యే ధనాదపకర్షన్తి నరం స్వబలమాస్థితాః। తే ధర్మమర్థం కామం చ ప్రమథ్నన్తి నరం చ తమ్
తమ బలాన్ని నమ్ముకుని, ఎవరి ధనాన్ని లాక్కుంటారో వారు, ఆ మనిషి ధర్మాన్ని, అర్థాన్ని, కామాన్ని, అతడినే నాశనం చేస్తారు.
ఏతామవస్థాం ప్రాప్యైకే మరణం వవ్రిరే జనాః। గ్రామాయైకే వనాయైకే నాశాయైకే ప్రవవ్రజుః
ఇలాంటి స్థితికి చేరుకున్నవారు కొందరు మరణాన్ని ఎంచుకున్నారు, మరికొందరు ఊర్లకు వెళ్లారు, ఇంకొందరు అరణ్యాలకు పోయారు, ఇంకొందరు నాశనాన్ని వహించారు.
ఉన్మాదమేకే పుష్యన్తి యాన్త్యన్యే ద్విషతాం వశమ్। దాస్యమేకే చ గచ్ఛన్తి పరేషామర్థహేతునా
కొంతమంది పిచ్చితనానికి లోనవుతారు, మరికొందరు శత్రువుల చేతిలో పడిపోతారు, ఇంకొందరు సంపద కోసం ఇతరుల దాస్యానికి లోనవుతారు.
ఆపదేవాస్య మరణాత్పురుషస్య గరీయసీ। శ్రియో వినాశస్తద్ధ్యస్య నిమిత్తం ధర్మకామయోః
ఒక మనిషికి అవమానం మరణం కన్నా బాధాకరం. ఐశ్వర్యం పోతే, అదే ధర్మం, కామం నాశనానికి కారణమవుతుంది.
యదస్య ధర్మ్యం మరణం శాశ్వతం లోకవర్త్మవత్। సమన్తాత్సర్వభూతానాం న తదత్యేతి కశ్చన
మనిషి మరణం ధర్మబద్ధంగా, ఈ లోకపు నిత్యమైన మార్గాన్ని అనుసరిస్తే, దాన్ని ఎవరూ తప్పించుకోలేరు.
న తథా బాధ్యతే కృష్ణ ప్రకృత్యా నిర్ధనో జనః। యథా భద్రాం శ్రియం ప్రాప్య తయా హీనః సుఖైధితః
ఓ కృష్ణా, సహజంగా ధనం లేని వాడికి అంత బాధ ఉండదు. కానీ, మంచి ఐశ్వర్యాన్ని పొందినవాడు దాన్ని కోల్పోయి బాధపడితే, అతడికి చాలా కష్టం.
స తదాఽఽత్మాపరాధేన సంప్రాప్తో వ్యసనం మహత్। సేన్ద్రాన్గర్హయతే దేవాన్నాత్మానం చ కథంచన
తన తప్పుతో పెద్ద కష్టాన్ని ఎదుర్కొన్నవాడు, దేవతలను, ఇంద్రుడిని కూడా నిందిస్తాడు. కానీ తనను తాను మాత్రం ఎప్పుడూ నిందించడు.
న చాస్య సర్వశాస్రాణి ప్రభవన్తి నిబర్హణే । సోఽభిక్రుధ్యాతి భృత్యానాం సుహృదశ్చాభ్యసూయతి
అతడిని ఏ శాస్త్రాలూ నియంత్రించలేవు. అతడు సేవకుల మీద కోపపడతాడు, స్నేహితులపై అసూయ చూపిస్తాడు.
తత్తదా మన్యురేవైతి స భూయః సంప్రముహ్యతి। స మోహవశమాపన్నః క్రూరం కర్మ నిషేవతే
అప్పుడు కోపమే అతనిలో ఉద్భవిస్తుంది, మళ్లీ అతడు అయోమయానికి లోనవుతాడు. ఆ మోహంలో పడిపోయి, క్రూరమైన పనులు చేయడం మొదలుపెడతాడు.
పాపకర్మతయా చైవ సఙ్కరం తేన పుష్యతి। సఙ్కరో నరకాయైవ సా కాష్ఠా పాపకర్మణామ్
అలాంటి పాపకార్యాల వల్ల వర్ణసంకరాన్ని పెంచుతాడు. ఆ సంకరం నరకానికే దారి తీస్తుంది—ఇదే పాపకార్యాల చివరి ఫలితం.
న చేత్ప్రబుధ్యతే కృష్ణ నరకాయైవ గచ్ఛతి। తస్య ప్రబోధః ప్రజ్ఞైవ ప్రజ్ఞాచక్షుస్తరిష్యతి
అతడు జాగృతుడవకపోతే, కృష్ణా, తప్పకుండా నరకానికి వెళ్తాడు. అతని మేలే జ్ఞానం, ఆ జ్ఞానదృష్టితోనే అతడు ఈ దుఃఖాన్ని దాటి పోతాడు.
ప్రజ్ఞాలాభే హి పురుషః శాస్త్రాణ్యేవాన్వవేక్షతే । శాస్త్రనిష్ఠః పునర్ధర్మం తస్య హ్రీరఙ్గముత్తమమ్
జ్ఞానం లేని మనిషి శాస్త్రాలపైనే ఆధారపడతాడు. శాస్త్రంలో స్థిరుడైనవాడు ధర్మాన్ని పొందుతాడు; అతనికి లజ్జే గొప్ప అలంకారం.
హ్రీమాన్హి పాపం ప్రద్వేష్టి తస్య శ్రీరభివర్ధతే। శ్రీమాన్స యావద్భవతి తావద్భవతి పూరుషః
లజ్జ కలిగినవాడు పాపాన్ని ద్వేషిస్తాడు, అతని ఐశ్వర్యం పెరుగుతుంది. ఐశ్వర్యవంతుడిగా ఉన్నంత కాలం, అతడు నిజమైన మనిషిగా ఉంటాడు.
ధర్మనిత్యః ప్రశాన్తాత్మా కార్యయోగవహః సదా। నాధర్మే కురుతే బుద్ధిం న చ పాపే ప్రవర్తతే
ధర్మాన్ని ఎల్లప్పుడూ పాటించే, మనస్సు నిశ్చలంగా ఉంచే, కర్తవ్యానికి నిబద్ధుడైనవాడు, అధర్మం వైపు మనస్సు పెట్టడు, పాపంలో కూడా ప్రవేశించడు.
అహ్రీకో వా విమూఢో వా నైవ స్త్రీ న పునః పుమాన్। నాస్యాధికారో ధర్మేఽస్తి యథా శూద్రస్తథైవ సః
లజ్జ లేని వాడు లేదా మూర్ఖుడు, ఆడవాడు అయినా, మగవాడు అయినా, ధర్మంలో హక్కు ఉండదు—అతడు శూద్రుడితో సమానమే.
హ్రీమానవతి దేవాంశ్చ పితౄనాత్మానమేవ చ। తేనామృతత్వం వ్రజతి సా కాష్ఠా పుణ్యకర్మణామ్
లజ్జ కలిగినవాడు దేవతలను, పితృదేవతలను, తనను తాను గౌరవిస్తాడు. దాంతో అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు—ఇదే పుణ్యకార్యాల పరమ స్థితి.
తదిదం మయి తే దృష్టం ప్రత్యక్షం మధుసూదన। యథా రాజ్యాత్పరిభ్రష్టో వసామి వసతీరిమాః
మధుసూదనా, నీవు నన్ను ప్రత్యక్షంగా చూశావు—ఎలా రాజ్యం పోయి, ఈ చిన్న ఇళ్లలో నివసిస్తున్నానో.
తే వయం న శ్రియం హాతుమలం న్యాయేన కేనచిత్। అత్ర నో యతమానానాం వధశ్చేదపి సాధు తత్
మేము ఏ న్యాయబద్ధమైన మార్గంలోనూ ఐశ్వర్యాన్ని వదిలిపెట్టలేము. ఇక్కడ ప్రయత్నిస్తూ మేము చనిపోతే కూడా, అది మాకు శ్రేయస్కరం.
తత్ర నః ప్రథమః కల్పో యద్వయం తే చ మాధవ। ప్రశాన్తాః సమభూతాశ్చ శ్రియం తామశ్రువీమహి
కాబట్టి, మాధవా, మన మొదటి సంకల్పం—మేము, నీవు కూడా, ప్రశాంతంగా, సంతృప్తిగా ఉండి, ఆ ఐశ్వర్యాన్ని తిరిగి పొందాలి.
తత్రైషా పరమా కాష్ఠా రౌద్రకర్మక్షయోదయా। యద్వయం కౌరవాన్హత్వా తాని రాష్ట్రాణ్యవాప్నుమః
ఇది మాత్రం అత్యంత పరాకాష్ఠ—దుష్టకార్యాల నాశనం వల్ల కలిగింది. మనం కౌరవులను సంహరించి, ఆ రాజ్యాలను పొందితే, అదే పరమ స్థితి.
యే పునః స్యురసంబద్ధా అనార్యాః కృష్ణ శత్రవః। తేషామప్యవధః కార్యః కింపునర్యే స్యురీదృశాః
కృష్ణా, సంబంధం లేని, నీచమైన శత్రువులు ఉన్నారు—వారిని కూడా సంహరించాల్సిందే; అలాంటి వారిని అంతం చేయడం మరింత అవసరం.
జ్ఞాతయశ్చైవ భూయిష్ఠాః సహాయా గురవశ్చ నః। తేషాం వధోఽతిపాపీయాన్కిం ను యుద్ధేఽస్తి శోభనమ్
మన బంధువులు, అనేక మిత్రులు, పెద్దవారు—వారిని చంపడం అతి పెద్ద పాపం. యుద్ధంలో ఏమి మేలు ఉంటుంది చెప్పు.
పాపః క్షత్రియధర్మోఽయం వయం చ క్షత్రబన్ధవః। స నః స్వధర్మోఽధర్మో వా వృత్తిరన్యా విగర్హితా
ఈ క్షత్రియధర్మం పాపకరమే, మేము క్షత్రియ బంధువులం మాత్రమే. ఇది మా స్వధర్మమా, కాదా, వేరే జీవన విధానం నిందించబడుతుంది.
శూద్రః కరోతి శుశ్రూషాం వైశ్మా వై పణ్యజీవికాః । వయం వధేన జీవామః కపాలం బ్రాహ్మణైర్వృతమ్
శూద్రుడు సేవ చేస్తాడు, వైశ్యుడు వ్యాపారంతో జీవిస్తాడు. మేము హత్యచేసి బ్రతుకుతాం, బ్రాహ్మణుల మిగిలిన అన్నాన్ని తింటాం.
క్షత్రియః క్షత్రియం హన్తి మత్స్యో మత్స్యేన జీవతి। శ్వా శ్వానం హన్తి దాశార్హ పశ్య ధర్మో యథాగతః
క్షత్రియుడు క్షత్రియుని హతమార్చుతాడు, చేప మరో చేపను తిని బ్రతుకుతుంది. కుక్క కుక్కను చంపుతుంది—దశార్హా, ధర్మం ఎలా దిగజారిందో చూడు.
యుద్ధే కృష్ణ కలిర్నిత్యం ప్రాణాః సీదన్తి సంయుగే। బలం తు నీతిమాధాయ యుధ్యే జయపరాజయౌ
యుద్ధంలో, కృష్ణా, ఎప్పుడూ కలహమే, పోరులో ప్రాణాలు పోతుంటాయి. కానీ బలాన్ని, నైపుణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, విజయం లేదా ఓటమి కోసం యుద్ధం చేస్తాను.
నాత్మచ్ఛన్దేన భూతానాం జీవితం మరణం తథా। నాప్యకాలే సుఖం ప్రాప్యం దుఃఖం వాఽపి యదూత్తమ
ప్రాణులు తమ ఇష్టానుసారం బతకడం లేదా చనిపోవడం జరగదు; అలాగే, యదూవర, సుఖం లేదా దుఃఖం కూడా మనం కోరినప్పుడు లభించవు.
ఏకో హ్యపి బహూన్హన్తి ఘ్నన్త్యేకం బహవోఽప్యుత। శూరం కాపురుషో హన్తి అయశస్వీ యశస్వినమ్
ఒకడు అనేక మందిని చంపగలడు, అలాగే అనేక మంది కలసి ఒక్కరిని చంపగలరు; ఓడిపోయినవాడు ధైర్యవంతుడిని చంపగలడు, అపఖ్యాతి పొందినవారు కీర్తివంతుడిని చంపగలరు.
జయో నైవోభయోర్దృష్టో నోభయోశ్చ పరాజయః। తథైవాపచయో దృష్టో వ్యపయానే క్షయవ్యయౌ
విజయం రెండు పక్షాల్లోనూ కనిపించదు, ఓటమి కూడా ఇద్దరికీ కలగదు; అలాగే, వెనుకడుగు వేసినప్పుడు లాభనష్టాలు, తగ్గుదలలు, ఖర్చులు కనిపిస్తాయి.
సర్వథా వృజినం యుద్ధం కో ధ్నన్న ప్రతిహన్యతే। హతస్య చ హృషీకేశ సమౌ జయపరాజయౌ
ఎలా చూసినా యుద్ధం బాధతోనే నిండిఉంటుంది; ఎవరు దెబ్బకొట్టారో వాళ్లకు తిరిగి దెబ్బ తగలకపోదు? హరిశీకేశ, చనిపోయినవారికి విజయం, ఓటమి రెండూ సమానమే.