ముహూర్తమరణాస్త్వన్యే మానుషా మూగపక్షిణః। తైర్యగ్యోన్యాశ్చ యే చాన్యే జీవలోకచరాస్తథా
మరిన్ని మరణాలకు కారణమయ్యేవారు కూడా ఉన్నారు. మనుషులు, మూగజంతువులు, పక్షులు, ఇతర యోనులలో జన్మించినవారు, ఇంకా జీవులతో కూడిన లోకంలో సంచరించే వారు.
భూయిష్ఠేన తు రాజానః శ్రియం భుక్త్వాఽఽయుషః క్షయే। తరుణాః ప్రతిపద్యన్తే భోక్తుం సుకృతదుష్కృతే
చాలా సార్లు రాజులు ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవించి, ఆయుష్కాలం ముగిసిన తరువాత, మళ్లీ యువకులుగా పుట్టి, తమ పుణ్యపాప ఫలితాలను అనుభవిస్తారు.
స భవాన్ధర్మపుత్రేణ శమం కర్తుమిహార్హసి । పాణ్డవాః కురవశ్చైవ పాలయన్తు వసున్ధరాన్
కాబట్టి, నీవు ధర్మపుత్రుడితో శాంతి చేయాలి. పాండవులు, కురువులు ఇద్దరూ కలిసి భూమిని పాలించాలి.
బలవానహమిత్యేవ న మన్తవ్యం సుయోధన । బలవన్తో బలిభ్యో హి దృశ్యన్తే పూరుషర్షభ
సుయోధన! 'నేను బలవంతుడిని' అని అనుకోకు. ఎందుకంటే బలవంతులలో మరింత బలవంతులు ఎప్పుడూ ఉంటారు, మానవులలో శ్రేష్ఠుడా!
న బలం బలినాం మధ్యే బలం భవతి కౌరవ । బలవన్తో హి తే సర్వే పాణ్డవా దేవవిక్రమాః
కౌరవా! బలవంతుల మధ్య బలం తేలదు. ఎందుకంటే పాండవులందరూ దేవతలవంటి శక్తి కలవారు, బలవంతులే.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్ । మాతలేర్దాతుకామస్య కన్యాం మృగయతో వరమ్
ఇక్కడ కూడా ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. మాతలి తన కుమార్తెకు వరుడు వెతుకుతూ ఇచ్చేందుకు ప్రయత్నించిన విషయాన్ని.
మతస్త్రిలోకరాజస్య మాతలిర్నామ సారథిః। తస్యైకైవ కులే మన్యా రూపతో లోకవిశ్రుతా
అమ్మా, మూడువెళ్లలలో రాజైన ఇంద్రునికి మాతలి అనే రథసారథి ఉన్నాడు. అతని వంశంలో ఒకే ఒక అందమైన యువతి ఉంది, ఆమె అందంతో అందరికీ ప్రసిద్ధి చెందింది.
గుణకేశీతి విఖ్యాతా నామ్నా సా దేవరూపిణీ । శ్రియా చ వపుషా చైవ స్త్రియోఽన్యాఃసాఽతిరిచ్యతే
ఆమె పేరు గుణకేశి అని ప్రసిద్ధి. ఆమె దేవతలా రూపాన్ని కలిగి ఉంది. ఆమె సౌందర్యంలో, కాంతిలో ఇతర స్త్రీలందరినీ మించిపోయింది.
తస్యాః ప్రదానసమయం మాతలిః సహ భార్యయా । జ్ఞాత్వా విమమృశే రాజంస్తత్పరః పరిచిన్తయన్
ఆ యువతికి పెళ్లి సమయం వచ్చిందని తెలుసుకున్న మాతలి తన భార్యతో కలిసి ఆ విషయాన్ని గంభీరంగా ఆలోచించాడు.
ధిక్ఖల్వలఘుశీలానాముచ్ఛ్రితానాం యశస్వినామ్। నరాణాం మృదుసత్వానాం కులే కన్యాప్రరోహణమ్
అయ్యో, స్వభావంలో మార్పులు కలిగినవారి కుటుంబాల్లోనైనా, మంచి పేరున్నవారి ఇంట్లోనైనా, మృదువైన మనసున్న అమ్మాయి పెరిగిపోవడం ఎంత కష్టమో!
మాతుః కులం పితృకులం యత్ర చైవ ప్రదీయతే। కులత్రయం సంశయితం కురుతే కన్యకా సతామ్
ఒక అమ్మాయిని పెళ్లి చేయడం వల్ల తల్లి వంశం, తండ్రి వంశం, ఆమె వెళ్లే వంశం—ఈ మూడు కుటుంబాలు కలుస్తాయి. మంచి మనుషులలో ఇది సందేహంగా మారుతుంది.
దేవమానుషలోకౌ ద్వౌ మానుషేణైవ చక్షుషా। అపగాహ్యైవ విచితౌ న చ మే రోచతే వరః
దేవతల లోకాన్ని, మనుషుల లోకాన్ని నేను నా కన్నులతో పూర్తిగా పరిశీలించాను. అయినా నాకు తగిన వరుడు కనబడలేదు.
న దేవాన్నైవ దితిజాన్న గన్ధర్వాన్న మానుషాన్। అరోచయద్వరకృతే తథైవ బహులానృషీన్
వరుడిని ఎంపిక చేసేందుకు దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, మనుషులు, ఇంకా అనేక ఋషులు—వారిలో ఎవ్వరూ ఆమెకు నచ్చలేదు.
భార్యయా తు స సంమన్త్ర్య సహ రాత్రౌ సుధర్మయా । మాతలిర్నాగలోకాయ చకార గమనే మతిమ్
తర్వాత రాత్రి తన భార్య సుధర్మతో కలిసి మాతలి చర్చించి, నాగలోకానికి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
న మే దేవమనుష్యేషు గుణకేశ్యాః సమో వరః। రూపతో దృశ్యతే కశ్చిన్నాగేషు భవితా ధ్రువమ్
దేవతలలోనూ, మనుషులలోనూ గుణకేశికి సమానంగా అందమైనవాడు ఎవరూ లేరు. తప్పకుండా నాగల్లో అలాంటి వాడు ఉంటాడని నమ్మాడు.
ఇత్యామన్త్ర్య సుధర్మాం స కృత్వా చాభిప్రదక్షిణమ్। కన్యాం శిరస్యుపాఘ్రాయ ప్రవివేశ మహీతలమ్
అలా సుధర్మను పలకరించి, ఆమె చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేసి, తన కుమార్తెను తలపై ముద్దాడి, భూమిలోనికి ప్రవేశించాడు.
ఏతత్తు నాగలోకస్య నాభిస్థానే స్థితం పురమ్। పాతాలమితి విఖ్యాతం దైత్యదానవసేవితమ్
ఇది నాగలోకానికి మధ్యభాగంలో ఉన్న నగరం. దీనిని పాతాళం అంటారు. ఇది దైత్యులు, దానవులు నివసించే స్థలం.
ఇదమద్భిః సమం ప్రాప్తా యే కేచిద్భువి జఙ్గమాః। ప్రవిశన్తో మహానాదం నదన్తి భయపీడితాః
ఇక్కడ భూమిపై ఉన్న జీవులు, నీటితో కలిసి లోపలికి వచ్చేటప్పుడు, భయంతో గొప్ప అరుపులు వేస్తారు.
అత్రాసురోఽగ్నిః సతతం దీప్యతే వారిభోజనః। వ్యాపారేణ ధృతాత్మానం నిబద్ధం సమబుధ్యత
ఇక్కడ అసురుల అగ్ని ఎప్పుడూ మండుతూ, నీటిని ఆహారంగా తీసుకుంటుంది. ధైర్యంగా ఉండేవారిని అది బంధించినట్టు అనిపిస్తుంది.
అత్రామృతం సురైః పీత్వా నిహితం నిహతారిభిః ।। అతః సోమస్య హానిశ్చ వృద్ధిశ్చైవ ప్రదృశ్యతే
ఇక్కడ దేవతలు అమృతాన్ని తాగి, శత్రువులను జయించి దాచారు. ఇక్కడి నుంచే చంద్రుని క్షయం, వృద్ధి కనిపిస్తాయి.
అత్రాదిత్యో హయశిరాః కాలే పర్వణి పర్వణి । ఉత్తిష్ఠతి సువర్ణాఖ్యో వాగ్భిరాపూరయఞ్జగత్
ఇక్కడ హయశిర అనే సూర్యుడు ప్రతి పర్వదినాన ఉదయిస్తాడు. అతడిని సువర్ణుడు అంటారు. అతని కిరణాలతో లోకమంతా నిండిపోతుంది.
యస్మాదలం సమస్తాస్తాః పతన్తి జలమూర్తయః । తస్మాత్పాతాలమిత్యేవ ఖ్యాయతే పురముత్తమమ్
ఇక్కడినుంచి అన్ని నీటి రూపాలు బయటకు పడతాయి. అందుకే ఈ ఉత్తమ నగరాన్ని పాతాళం అని పిలుస్తారు.
ఐరావణోఽస్మాత్సలిలం గృహీత్వా జగతో హితః । మేఘేష్వాముఞ్చతే శీతం యన్మహేన్ద్రః ప్రవర్షతి
ఇక్కడినుంచి ఐరావతుడు లోకానికి మేలు కోసం నీటిని తీసుకుని, మేఘాల్లో విడిచిపెడతాడు. ఆ నీటిని మహేంద్రుడు వర్షంగా కురిపిస్తాడు.
ఐరావతో నాగరాజో వామనః కుముదోఽఞ్జనః । ప్రసూతాః సుప్రతీకస్య వంశే వారణసత్తమాః
ఐరావతుడు నాగరాజు, వామనుడు, కుముదుడు, అంజనుడు—ఇవన్నీ సుప్రతీకుని వంశంలో పుట్టిన ఉత్తమమైన ఏనుగులు.
అత్ర నానావిధాకారాస్తిమయో నైకరూపిణః । అప్సు సోమప్రభాం పీత్వా వసన్తి జలచారిణః
ఇక్కడ నీటిలో జీవించే అనేక రూపాలున్న, ఆవిరితో కూడిన జీవులు, సోమప్రభను పానంచేసి, నీటిలో నివసిస్తారు.
అత్ర సూర్యాంశుభిర్భిన్నాః పాతాలతలమాశ్రితాః । మృతా హి దివసే సూత పునర్జీవన్తి వై నిశి
ఇక్కడ, సూర్యకిరణాల వల్ల విడిపోయి, పాతాళంలో ఉండే వారు, పగలు మరణించినా, రాత్రి మళ్లీ బతికిపోతారు, ఓ సారథీ.
ఉదయన్నిత్యశశ్చాత్ర చన్ద్రమా రశ్మిబాహుభిః । అమృతం స్పృశ్య సంస్పర్శాత్సంజీవయతిదేహినః
ఇక్కడ చంద్రుడు ఎప్పుడూ తన కిరణాలతో ఉదయిస్తాడు; అమృతాన్ని తాకి, తన స్పర్శతో జీవులకు ప్రాణం పోస్తాడు.
అత్ర తేఽధర్మనిరతా బద్ధాః కాలేన పీడితాః । దైతేయా నివసన్తి స్మ వాసవేన హృతశ్రియః
ఇక్కడ, ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించిన, కాలచక్రం చేత బంధించబడి, ఇంద్రుడు వైభవాన్ని హరించిన దైత్యులు నివసించేవారు.
అత్ర భూతపతిర్నామ సర్వభూతమహేశ్వరః । భూతయే సర్వభూతానామచరత్తప ఉత్తమమ్
ఇక్కడ, సమస్త భూతాల అధిపతి, మహేశ్వరుడు, అన్ని జీవుల క్షేమార్థం గొప్ప తపస్సు చేశాడు.
అత్ర గోవ్రతినో విప్రాః స్వాధ్యాయామ్నాయకర్శితాః । త్యక్తప్రాణా జితస్వర్గా నివసన్తి మహర్షయః
ఇక్కడ, గోవ్రతాన్ని పాటించే బ్రాహ్మణులు, స్వాధ్యాయంతో శ్రమించి, ప్రాణాలు విడిచి, స్వర్గాన్ని జయించిన మహర్షులు నివసిస్తున్నారు.