ప్రత్యక్షదర్శీ సర్వస్య నారదోఽయం మహాతపాః । మాహాత్మ్యస్య తదా విష్ణోః సోఽయం చక్రగదాధరః
ఈ నారదుడు, మహాతపస్వి, ప్రత्यक्षంగా అన్నిటినీ చూసేవాడు, విష్ణువు మహిమను ప్రత్యక్షంగా చూశాడు — ఆయనే చక్రాయుధం, గదాధారుడు.
దుర్యోధనస్తు తచ్ఛ్రుత్వా నిశ్వసన్భృకుటీముఖః। రాధేయమభిసంప్రేక్ష్య జహాస స్వనవత్తదా
దుర్యోధనుడు ఇది విని, ఊపిరి తీసుకుంటూ, కురుపు ముడుచుకుని, రాధేయుడిని చూసి, ఆ సమయంలో పెద్దగా నవ్వాడు.
కదర్థీకృత్య తద్వాక్యమృషేః కణ్వస్య దుర్మతిః । ఊరుం గజకరాకారం తాడయన్నిదమబ్రవీత్
కణ్వ మహర్షి మాటలను లెక్కచేయకుండా, దుర్మార్గుడు తన ఏనుగు కాళ్లలా ఉన్న తొడను కొట్టి ఇలా అన్నాడు:
యథైవేశ్వరసృష్టోఽస్మి యద్భావి యా చ మే గతిః। తథా మహర్షే వర్తామి కిం ప్రలాపః కరిష్యతి
ప్రభువు ఎలా సృష్టించాడో, నా భవితవ్యం ఎలా ఉంటుందో, నా గతి ఎలా ఉంటుందో అలాగే నేను ప్రవర్తిస్తున్నాను మహర్షీ! నీ మాటలు ఏమి చేయగలవు?
తతః కణ్వోఽబ్రవీత్క్రుద్ధో దుర్యోధనమపణ్డితమ్ । యస్మాదూకం తాడయసి ఊరౌ మృత్యుర్భవిష్యతి
అప్పుడు కణ్వుడు కోపంతో, అజ్ఞాని దుర్యోధనునితో ఇలా అన్నాడు: 'నీవు తొడను కొట్టినందుకు, నీ మరణం అక్కడే సంభవిస్తుంది.'
అనర్థే జాతినిర్బన్ధం పరార్థే లోభమోహితమ్। అనార్యకేష్వభిరతం మరణే కృతనిశ్చయమ్
అనర్థంలో పట్టుదలతో, పరుల కోసం లోభం, మోహంతో, అనార్యకార్యాలలో ఆనందంతో, మరణాన్ని నిర్ణయించుకున్నవాడిగా ఉన్నవాడిని
జ్ఞాతీనాం దుఃఖకర్తారం బన్ధూనాం శోకవర్ధనమ్ । సుహృదాం క్లేశదాతారం ద్విషతాం హర్షవర్ధనమ్
తన బంధువులకు బాధలు కలిగించేవాడు, స్నేహితులకు కష్టాలు పెంచే వాడు, శత్రువులకు ఆనందాన్ని పెంచే వాడు, ఇలాంటి వాడు నిజంగా దుర్మార్గుడే.
కథం నైనం విమార్గస్థం వారయన్తీహ బాన్ధవాః। సౌహృదాద్వా సుహృత్స్నిగ్ధో భగవాన్వా పితామహః
ఇలాంటి వాడు తప్పు మార్గంలో పోతున్నప్పుడు, బంధువులు, స్నేహితులు లేదా పెద్దవారు ప్రేమతో అయినా, దయతో అయినా, ఎందుకు అతడిని ఆపడం లేదు?
ఉక్తం భగవతా వాక్యముక్తం భీష్మేణ యత్క్షమమ్। ఉక్తం బహువిధం చైవ నారదేనాపి తచ్ఛృణు
భగవంతుడు చెప్పిన మాటలు, భీష్ముడు చెప్పిన సముచితమైన మాటలు, నారదుడు చెప్పిన అనేక ఉపదేశాలు — ఇవన్నీ నీవు విను.
దుర్లభో వై సుహృచ్ఛ్రోతా దుర్లభశ్చ హితః సుహృత్। తిష్ఠతే హి సుహ్యద్యత్ర న బన్ధుస్తత్ర తిష్ఠతే
ఉత్తమ సలహా చెప్పే స్నేహితుడు దొరకడం చాలా అరుదు. మంచి మనసున్న స్నేహితుడూ దొరకడం కష్టం. నిజమైన స్నేహితుడు ఉన్న చోట బంధువు ఉండడు.
శ్రోతవ్యమపి పశ్యాపి సుహృదాం కురునన్దన। న కర్తవ్యశ్చ నిర్బన్ధో నిర్బన్ధో హి సుదారుణః
కురువంశోత్సవా! ఏదైనా వినాల్సినదైనా, చూడాల్సినదైనా, దానిపై దురుసుగా పట్టుబట్టకూడదు. ఎందుకంటే పట్టుదల చాలా హానికరం.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్ । యథా నిర్బన్ధతః ప్రాప్తో గాలవేన పరాజయః
ఇక్కడ కూడా ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. పట్టుదల వల్ల గాలవుడు ఓడిపోయినట్లు చెబుతారు.
విశ్వామిత్రం తపస్యన్తం ధర్మో జిజ్ఞాసయా పురా । అభ్యగచ్ఛత్స్వయం భూత్వా వసిష్ఠో భగవానృషిః
పూర్వకాలంలో ధర్ముడు, విశ్వామిత్రుని పరీక్షించాలనే ఉద్దేశంతో వసిష్ఠుడి రూపంలో వచ్చాడు.
సప్తర్షీణామన్యతమం వేషమాస్థాయ భారత। బభుక్షుః క్షుధితో రాజన్నాశ్రమం కౌశికస్య తు
భారతా! ఏడు ఋషుల్లో ఒకరి వేషం ధరించి, ఆకలితో ఉన్న ధర్ముడు, కౌశికుని ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు.
విశ్వామిత్రోఽథ సంభ్రాన్తః శ్రపయామాస వై చరుమ్ । పరమాన్నస్య యత్నేన న చ తం ప్రత్యపాలయత్
అప్పుడా విశ్వామిత్రుడు, ఉత్కంఠతో, ఉత్తమ అన్నంతో శ్రద్ధగా నైవేద్యం తయారుచేశాడు. కానీ ఆహారం అతడికి అందించలేకపోయాడు.
అన్నం తేన యదా భుక్తమన్యైర్దత్తం తపస్విభిః । అథ గృహ్ణాన్నమత్యుష్ణం విశ్వామిత్రోఽప్యుపాగమత్
ఆ ఆహారం ఇతర తపస్వులకు ఇచ్చినందువల్ల వారు తిన్నారు. తర్వాత మిగిలిన వేడిగా ఉన్న అన్నాన్ని తీసుకోవడానికి విశ్వామిత్రుడు దగ్గరకు వచ్చాడు.
భుక్తం మే తిష్ఠ తావత్త్వమిత్యుక్త్వా భగవాన్యయౌ । విశ్వామిత్రస్తతో రాజన్స్థిత ఏవ మహాద్యుతిః
ఆ భగవంతుడు, 'నేను తిన్నాను, నీవు ఇక్కడే ఉండి వేచి ఉండు' అని చెప్పి వెళ్లిపోయాడు. విశ్వామిత్రుడు అక్కడే నిల్చుని ఉన్నాడు.
భక్తం ప్రగృహ్య మూర్ధ్నా వై బాహుభ్యాం సంశితవ్రతః । స్థితః స్థాణురివాభ్యాశే నిశ్చేష్టో మారుతాశనః
ఆహారాన్ని చేతుల్లో పట్టుకుని, తల దగ్గర ఉంచి, కఠిన వ్రతంతో, కదలకుండా, గాలి మాత్రమే పీలుస్తూ, స్థిరంగా నిలబడ్డాడు.
తస్య శుశ్రూషణే యత్నమకరోద్గాలవో మునిః । గౌరవాద్బహుమానాచ్చ హార్దేన ప్రియకామ్యయా
గాలవుడు ఆ మహర్షిని గౌరవంతో, ప్రేమతో, మనసారా సేవించేందుకు ఎంతో శ్రమపడ్డాడు.
అథ వర్షశతే పూర్ణే ధర్మః పునరుపాగమత్। వాసిష్ఠం వేషమాస్థాయ కౌశికం భోజనేప్సయా
నూరేళ్లు పూర్తయ్యాక, ధర్ముడు మళ్లీ వసిష్ఠుడి రూపంలో, కౌశికుని వద్ద భోజనం కోరుతూ వచ్చాడు.
స దృష్ట్వా శిరసా భక్తం ధ్రియమాణం మహర్షిణా । తిష్ఠతా వాయుభక్షేణ విశ్వామిత్రేణ ధీమతా
విశ్వామిత్రుడు తల దగ్గర ఆహారం పట్టుకుని, గాలి మాత్రమే పీలుస్తూ నిలబడి ఉన్నాడని చూసాడు.
ప్రతిగృహ్య తతో ధర్మస్తథైవోష్ణం తథా నవమ్ । భుక్త్వా ప్రీతోస్మి విప్రర్షే తముక్త్వా స మునిర్గతః
ఆ తర్వాత ధర్ముడు అదే వేడిగా, కొత్తగా ఉన్న అన్నాన్ని తీసుకుని తిన్నాడు. 'నేను సంతోషించాను' అని చెప్పి అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయాడు.
క్షత్రభావాదపగతో బ్రాహ్మణత్వముపాగతః। ధర్మస్య వచనాత్ప్రీతో విశ్వామిత్రస్తథాఽభవత్
వీరత్వాన్ని విడిచి, బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాడు. ధర్ముని వాక్యంతో విశ్వామిత్రుడు సంతోషించాడు.
విశ్వామిత్రస్తు శిష్యస్య గాలవస్య తపస్వినః । శుశ్రూషయా చ భక్త్యా చ ప్రీతిమానిత్యువాచ హ
తపస్సు చేసుకుంటున్న శిష్యుడు గాలవుడు చేసిన భక్తితో కూడిన సేవను చూసి, విశ్వామిత్రుడు సంతోషంతో ప్రేమగా మాట్లాడాడు.
అనుజ్ఞాతో మయా వత్స యథేష్టం గచ్ఛ గవాలవ। ఇత్యుక్తః ప్రత్యువాచేదం గాలవో మునిసత్తమమ్
నీవు నా అనుమతితో, బిడ్డా, గావాలవుని వద్దకు నీ ఇష్టానుసారం వెళ్ళు అని చెప్పగా, గాలవుడు ఆ మహర్షి వద్ద ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
ప్రీతో మధురయా వాచా విశ్వామిత్రం మహాద్యుతిమ్ । దక్షిణాః కాః ప్రయచ్ఛామి భవతే గురుకర్మణి
ఆనందంగా, మృదువైన మాటలతో, గాలవుడు మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుని అడిగాడు: "గురువుగారి సేవకు నేను ఏదైనా బహుమతి ఇవ్వాలా?"
దక్షిణాభిరుపేతం హి కర్మ సిద్ధ్యతి మానద। దక్షిణానాం హి దాతా వై అపవర్గేణ యుజ్యతే
బహుమతులతో కూడిన కార్యమే ఫలిస్తుంది, మహానుభావా. బహుమతి ఇచ్చేవాడు నిజంగా మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
స్వర్గే క్రతుఫలం తద్ధి దక్షిణా శాన్తిరుచ్యతే। కిమాహరామి గుర్వర్థం బ్రవీతు భగవానితి
స్వర్గంలో యజ్ఞఫలంగా చెప్పబడేది ఆ బహుమతే, దానిని శాంతిగా అంటారు. గురువుగారి కోసం నేను ఏమి తేవాలి? దయచేసి మీరు చెప్పండి.
స జానానస్తు భగవాన్ఖిన్నం శుశ్రూషణేన వై। విశ్వామిత్రస్తమసకృద్గచ్ఛ గచ్ఛేత్యచోదయత్
ఇది తెలుసుకున్న విశ్వామిత్రుడు, గాలవుడు సేవచేసి అలసిపోయాడని గమనించి, పునఃపునః 'వెళ్ళు వెళ్ళు' అని ప్రోత్సహించాడు.
అసకృద్గచ్ఛగచ్ఛేతి విశ్వామిత్రేణ భాషితః । కిం దదానీతి బహుశో గాలవః ప్రత్యభాషత
విశ్వామిత్రుడు ఎన్నిసార్లు 'వెళ్ళు వెళ్ళు' అని చెప్పినా, గాలవుడు 'నేను ఏమి ఇవ్వాలి?' అని మళ్లీ మళ్లీ అడిగాడు.