సర్వకామదుఘా నామ ధేనుర్ధారయతే దిశమ్। ఉత్తరాం మాతలే ధర్మ్యాం తథైలవిలసంశ్రితామ్
సర్వకామదుఘ అనే ఆవు, ఓ మాతలి, ఉత్తర దిశను పట్టుకుని ఉంది. ఆ దిశ ధర్మమయంగా, నూనెతో అలంకరించబడి ఉంది.
ఆసాం త పయసా మిశ్రం పయో నిర్మథ్య సాగరే । మన్థానం మన్దరం కృత్వా దేవైరసురసంహితైః
ఈ ఆవుల పాలను కలిపి, సముద్రంలో పాలను మథించి, మందర పర్వతాన్ని మధానంగా పెట్టి, దేవతలు మరియు అసురులు కలిసి మథించారు.
అద్ధృతా వారుణీ లక్ష్మీరమృతం చాపి మాతలే। ఉచ్చైఃశ్రవాశ్చాశ్వరాజో మణిరత్నం చ కౌస్తుభమ్
ఓ మాతలి, ఆ సముద్రమథనంలో వారుణి, లక్ష్మి, అమృతం, ఉచ్చైఃశ్రవ అనే అశ్వరాజు, కౌస్తుభ మణి ఇవన్నీ ప్రాప్తమయ్యాయి.
సుధాహారేషు చ సుధాం స్వధాభోజిషు చ స్వధామ్। అమృతం చామృతాశేషు సురభీ క్షరతే పయః
అమృత ప్రవాహాల్లో అమృతం ప్రవహిస్తుంది; స్వధా భోజనమయ్యే వారికి స్వధా లభిస్తుంది; అమరులకు సురభి ఆవు పాలను ప్రసాదిస్తుంది.
అత్ర గాథా పురా గీతా రసాతలనివాసిభిః । పౌరాణీ శ్రూయతే లోకే గీయతే యా మనీషిభిః
ఈ విషయంపై పాతకాలంలో పాతాళవాసులు ఒక గీతను పాడారు; ఆ పురాతన పద్యం లోకంలో పండితులు ఇప్పటికీ పాడుతూ వినిపిస్తున్నారు.
న నాగలోకే న స్వర్గే న విమానే త్రివిష్టపే। పరివాసః సుఖస్తాదృక్ రసాతలతలే యథా
నాగలోకంలోనో, స్వర్గంలోనో, త్రివిష్టప అనే దేవతల నగరంలోనో, పాతాళంలో ఉండే సుఖం ఎక్కడా లేదు.
ఇయం భోగవతీ నామ పురీ వాసుకిపాలితా। యాదృశీ దేవరాజస్య పురీ వర్యాఽమరావతీ
ఈ నగరాన్ని భోగవతీ అంటారు. ఇది వాసుకి పరిరక్షణలో ఉంది. దేవేంద్రుని అమరావతి ఎంత వైభవంగా ఉంటుందో, ఇదీ అంతే మహిమతో మెరిసిపోతుంది.
ఏష శేషః స్థితో నాగో యేనేయం ధార్యతే సదా। తపసా లోకముఖ్యేన ప్రభావసహితా మహీ
ఇక్కడ ఉన్నాడు శేషుడు. ఇతని వల్లే ఈ భూమి ఎప్పుడూ నిలబడుతోంది. ఇతడు తపస్సుతో గొప్ప శక్తిని సంపాదించినవాడు, లోకాలలో అగ్రగణ్యుడు.
శ్వేతాచలనిభాకారో దివ్యాభరణభూషితః । సహస్రం ధారయన్మూర్ధ్నాం జ్వాలాజిహ్వో మహాబలః
ఇతని రూపం తెల్లపర్వతంలా మెరిసిపోతుంది. దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడి, వెయ్యి తలలు మోస్తూ, అగ్ని వంటి నాలుకలతో, అపార బలంతో ఉన్నాడు.
ఇహ నానావిధాకారా నానావిధవిభూషణాః। సురసాయాః సుతా నాగా నివసన్తి గతవ్యథాః
ఇక్కడ సురసాయ కుమారులైన నాగులు వేర్వేరు రూపాల్లో, వేర్వేరు అలంకారాలతో, ఎలాంటి బాధలు లేకుండా నివసిస్తున్నారు.
మణిస్వస్తికచక్రాఙ్కాః కమణ్డలుకలక్షణాః। సహస్రసంఖ్యా బలిన సర్వే రౌద్రాః స్వభావతః
వెండికళలు, స్వస్తిక చిహ్నాలు, చక్రాల గుర్తులు, అలాగే కమండలువులు ఉన్న వీరు, వేల సంఖ్యలో ఉన్నారు. వీరందరూ బలవంతులు, స్వభావం ప్రకారం ఉగ్రులు.
సహస్రశిరసః కేచిత్కేచిత్పఞ్చశతాననాః । శతశీర్షాస్తథా కేచిత్కేచిత్రిశిరసోఽపి చ
వారిలో కొందరికి వెయ్యి తలలు, మరికొందరికి ఐదు వందల ముఖాలు, ఇంకొందరికి వంద తలలు, మరికొందరికి మూడు తలలు ఉన్నాయి.
ద్విపఞ్చశిరసః కేచిత్కేచిత్సప్తసుఖాస్తథా। మహాభోగా మహాకాయాః పర్వతాభోగభోగినః
కొందరికి యాభై తలలు, మరికొందరికి ఏడు ఆనందమైన తలలు ఉన్నాయి. వీరందరూ పెద్ద పాము తలలతో, పెద్ద శరీరాలతో, వారి వంకలు కొండల్లా విస్తరించి ఉంటాయి.
బహూనీహ సహస్రాణి ప్రయుతాన్యర్బుదాని చ। నాగానామేకవంశానాం యథాశ్రేష్ఠం తు మే శ్రుణు
ఇక్కడ వేలాది, లక్షలాది, కోట్లాది నాగులు ఒకే వంశానికి చెందారు. వీరిలో ఉత్తములు ఎవరో నేను చెప్పబోతున్నాను, విను.
వాసుకిస్తక్షకశ్చైవ కర్కోటకధనఞ్జయౌ। కాలీయో నహుషశ్చైవ కమ్బలాశ్వతరావుభౌ
వాసుకి, తక్షకుడు, కర్కోటకుడు, ధనంజయుడు, కాలియుడు, నహుషుడు, అలాగే కంబలుడు, అశ్వతరుడు ఇద్దరూ కూడా ఉన్నారు.
బాహ్యకుణ్డో మణిర్నాగస్తథైవాపూరణః ఖగః। వామనశ్చైలపత్రశ్చ కుకురః కుకుణస్తథా
బాహ్యకుండుడు, మణి, నాగుడు, అప్పూరణుడు, ఖగుడు, వామనుడు, ఐలపత్రుడు, కుకురుడు, కుకుణుడు కూడా ఉన్నారు.
ఆర్యకో నన్దకశ్చైవ తథా కలశపోతకౌ । కైలాసకః పిఞ్జరకో నాగశ్చైరావతస్తథా
ఆర్యకుడు, నందకుడు, అలాగే కలశపోటకుడు, కైలాసకుడు, పింజరకుడు, నాగుడు, అలాగే ఐరావతుడు ఉన్నారు.
సుమనోముఖో దధిముఖః శఙ్ఖో నన్దోపనన్దకౌ । ఆప్తః కోటరకశ్చైవ శిఖీ నిష్ఠూరికస్తథా
సుమనోముఖుడు, దధిముఖుడు, శంఖుడు, నందోపానందకుడు, ఆప్తుడు, కోటరకుడు, శిఖీ, నిష్ఠూరికుడు కూడా ఉన్నారు.
తిత్తిరిర్హస్తిభద్రశ్చ కుముదో మాల్యపిణ్డకః। ద్వౌ పద్మౌ పుణ్డరీకశ్చ పుష్పో ముద్గరపర్ణకః
తిత్తిరి, హస్తిభద్రుడు, కుముదుడు, మాల్యపిండకుడు, ఇద్దరు పద్ములు, పుండరీకుడు, పుష్పుడు, ముద్గరపర్ణకుడు ఉన్నారు.
కరవీరః పీఠరకః సంవృత్తో వృత్త ఏవ చ। పిణ్డారో బిల్వపత్రశ్చ మూషికాదః శిరీషకః
కరవీరుడు, పీఠరకుడు, సంవృతుడు, వృత్తుడు, పిండారుడు, బిల్వపత్రుడు, మూషికాదుడు, శిరీషకుడు ఉన్నారు.
దిలీపః శఙ్ఖశీర్షశ్చ జ్యోతిష్కోఽథాపరాజితః । కౌరవ్యో ధృతరాష్ట్రశ్చ కుహురః కృశకస్తథా
దిలీపుడు, శంఖశీర్షుడు, జ్యోతిష్కుడు, అపరాజితుడు, కౌరవ్యుడు, ధృతరాష్ట్రుడు, కుహురుడు, కృష్ణుడు ఉన్నారు.
విరజా ధారణశ్చైవ సుబాహుర్ముఖరో జయః । బధిరాన్ధౌ విశుణ్డిశ్చ విరసః సురసస్తథా
విరజా, ధారణుడు, సుబాహుడు, ముఖరుడు, జయుడు, బధిరుడు, అంధుడు, విశుండి, విరసుడు, సురసుడు ఉన్నారు.
ఏతే చాన్యే చ బహవః కశ్యపస్యాత్మజాః స్మృతాః । మాతలే పశ్య యద్యత్ర కశ్చిత్తే రోచతే వరః
ఇవాళ్లతో పాటు మరెన్నో నాగులు కశ్యపుని కుమారులుగా గుర్తించబడ్డారు. మాతలి, వీరిలో నీవు యారిని ఇష్టపడతావో చూడు.
మాతలిస్త్వేకమవ్యగ్రః సతతం సంనిరీక్ష్య వై। పప్రచ్ఛ నారదం తత్ర ప్రీతిమానివ చాభవత్
కానీ మాతలి శాంతంగా అందరినీ పరిశీలించి, అక్కడ నారదుని అడిగాడు. అతడు ఆనందంగా కనిపించాడు.
స్థితో య ఏష పురతః కౌరవ్యస్యార్యకస్య తు। ద్యుతిమాన్దర్శనీయశ్చ కస్యైష కులనన్దనః
ఆర్యకుడి ముందు నిలబడి ఉన్న ఈ కౌరవుడు ఎవరు? ఇతడు ప్రకాశవంతంగా, అందంగా ఉన్నాడు. ఇతడు ఎవరి వంశానికి చెందినవాడు?
కః పితా జననీ చాస్య కతమస్యైష భోగినః। వంశస్య కస్యైష మహాన్కేతుభూత ఇవ స్థితః
ఇతడి తండ్రి ఎవరు? తల్లి ఎవరు? ఇతడు ఈ నాగుల్లో ఎవరి వంశానికి చెందాడు? ఇతడు ఏ వంశానికి గొప్ప ప్రతీకగా నిలిచాడు?
ప్రణిధానేన ధైర్యేణ రూపేణ వయసా చ మే। మనః ప్రవిష్టో దేవర్షే గుణకేశ్యాః పతిర్వరః
ఇతడు చూపించే శ్రద్ధ, ధైర్యం, రూపం, వయస్సు చూసి నా మనసు ఇతడిపైన పడింది, దేవర్షీ! గుణకేశికి మంచి వరుడిగా ఇతడు అనిపిస్తున్నాడు.
మాతలిం ప్రీతమనసం దృష్ట్వా సుముఖదర్శనాత్। నివేదయామాస తదా మాహాత్మ్యం జన్మ కర్మ చ
మాతలి ఆనందంగా, సంతోషంగా ఉన్నాడని చూసి, నారదుడు అతడి గొప్పతనం, జననం, కార్యాలు వివరించాడు.
ఐరావతకులే జాతః సుముఖో నామ నాగరాట్। ఆర్యకస్య మతః పౌత్రో దౌహిత్రో వామనస్య చ
ఐరావత వంశంలో జన్మించిన నాగరాజు సుముఖుడు. ఇతడు ఆర్యకుని మనవడు, వామనుని కుమార్తె కుమారుడు అని భావిస్తారు.
ఏతస్య హి పితా నాగశ్చికురో నామ మాతలే। నచిరాద్వైతనేయేన పఞ్చత్వముపపాదితః
ఇతడి తండ్రి చికురుడు అనే నాగుడు, మాతలి! వైనతేయుడు కొంత కాలం క్రితమే అతడిని సంహరించాడు.