నాస్మద్విధోఽబ్రాహ్మణో బ్రహ్మవిచ్చ ప్రతిగ్రహే వర్తతే రాజముఖ్య। యథా ప్రదేయం సతతం ద్విజేభ్య- స్తథాఽదదం పూర్వమహం నరేన్ద్ర
రాజా! నా వంటి బ్రాహ్మణుడు కానివాడు, బ్రహ్మజ్ఞానం లేనివాడు ఎప్పుడూ దానం తీసుకోడు. ఎప్పుడూ దానాలు ద్విజులకు ఇవ్వాలి కదా, అందుకే నేను కూడా ముందు ఇచ్చాను.
నాబ్రాహ్మణః కృపణో జాతు జీవే- ద్యా చాప్యస్యాఽబ్రాహ్మణీ వీరపత్నీ। సోఽహం నైవాకృతపూర్వం చరేయం విధిత్సమానః కిము తత్ర సాధుః
బ్రాహ్మణుడు కానివాడు, దురదృష్టవంతుడు ఎప్పుడూ బ్రతకకూడదు. అతని భార్య కూడా బ్రాహ్మణురాలు కాకపోయినా, వీరపత్ని అయినా బ్రతకకూడదు. నేను ఎప్పుడూ చేయనిది చేయను. ధర్మాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించే వాడికి, అది మంచిది ఎలా అవుతుంది?
పృచ్ఛామి త్వాం స్పృహణీయరూప ప్రతర్దనోఽహం యది మే సన్తి లోకాః। యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రితాః క్షేత్రజ్ఞం త్వాం తస్య ధర్మస్య మన్యే
ఆకర్షణీయమైన రూపమున్నవాడా! నేను ప్రతర్దనుడిని. నాకు లోకాలు ఉన్నాయా? అవి ఆకాశంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా ఉన్నా, ఆ ధర్మాన్ని నువ్వే తెలుసుకున్నవాడివని నేను భావిస్తున్నాను.
సన్తి లోకా బహవస్తే నరేన్ద్ర అప్యేకైకః సప్తసప్తాప్యహాని। మధుచ్యుతో ఘృతపృక్తా విశోకా- స్తే నాన్తవన్తః ప్రతిపాలయన్తి
రాజా! నీకు అనేక లోకాలు ఉన్నాయి. ఒక్కొక్కటి ఏడురోజులు, ఏడు రాత్రులు కూడా ఉంటాయి. అవి తేనెలు కారుతూ, నెయ్యితో కలిసినవి, దుఃఖం లేనివి, అనంతమైనవి, నిన్ను ఎదురుచూస్తున్నాయి.
తాంస్తే దదాని మా ప్రపత ప్రపాతం యే మే లోకాస్తవ తే వై భవన్తు। యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రితా- స్తానాక్రమ క్షిప్రమపేతమోహః
నా లోకాలు నీవే కావాలి. ఆ లోతైన గండంలో పడిపోవద్దు. అవి ఆకాశంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా ఉన్నా, మోహం లేకుండా త్వరగా వాటిని చేరు.
న తుల్యతేజాః సుకృతం కామయేత యోగక్షేమం పార్థివ పార్థివః సన్। దైవాదేశాదాపదం ప్రాప్య విద్వాం- శ్చరేన్నృశంసం న హి జాతు రాజా
రాజా! సమానమైన శక్తి లేనివాడి సుఖాన్ని కోరకూడదు, అతడు ధర్మవంతుడైనా సరే. దైవ నిర్ణయంతో కష్టాలు వచ్చినప్పుడు, జ్ఞానమున్న రాజు ఎప్పుడూ క్రూరంగా ప్రవర్తించకూడదు.
ధర్మ్యం మార్గం యతమానో యశస్యం కుర్యాన్నృపో ధర్మమవేక్షమాణః। న మద్విధో ధర్మబుద్ధిః ప్రజాన- న్కుర్యాదేవం కృపణం మాం యథాఽత్థ
ధర్మమార్గంలో నడిచే రాజు, పేరు ప్రతిష్ట కోసం కాకుండా, ధర్మాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని పనిచేయాలి. నాకు తెలిసిన ధర్మాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, మీరు చెప్పినట్లు నన్ను ఇలా దయనీయంగా చూడకూడదు.
కుర్యాదపూర్వం న కృతం యదన్యై- ర్విధిత్సమానః కిము తత్ర సాధు। `ధర్మాధర్మౌ సువినిశ్చిత్య సమ్య- క్కార్యాకార్యేష్వప్రమత్తశ్చరేద్యః
ఇతరులు ఎప్పుడూ చేయని పనిని, కేవలం కోరికతో చేయకూడదు. అందులో ఏమి మంచితనం ఉంది? ధర్మం–అధర్మాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకొని, ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో జాగ్రత్తగా ఆలోచించి నడవాలి.
స వై ధీమాన్సత్యసన్ధః కృతాత్మా రాజా భవేల్లోకపాలో మహిమ్నా। యదా భవేత్సంశయో ధర్మకార్యే కామార్థౌ వా యత్ర విన్దన్తి సమ్యక్
బుద్ధిమంతుడు, సత్యవంతుడు, మనస్సు నియంత్రించుకున్నవాడు, రాజు—ఇలాంటి వాడు తన మహిమతో లోకాన్ని కాపాడేవాడవుతాడు. ధర్మంలో సందేహం వచ్చినప్పుడు, కోరిక లేదా లాభం రెండూ సమానంగా ఉన్నప్పుడు—
కార్యం తత్ర ప్రథమం ధర్మకార్యం యన్నో విరుధ్యాదర్థకామౌ స ధర్మః
అలాంటి సందర్భాల్లో ముందుగా ధర్మసంబంధమైన పనినే చేయాలి. కోరికకు, లాభానికి విరుద్ధంగా లేని పని ధర్మమే.
పృచ్ఛామి త్వాం వసుమానౌషదశ్వి- ర్యద్యస్తి లోకో దివి మే నరేన్ద్ర। యద్యన్తరిక్షే ప్రథితో మహాత్మన్ క్షేత్రజ్ఞం త్వాం తస్య ధర్మస్య మన్యే
ఓ ధనవంతుడా, ఔషధశక్తి కలిగినవాడా, నరేంద్రా! నాకు ఆకాశంలో, స్వర్గంలో ఎక్కడైనా లోకం ఉందా అని నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను. ఆ లోకం మధ్యలో స్థిరంగా ఉంటే, ఆ ధర్మాన్ని నీవే బాగా తెలిసినవాడివని నేను భావిస్తున్నాను.
యదన్తరిక్షం పృథివీ దిశశ్చ యత్తేజసా తపతే భానుమాంశ్చ। లోకాస్తావన్తో దివి సంస్థితా వై తేనాన్తవన్తః ప్రతిపాలయన్తి
ఈ మధ్యాకాశం, భూమి, దిక్కులు, నీ తేజస్సుతో ప్రకాశించే సూర్యుడు—ఇవన్నీ ఎన్ని లోకాలు ఉన్నాయో అవన్నీ స్వర్గంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఆ తేజంతోనే అన్ని జీవులు నిలబడతాయి.
తాంస్తే దదాని మా ప్రపత ప్రపాతం యే మే లోకాస్తవ తే వై భవన్తు। క్రీణీష్వైతాంస్తృణకేనాపి రాజ- న్ప్రతిగ్రహస్తే యది ధీమన్ప్రదుష్టః
ఆ లోకాలను నీకిచ్చేస్తున్నాను, నాశనానికి లోనవ్వకూడదు. నా లోకాలు నీవే కావాలి. ఓ రాజా! నీ స్వీకారం కలుషితంగా లేకపోతే, కనీసం ఒక గడ్డి పొదితో అయినా వాటిని కొనుగోలు చేయి.
న మిథ్యాఽహం విక్రయం వై స్మరామి వృథా గృహీతం శిశుకాచ్ఛఙ్కమానః। కుర్యాం న చైవాకృతపూర్వమన్యై- ర్విధిత్సమానః కిము తత్ర సాధుః
నేను ఎప్పుడూ అబద్ధంగా అమ్మకం చేసినట్లు గుర్తు లేదు. పిల్లల అపహాస్యం భయపడి వృథాగా ఏదీ తీసుకోలేదు. అలాగే, ఇతరులు ఎప్పుడూ చేయని పనిని కేవలం కోరికతో నేను చేయను; అందులో ఏమి మంచితనం ఉంది?
తాంస్త్వం లోకాన్ప్రతిపద్యస్వ రాజ- న్మయా దత్తాన్యది నేష్టః క్రయస్తే। అహం న తాన్వై ప్రతిగన్తా నరేన్ద్ర సర్వే లోకాస్తవ తే వై భవన్తు
ఓ రాజా! నేను ఇచ్చిన ఆ లోకాలను నీవు స్వీకరించు. ధర అవసరం లేదనుకుంటే అలా ఉండనివ్వు. నేను వాటిని తిరిగి తీసుకోను; ఆ లోకాలు అన్నీ నీవే కావాలి.
పృచ్ఛామి త్వాం శిబిరౌశీనరోఽహం మమాపి లోకా యది సన్తీహ తాత। యద్యన్తరిక్షే యది వా దివి శ్రితాః క్షేత్రజ్ఞం త్వాం తస్య ధర్మస్య మన్యే
నేను ఉశీనరుని కుమారుడైన శిబిని. నాకు కూడా ఇక్కడ లోకాలు ఉన్నాయా అని అడుగుతున్నాను, తాతా! అవి మధ్యాకాశంలోనా, లేక స్వర్గంలోనా ఉన్నా, ఆ ధర్మాన్ని నీవే బాగా తెలిసినవాడివని నేను భావిస్తున్నాను.
యత్త్వం వాచా హృదయేనాపి సాధూ- న్పరీప్సమానాన్నావమంస్థా నరేన్ద్ర। తేనానన్తా దివి లోకాః శ్రితాస్తే విద్యుద్రూపాః స్వనవన్తో మహాన్తః
నీ మాటలలోనైనా, మనసులోనైనా, నీ దగ్గరకు వచ్చిన సజ్జనులను తక్కువగా చూడలేదు కాబట్టి, ఆ అనంతమైన, మేఘగర్జనలవంటి గొప్ప లోకాలు స్వర్గంలో నీకే దక్కాయి.
తాంస్త్వం లోకాన్ప్రతిపద్యస్వ రాజ- న్మయా దత్తాన్యది నేష్టః క్రయస్తే। న చాహం తాన్ప్రతిపత్స్యే హ దత్త్వా యత్ర గత్వా నానుశోచన్తి ధీరాః
ఓ రాజా! నేను ఇచ్చిన ఆ లోకాలను నీవు స్వీకరించు. ధర అవసరం లేదనుకుంటే అలా ఉండనివ్వు. ఇచ్చిన తర్వాత నేను వాటిని తిరిగి తీసుకోను. ధైర్యవంతులు అక్కడికి వెళ్లి ఇక దుఃఖించరు.
యథా త్వమిన్ద్రప్రతిమప్రభావ- స్తే చాప్యనన్తా నరదేవ లోకాః। తథాఽద్య లోకే న రమేఽన్యదత్తే తస్మాచ్ఛిబే నాభినన్దామి దాయమ్
ఓ శిబి! నీవు ఇంద్రుని సమానమైన శక్తి కలవాడవు, ఆ లోకాలు కూడా అనంతమైనవే. అయినా, ఈ రోజు నేను ఇతరులిచ్చే దానంలో ఆనందించను. అందుకే, నీ భాగాన్ని నేను స్వీకరించను.
న చేదేకైకశో రాజఁల్లోకాన్నః ప్రతినన్దసి। సర్వే ప్రదాయ భవతే గన్తారో నరకం వయమ్
ఓ రాజా! నువ్వు ఒక్కొక్కటి చొప్పున మా లోకాలను అంగీకరించకపోతే, మేము అన్నీ నీకు ఇచ్చి, మేమంతా నరకానికి వెళ్ళిపోతాము.
యదర్హోఽహం తద్యతధ్వం సన్తః సత్యాభినన్దినః। అహం తన్నాభిజానామి యత్కృతం న మయా పురా
నాకు ఎంత యోగ్యత ఉందో, అది మీరు సత్యాన్ని ఆనందించే సజ్జనులుగా ఇచ్చండి. నేను గతంలో ఏదైనా చేశానని నాకు గుర్తు లేదు.
కస్యైతే ప్రతిదృశ్యన్తే రథాః పఞ్చ హిరణ్మయాః। యానారుహ్య నరో లోకానభివాఞ్ఛతి శాశ్వతాన్
ఈ ఐదు బంగారు రథాలు ఎవరికో కనిపిస్తున్నాయి? వాటిపై ఎక్కి మనిషి శాశ్వత లోకాలను కోరుకుంటాడు.
యుష్మానేతే వహిష్యన్తి రథాః పఞ్చ హిరణ్మయాః। ఉచ్చైః సన్తః ప్రకాశన్తే జ్వలన్తోఽగ్నిశిఖా ఇవ
ఈ ఐదు బంగారు రథాలు మీకే. ఇవి ఎత్తుగా మెరిసిపోతూ, అగ్ని జ్వాలలవలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.
అశ్వమేధే మహాయజ్ఞే స్వయంభువిహితే పురా। హయస్య యాని చాఙ్గాని సంనికృత్య యథాక్రమమ్
స్వయంభువుడు నియమించిన పురాతన అశ్వమేధ మహాయజ్ఞంలో, గుర్రానికి సంబంధించిన అన్ని అవయవాలు క్రమంగా సమీకరించబడతాయి.
హోతాఽధ్వర్యురథోద్గాతా బ్రహ్మణా సహ భారత। అగ్నౌ ప్రాస్యన్తి విధివత్సమస్తాః షోడశర్త్విజః
భారతా, హోత, అధ్వర్యు, ఉద్గాత, బ్రహ్మణుతో పాటు, మొత్తం పదహారు యజ్ఞకారులు యాగంలో నిప్పులో విధిగా హోమాలు సమర్పించారు.
ధూమగన్ధం చ పాపిష్ఠా యే జిఘ్రన్తి నరా భువి। విముక్తపాపాః పూతాస్తే తత్క్షణేనాభవన్నరాః
ఈ భూమిపై పాపపరులు అయిన వారు ఆ ధూపపు వాసన పీల్చినప్పుడు, వెంటనే వారు పాపాల నుంచి విముక్తులై పవిత్రులు అయ్యారు.
ఏతస్మిన్నన్తరే చైవ మాధవీ సా తపోధనా। మృగచర్మపరీతాఙ్గీ పరిధాయ మృగత్వచమ్
అంతలో తపస్సులో ప్రావీణ్యమున్న మాధవీ, తన శరీరాన్ని మృగచర్మంతో కప్పుకొని, దానిని చుట్టుకుంది.
మృగైః పరిచరన్తీ సా మృగాహారవిచేష్టితా। యజ్ఞవాటం మృగగణైః ప్రవిశ్య భృశవిస్మితా
ఆమె జంతువులతో కలిసి తిరుగుతూ, వాటిలాగే జీవిస్తూ, మృగాల గుంపుతో యజ్ఞవాటికలోకి ప్రవేశించి, ఎంతో ఆశ్చర్యపోయింది.
ఆఘ్రాయన్తీ ధూమగన్ధం మృగైరేవ చచార సా। యజ్ఞవాటమటన్తీ సా పుత్రాంస్తానపరాజితాన్
ఆమె ఆ ధూపపు వాసనను పీల్చుతూ, జంతువులతో కలిసి యజ్ఞవాటికలో తిరుగుతూ, ఓడిపోయిన తన కుమారులను చూసింది.
పశ్యన్తీ యజ్ఞమాహాత్మ్యం ముదం లేభే చ మాధవీ। అసంస్పృశన్తం వసుధాం యయాతిం నాహుషం యదా
యజ్ఞ మహిమను చూసి మాధవికి ఆనందం కలిగింది. నహుషుని కుమారుడైన యయాతి భూమిని తాకకుండా ఉన్నాడని ఆమె చూశింది.