యద్యత్ర న రుచిః కాచిదేహి గచ్ఛావ మాతలే । తం నయిష్యామి దేశం త్వాం వరం యత్రోపలప్స్యసే
మాతలీ, ఇక్కడ ఏదైనా చోటు నచ్చకపోతే, మనం వెళ్ళిపోదాం. నీవు కోరిన వరం లభించే స్థలానికి నిన్ను తీసుకెళ్తాను.
ఇదం రసాతలం నామ సప్తమం పృథివీతలమ్। యత్రాస్తే సురభిర్మాతా గవామమృతసంభవా
ఇది రసాతలం అని పిలవబడే భూమి యొక్క ఏడవ పొర. ఇక్కడ అమృతం నుండి పుట్టిన గోవుల తల్లి సురభి నివసిస్తుంది.
క్షరన్తీ సతతం క్షీరం పృథివీసారసంభవమ్ । షణ్ణం రసానాం సారేణ రసమేకమనుత్తమమ్
ఆమె ఎప్పుడూ భూమి సారంతో కలిసిన పాలు కారుస్తుంది. ఆరు రుచుల సారంతో కలిసిన ఒక అత్యుత్తమ రుచి ఆమె పాలలో ఉంటుంది.
అమృతేనాభితృప్తస్య సారముద్గిరతః పురా। పితామహస్య వదనాదుదతిష్ఠదనిన్దితా
పూర్వం పితామహుడు అమృతంతో తృప్తిగా ఉన్నప్పుడు, ఆ సారం ఆయన నోటినుండి వెలువడింది. అప్పుడు నిందలేని సురభి అవతరించింది.
యస్యాః క్షీరస్య ధారాయా నిపతన్త్యా మహీతలే। హ్రదః కృతః క్షీరనిధిః పవిత్రం పరముచ్యతే
ఆమె పాల ప్రవాహం భూమిపై పడటంతో ఒక సరస్సు ఏర్పడింది. ఆ సరస్సు పాల నిలయం, అత్యంత పవిత్రమైనదిగా పిలవబడుతుంది.
పుష్పితస్యేవ ఫేనేన పర్యన్తమనువేష్టితమ్। పిబన్తో నివసన్త్యత్ర ఫేనపా మునిసత్తమాః
ఆ సరస్సు చుట్టూ పుష్పించినట్లుగా నురుగు అలముకుంది. అక్కడ మునిశ్రేష్ఠులు ఆ నురుగు తాగుతూ నివసిస్తారు.
ఫేనపా నామ తే ఖ్యాతాః ఫేనాహారాశ్చ మాతలే। ఉగ్రే తపసి వర్తన్తే యేషాం బిభ్యతి దేవతాః
మాతలీ, వారిని ఫేనపులు అంటారు. వారు నురుగు తింటూ బ్రతుకుతారు. వారు ఘోర తపస్సు చేస్తారు. దేవతలు కూడా వారిని భయపడతారు.
అస్యాశ్చతస్రో ధేన్వోఽన్యా దిక్షు సర్వాసు మాతలే। నివసన్తి దిశాం పాల్యో ధారయన్త్యోదిశఃస్మ తాః
మాతలీ, ఆమెకు మరో నాలుగు ఆవులు ఉన్నారు. అవి అన్ని దిక్కుల్లో నివసిస్తూ, దిక్కులను కాపాడుతూ, ఆ ప్రాంతాలను పోషిస్తాయి.
పూర్వాం దిశం ధారయతే సురూపా నామ సౌరభీ । దక్షిణాం హంసికా కనామ ధారయత్యపరాం దిశమ్
సౌరభి అనే సురూపా తూర్పు దిశను పట్టుకుని ఉంది. కనామ అనే హంసికా దక్షిణ దిశను పట్టుకుంది.
పశ్చిమా వారుణీ దిక్చ ధార్యతే వై సుభద్రయా। మహానుభావయా నిత్యం మాతలే విశ్వరూపయా
సుభద్ర అనే మహాశక్తి కలిగినది, ఎల్లప్పుడూ అన్ని రూపాలతో వెలుగొందుతూ, పశ్చిమ దిశను పట్టుకుని ఉంది, ఓ మాతలి.
సర్వకామదుఘా నామ ధేనుర్ధారయతే దిశమ్। ఉత్తరాం మాతలే ధర్మ్యాం తథైలవిలసంశ్రితామ్
సర్వకామదుఘ అనే ఆవు, ఓ మాతలి, ఉత్తర దిశను పట్టుకుని ఉంది. ఆ దిశ ధర్మమయంగా, నూనెతో అలంకరించబడి ఉంది.
ఆసాం త పయసా మిశ్రం పయో నిర్మథ్య సాగరే । మన్థానం మన్దరం కృత్వా దేవైరసురసంహితైః
ఈ ఆవుల పాలను కలిపి, సముద్రంలో పాలను మథించి, మందర పర్వతాన్ని మధానంగా పెట్టి, దేవతలు మరియు అసురులు కలిసి మథించారు.
అద్ధృతా వారుణీ లక్ష్మీరమృతం చాపి మాతలే। ఉచ్చైఃశ్రవాశ్చాశ్వరాజో మణిరత్నం చ కౌస్తుభమ్
ఓ మాతలి, ఆ సముద్రమథనంలో వారుణి, లక్ష్మి, అమృతం, ఉచ్చైఃశ్రవ అనే అశ్వరాజు, కౌస్తుభ మణి ఇవన్నీ ప్రాప్తమయ్యాయి.
సుధాహారేషు చ సుధాం స్వధాభోజిషు చ స్వధామ్। అమృతం చామృతాశేషు సురభీ క్షరతే పయః
అమృత ప్రవాహాల్లో అమృతం ప్రవహిస్తుంది; స్వధా భోజనమయ్యే వారికి స్వధా లభిస్తుంది; అమరులకు సురభి ఆవు పాలను ప్రసాదిస్తుంది.
అత్ర గాథా పురా గీతా రసాతలనివాసిభిః । పౌరాణీ శ్రూయతే లోకే గీయతే యా మనీషిభిః
ఈ విషయంపై పాతకాలంలో పాతాళవాసులు ఒక గీతను పాడారు; ఆ పురాతన పద్యం లోకంలో పండితులు ఇప్పటికీ పాడుతూ వినిపిస్తున్నారు.
న నాగలోకే న స్వర్గే న విమానే త్రివిష్టపే। పరివాసః సుఖస్తాదృక్ రసాతలతలే యథా
నాగలోకంలోనో, స్వర్గంలోనో, త్రివిష్టప అనే దేవతల నగరంలోనో, పాతాళంలో ఉండే సుఖం ఎక్కడా లేదు.
ఇయం భోగవతీ నామ పురీ వాసుకిపాలితా। యాదృశీ దేవరాజస్య పురీ వర్యాఽమరావతీ
ఈ నగరాన్ని భోగవతీ అంటారు. ఇది వాసుకి పరిరక్షణలో ఉంది. దేవేంద్రుని అమరావతి ఎంత వైభవంగా ఉంటుందో, ఇదీ అంతే మహిమతో మెరిసిపోతుంది.
ఏష శేషః స్థితో నాగో యేనేయం ధార్యతే సదా। తపసా లోకముఖ్యేన ప్రభావసహితా మహీ
ఇక్కడ ఉన్నాడు శేషుడు. ఇతని వల్లే ఈ భూమి ఎప్పుడూ నిలబడుతోంది. ఇతడు తపస్సుతో గొప్ప శక్తిని సంపాదించినవాడు, లోకాలలో అగ్రగణ్యుడు.
శ్వేతాచలనిభాకారో దివ్యాభరణభూషితః । సహస్రం ధారయన్మూర్ధ్నాం జ్వాలాజిహ్వో మహాబలః
ఇతని రూపం తెల్లపర్వతంలా మెరిసిపోతుంది. దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడి, వెయ్యి తలలు మోస్తూ, అగ్ని వంటి నాలుకలతో, అపార బలంతో ఉన్నాడు.
ఇహ నానావిధాకారా నానావిధవిభూషణాః। సురసాయాః సుతా నాగా నివసన్తి గతవ్యథాః
ఇక్కడ సురసాయ కుమారులైన నాగులు వేర్వేరు రూపాల్లో, వేర్వేరు అలంకారాలతో, ఎలాంటి బాధలు లేకుండా నివసిస్తున్నారు.
మణిస్వస్తికచక్రాఙ్కాః కమణ్డలుకలక్షణాః। సహస్రసంఖ్యా బలిన సర్వే రౌద్రాః స్వభావతః
వెండికళలు, స్వస్తిక చిహ్నాలు, చక్రాల గుర్తులు, అలాగే కమండలువులు ఉన్న వీరు, వేల సంఖ్యలో ఉన్నారు. వీరందరూ బలవంతులు, స్వభావం ప్రకారం ఉగ్రులు.
సహస్రశిరసః కేచిత్కేచిత్పఞ్చశతాననాః । శతశీర్షాస్తథా కేచిత్కేచిత్రిశిరసోఽపి చ
వారిలో కొందరికి వెయ్యి తలలు, మరికొందరికి ఐదు వందల ముఖాలు, ఇంకొందరికి వంద తలలు, మరికొందరికి మూడు తలలు ఉన్నాయి.
ద్విపఞ్చశిరసః కేచిత్కేచిత్సప్తసుఖాస్తథా। మహాభోగా మహాకాయాః పర్వతాభోగభోగినః
కొందరికి యాభై తలలు, మరికొందరికి ఏడు ఆనందమైన తలలు ఉన్నాయి. వీరందరూ పెద్ద పాము తలలతో, పెద్ద శరీరాలతో, వారి వంకలు కొండల్లా విస్తరించి ఉంటాయి.
బహూనీహ సహస్రాణి ప్రయుతాన్యర్బుదాని చ। నాగానామేకవంశానాం యథాశ్రేష్ఠం తు మే శ్రుణు
ఇక్కడ వేలాది, లక్షలాది, కోట్లాది నాగులు ఒకే వంశానికి చెందారు. వీరిలో ఉత్తములు ఎవరో నేను చెప్పబోతున్నాను, విను.
వాసుకిస్తక్షకశ్చైవ కర్కోటకధనఞ్జయౌ। కాలీయో నహుషశ్చైవ కమ్బలాశ్వతరావుభౌ
వాసుకి, తక్షకుడు, కర్కోటకుడు, ధనంజయుడు, కాలియుడు, నహుషుడు, అలాగే కంబలుడు, అశ్వతరుడు ఇద్దరూ కూడా ఉన్నారు.
బాహ్యకుణ్డో మణిర్నాగస్తథైవాపూరణః ఖగః। వామనశ్చైలపత్రశ్చ కుకురః కుకుణస్తథా
బాహ్యకుండుడు, మణి, నాగుడు, అప్పూరణుడు, ఖగుడు, వామనుడు, ఐలపత్రుడు, కుకురుడు, కుకుణుడు కూడా ఉన్నారు.
ఆర్యకో నన్దకశ్చైవ తథా కలశపోతకౌ । కైలాసకః పిఞ్జరకో నాగశ్చైరావతస్తథా
ఆర్యకుడు, నందకుడు, అలాగే కలశపోటకుడు, కైలాసకుడు, పింజరకుడు, నాగుడు, అలాగే ఐరావతుడు ఉన్నారు.
సుమనోముఖో దధిముఖః శఙ్ఖో నన్దోపనన్దకౌ । ఆప్తః కోటరకశ్చైవ శిఖీ నిష్ఠూరికస్తథా
సుమనోముఖుడు, దధిముఖుడు, శంఖుడు, నందోపానందకుడు, ఆప్తుడు, కోటరకుడు, శిఖీ, నిష్ఠూరికుడు కూడా ఉన్నారు.
తిత్తిరిర్హస్తిభద్రశ్చ కుముదో మాల్యపిణ్డకః। ద్వౌ పద్మౌ పుణ్డరీకశ్చ పుష్పో ముద్గరపర్ణకః
తిత్తిరి, హస్తిభద్రుడు, కుముదుడు, మాల్యపిండకుడు, ఇద్దరు పద్ములు, పుండరీకుడు, పుష్పుడు, ముద్గరపర్ణకుడు ఉన్నారు.
కరవీరః పీఠరకః సంవృత్తో వృత్త ఏవ చ। పిణ్డారో బిల్వపత్రశ్చ మూషికాదః శిరీషకః
కరవీరుడు, పీఠరకుడు, సంవృతుడు, వృత్తుడు, పిండారుడు, బిల్వపత్రుడు, మూషికాదుడు, శిరీషకుడు ఉన్నారు.