థిభూతో హరిణాశ్చిన్తాశోకపరాయణః। శోచమానోఽతిమాత్రం స దహ్యమానశ్చ మన్యునా । గాలవో దుఃఖితో దుఃఖాద్విలలాప సుయోధన
చర్మమూ ఎముకలుగా మారి, ఆందోళనతో, దుఃఖంతో మునిగిపోయి, తీవ్రమైన బాధతో, కోపంతో కాలుతూ, గాలవుడు ఆపసోపాలతో విలపించాడు, ఓ మహాబలుడా.
కుతః పుష్టాని మిత్రాణి కుతోఽర్థాః సఞ్చయః కృతః । హయానాం చన్ద్రశుభ్రాణాం శతాన్యష్టౌ కుతో మమ
నాకు బలమైన స్నేహితులు ఎక్కడ? సంపద ఎక్కడ ఉంది? చంద్రబింబంలా తెల్లగా ఉన్న ఎనిమిది వందల గుర్రాలు నాకు ఎక్కడ దొరుకుతాయి?
కుతో మే భోజనే శ్రద్ధా సుఖశ్రద్ధా కుతశ్చ మే। శ్రద్ధా మే జీవితస్యాపి ఛిన్నా కిం జీవితేన మే
భోజనంపై నాకెక్కడ విశ్వాసం? సంతోషంగా ఉండే నమ్మకం నాలో ఎక్కడ? జీవితం మీద కూడా నా నమ్మకం పోయింది—ఇలాంటి జీవితం నాకు ఎందుకు?
అహం పారే సముద్రస్య పృథివ్యా వా పరం పరాత్। గత్వాఽఽత్మానం విముఞ్చామి కిం ఫలం జీవితేన మే
సముద్రం దాటి, భూమి చివరకు వెళ్లి, నేను నా ప్రాణాన్ని వదిలేస్తాను—ఈ జీవితం నాకు ఏమి ఉపయోగం?
అదనస్యాకృతార్థస్య త్యక్తస్య వివిధైః ఫలైః । ఋణం ధారయమాణస్య కుతః సుఖమనీహయా
బోజనం లేకుండా, ఏదీ సాధించకుండా, అన్ని సుఖాలను వదిలిపెట్టి, అప్పుతో బాధపడుతున్నవాడికి, ఈ లక్ష్యరహిత జీవితంలో ఎక్కడ ఆనందం?
సుహృదాం హి ధనం భుక్త్వా కృత్వా ప్రణయమీప్సితమ్ । ప్రతికర్తుమశక్తస్య జీవితాన్మరణం వరమ్
స్నేహితుల సంపదను ఆస్వాదించి, వారి ప్రేమను పొందినవాడు, తిరిగి వారికి ఉపకారం చేయలేకపోతే, అలాంటి వాడికి బ్రతకడం కన్నా చావడమే మేలు.
ప్రతిశ్రుత్య కరిష్యేతి కర్తవ్యం తదకుర్వతః । మిథ్యావచనదగ్ధస్య ఇష్టాపూర్తం ప్రణశ్యతి
'నేను చేస్తాను' అని హామీ ఇచ్చి, ఆ పని చేయకపోతే, అబద్ధం వల్ల కాలిపోయినవాడికి, యజ్ఞఫలమూ, పుణ్యమూ నశించిపోతాయి.