అత్రాదిత్యో హయశిరాః కాలే పర్వణి పర్వణి । ఉత్తిష్ఠతి సువర్ణాఖ్యో వాగ్భిరాపూరయఞ్జగత్
ఇక్కడ హయశిర అనే సూర్యుడు ప్రతి పర్వదినాన ఉదయిస్తాడు. అతడిని సువర్ణుడు అంటారు. అతని కిరణాలతో లోకమంతా నిండిపోతుంది.
యస్మాదలం సమస్తాస్తాః పతన్తి జలమూర్తయః । తస్మాత్పాతాలమిత్యేవ ఖ్యాయతే పురముత్తమమ్
ఇక్కడినుంచి అన్ని నీటి రూపాలు బయటకు పడతాయి. అందుకే ఈ ఉత్తమ నగరాన్ని పాతాళం అని పిలుస్తారు.
ఐరావణోఽస్మాత్సలిలం గృహీత్వా జగతో హితః । మేఘేష్వాముఞ్చతే శీతం యన్మహేన్ద్రః ప్రవర్షతి
ఇక్కడినుంచి ఐరావతుడు లోకానికి మేలు కోసం నీటిని తీసుకుని, మేఘాల్లో విడిచిపెడతాడు. ఆ నీటిని మహేంద్రుడు వర్షంగా కురిపిస్తాడు.
ఐరావతో నాగరాజో వామనః కుముదోఽఞ్జనః । ప్రసూతాః సుప్రతీకస్య వంశే వారణసత్తమాః
ఐరావతుడు నాగరాజు, వామనుడు, కుముదుడు, అంజనుడు—ఇవన్నీ సుప్రతీకుని వంశంలో పుట్టిన ఉత్తమమైన ఏనుగులు.
అత్ర నానావిధాకారాస్తిమయో నైకరూపిణః । అప్సు సోమప్రభాం పీత్వా వసన్తి జలచారిణః
ఇక్కడ నీటిలో జీవించే అనేక రూపాలున్న, ఆవిరితో కూడిన జీవులు, సోమప్రభను పానంచేసి, నీటిలో నివసిస్తారు.
అత్ర సూర్యాంశుభిర్భిన్నాః పాతాలతలమాశ్రితాః । మృతా హి దివసే సూత పునర్జీవన్తి వై నిశి
ఇక్కడ, సూర్యకిరణాల వల్ల విడిపోయి, పాతాళంలో ఉండే వారు, పగలు మరణించినా, రాత్రి మళ్లీ బతికిపోతారు, ఓ సారథీ.
ఉదయన్నిత్యశశ్చాత్ర చన్ద్రమా రశ్మిబాహుభిః । అమృతం స్పృశ్య సంస్పర్శాత్సంజీవయతిదేహినః
ఇక్కడ చంద్రుడు ఎప్పుడూ తన కిరణాలతో ఉదయిస్తాడు; అమృతాన్ని తాకి, తన స్పర్శతో జీవులకు ప్రాణం పోస్తాడు.
అత్ర తేఽధర్మనిరతా బద్ధాః కాలేన పీడితాః । దైతేయా నివసన్తి స్మ వాసవేన హృతశ్రియః
ఇక్కడ, ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించిన, కాలచక్రం చేత బంధించబడి, ఇంద్రుడు వైభవాన్ని హరించిన దైత్యులు నివసించేవారు.
అత్ర భూతపతిర్నామ సర్వభూతమహేశ్వరః । భూతయే సర్వభూతానామచరత్తప ఉత్తమమ్
ఇక్కడ, సమస్త భూతాల అధిపతి, మహేశ్వరుడు, అన్ని జీవుల క్షేమార్థం గొప్ప తపస్సు చేశాడు.
అత్ర గోవ్రతినో విప్రాః స్వాధ్యాయామ్నాయకర్శితాః । త్యక్తప్రాణా జితస్వర్గా నివసన్తి మహర్షయః
ఇక్కడ, గోవ్రతాన్ని పాటించే బ్రాహ్మణులు, స్వాధ్యాయంతో శ్రమించి, ప్రాణాలు విడిచి, స్వర్గాన్ని జయించిన మహర్షులు నివసిస్తున్నారు.
యత్రతత్రశయో నిత్యం యేనకేనచిదాశితః। యేనకేనచిదాచ్ఛన్నః స గోవ్రత ఇహోచ్యతే
ఎక్కడ పడితే అక్కడ పడుకుని, ఏదైనా తిని, ఏదైనా కప్పుకుని ఉండేవారిని ఇక్కడ గోవ్రతాన్ని పాటించేవారని అంటారు.
పశ్య యద్యత్ర తే కశ్చిద్రోచతే గుణతో వరః । వరయిష్యామి తం గత్వా యత్నమాస్థాయ మాతలే
ఇక్కడ నీకు ఎవరు గుణంగా నచ్చితే, ఓ మాతలి, నేను అక్కడికి వెళ్లి, శ్రమపడి, అతడిని ఎంచుకుంటాను.
అణ్డమేతఞ్జలే న్యస్తం దీప్యమానమివ శ్రియా । ఆప్రజానాం నిసర్గాద్వై నోద్భిద్యతి న సర్పతి
ఈ గుడ్డు చేతిలో పెట్టి మెరిసిపోతుంది; ఇది సహజంగా, పిండలలో నుంచి బయటకు రాదు, చీలిపోదు కూడా.
నాస్య జాతిం నిసర్గం వా కథ్యమానం శ్రృణోమి వై। పితరం మాతరం చాపి నాస్య జానాతి కశ్చన
దీనికి జన్మ, స్వభావం ఎవ్వరూ చెప్పడం వినిపించదు; దీని తండ్రి, తల్లి ఎవరో కూడా ఎవ్వరికీ తెలియదు.
అతః కిల మహానగ్నిరన్తకాలే సముత్థితః। ధక్ష్యతే మాతలే సర్వం త్రైలోక్యం సచరాచరమ్
అందుకే, కాలాంతంలో, ఇక్కడినుంచి గొప్ప అగ్ని పుట్టి, మూడు లోకాల్లోని చరాచరమంతా కాల్చేస్తుందని అంటారు, ఓ మాతలి.
మాతలిస్త్వబ్రవీచ్ఛ్రుత్వా నారదస్యాథ భాషితమ్ । న మేఽత్ర రోచతే కశ్చిదన్యతో వ్రజ మాచిరమ్
నారదుడు చెప్పిన మాటలు విని, మాతలి ఇలా అన్నాడు: 'ఇక్కడ నాకు ఎవరూ నచ్చరు; ఆలస్యం చేయకుండా ఇంకెక్కడికైనా వెళ్ళు.'
హిరణ్యపురమిత్యేతత్ఖ్యాతం పురవరం మహత్। దైత్యానాం దానవానాం చ మాయాశతవిచారిణామ్
ఈ మహా నగరాన్ని హిరణ్యపురం అంటారు; ఇది దైత్యులు, దానవులు, అనేక మాయలు తెలిసినవారి నగరం.
అనల్పేన ప్రయత్నేన నిర్మితం విశ్వకర్మణా । మయేన మనసా సృష్టం పాతాలతలమాశ్రితమ్
విశ్వకర్మ ఎంతో శ్రమతో నిర్మించిన ఈ నగరాన్ని, మాయుడు మనసులో ఊహించి, పాతాళంలో స్థాపించాడు.
అత్ర మాయాసహస్రాణి వవికుర్వాణా మహౌజసః । దానవా నివసన్తి స్మ శూరా దత్తవరాః పురా
ఇక్కడ, శక్తివంతమైన దానవులు, వరాలు పొంది, వేలాది మాయలు ప్రదర్శిస్తూ, ఒకప్పుడు నివసించేవారు.
నైతే శక్రేణ నాన్యేన యమేన వరుణేన వా। శక్యన్తే వశమానేతుం తథైవ ధనదేన చ
వీరిని ఇంద్రుడు గానీ, మరెవరైనా గానీ, యముడు, వరుణుడు, ధనదుడు కూడా వశపరచలేరు.
అసురాః కాలఖఞ్జాశ్చ తథా వుష్ణుపదోద్భవాః । నైర్ఋతా యాతుధానాశ్చ బ్రహ్మపాదోద్భవాశ్చ యే
ఇక్కడ అసురులు, కాలకంజులు, విష్ణు పాదాలనుంచి పుట్టినవారు, నైరుతులు, యాతుధానులు, బ్రహ్మ పాదాలనుంచి పుట్టినవారు నివసిస్తున్నారు.
దంష్ట్రిణో భీమవేగాశ్చ వాతవేగపరాక్రమాః । మాయావీర్యోపసంపన్నా నివసన్త్యత్ర మాతలే
ఇక్కడ, ఓ మాతలి, పంజాలున్న, భయంకర వేగంతో, గాలి వేగానికి సమానమైన శక్తితో, మాయాశక్తి కలిగినవారు నివసిస్తున్నారు.
నివాతకవచా నామ దానవా యుద్ధదుర్మదాః । జానాసి చ యథా శక్రో నైతాఞ్శక్రోతి బాధితుం
నివాతకవచ అనే దానవులు యుద్ధంలో భయంకరంగా ఉంటారు. శక్రుడు వారిని ఓడించలేకపోతాడని నీకు తెలుసు.
బహుశో మాతలే త్వం చ తవ పుత్రశ్చ గోముఖః । నిర్భగ్నో దేవరాజశ్చ సహపుత్రః శచీపతిః
మాతలి, నీవు, నీ కుమారుడు గోముఖుడు, దేవేంద్రుడు, ఆయన కుమారుడు — మీరు అందరూ ఎన్నోసార్లు ఓడిపోయారు.
పశ్య వేశ్మాని రౌక్మాణి మాతలే రాజతాని చ । కర్మణా విధియుక్తేన యుక్తాన్యుపగతాని చ
మాతలి, ఈ బంగారు, వెండి మేడలు చూడు. ఇవన్నీ నియమిత కర్మల వల్ల లభించాయి.
వైదూర్యమణిచిత్రాణి ప్రవాలరుచిరాణి చ । అర్కస్ఫటికశుభ్రాణి వజ్రసారోఞ్జ్వలాని చ
ఇవి వజ్ర మాణిక్యాలు, పచ్చలు, ప్రవాళాలు, సూర్యకాంతి రత్నాలు, మెరిసే వజ్రాలతో అలంకరించబడ్డాయి.
పార్థివానీవ చాభాస్తి పద్మరాగమయాని చ। శైలానీవ చ దృశ్యన్తే దారవాణీవ చాప్యుత
కొన్ని భూమిపై ఉన్న రాజమహళ్లలా మెరిసిపోతున్నాయి, కొన్ని పద్మరాగంతో తయారయ్యాయి, కొన్ని కొండల్లా కనిపిస్తున్నాయి, మరికొన్ని కలపతో చేసినవల్లా అనిపిస్తున్నాయి.
సూర్యరూపాణి చాభాన్తి దీప్తాగ్నిసదృశాని చ । మణిజాలవిచిత్రాణి ప్రాంశూని నిబిడాని చ
కొన్ని సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తున్నాయి, మరికొన్ని అగ్నిలా వెలుగుతున్నాయి. ఇవి ఎత్తుగా, దట్టంగా, మాణిక్యాల అలంకరణతో ఉన్నవి.
నైతాని శక్యం నిర్దేష్టు రూపతో ద్రవ్యతస్తథా । గుణతశ్చైవ సిద్ధాని ప్రమాణగుణవన్తి చ
ఇవి రూపంలోనో, పదార్థంలోనో వివరించలేవు. ఇవి అన్ని గుణాలతో, పరిమాణంతో, శ్రేష్ఠతతో కూడినవే.
ఆక్రీడాన్పశ్య దైత్యానాం తథైవ శయనాన్యుత । రత్నవన్తి మహార్హాణి భాజనాన్యాసనాని చ
దానవుల ఆటస్థలాలు, మంచాలు, రత్నాలతో అలంకరించబడిన విలువైన పాత్రలు, ఆసనాలు చూడు.