ఏష ఏకాయనః పన్థా యేన యాన్తి మనీషిణః । తం దృష్ట్వా మృత్యుమత్యేతి మహాంస్తత్ర న సఞ్జతి
ఇది ఒక్కటే మార్గం, దీనిద్వారా జ్ఞానులు ముందుకు సాగుతారు. దానిని గ్రహించినవాడు మరణాన్ని దాటి వెళ్తాడు, అక్కడ ఎలాంటి అయోమయం ఉండదు.
అఙ్గ సఞ్జయ మే శంస పన్థానమకుతోభయమ్। యేన గత్వా హృషీకేశం ప్రాప్నుయాం సిద్ధిముత్తమామ్
సంజయా! భయమేమీ లేని ఆ మార్గాన్ని నాకు చెప్పు. ఆ మార్గంలో నడిచి హృషీకేశుని చేరి, అత్యుత్తమ సిద్ధిని పొందాలని కోరుకుంటున్నాను.
నాకృతాత్మా కృతాత్మానం జాతు విద్యాఞ్జనార్దనమ్ । ఆత్మనస్తు క్రియోపాయో నాన్యత్రేన్ద్రియనిగ్రహాత్
తనను జయించుకోని వాడు, తనను జయించుకున్నవాడిని ఎప్పటికీ తెలుసుకోలేడు. ఆత్మను జయించుకోవడానికి మార్గం, ఇంద్రియాలను నియంత్రించడంలో మాత్రమే ఉంది.
ఇన్ద్రియాణాముదీర్ణానాం కామత్యాగోఽప్రమాదతః। అప్రమాదోఽవిహింసా చ జ్ఞానయోనిరసంశయమ్
ఇంద్రియాలు ఉద్రిక్తమైనప్పుడు, అప్రమత్తతతో కోరికలను వదిలిపెట్టడం, అప్రమత్తత, హింస చేయకపోవడం — ఇవే నిజంగా జ్ఞానానికి మూలాలు.
ఇన్ద్రియాణాం యమే యత్తో భవ రాజన్నతన్ద్రితః । బుద్ధిశ్చ తే మా చ్యువతు నియచ్ఛైనాం యతస్తతః
రాజా! నీవు అలసట లేకుండా ఇంద్రియాలను నియంత్రించడంలో అప్రమత్తంగా ఉండాలి. నీ బుద్ధి తడబడకుండా, దాన్ని నీవు శక్తివంచన లేకుండా నియంత్రించు.
ఏతజ్జ్ఞానం విదుర్విప్రా ధ్రువమిన్ద్రియధారణమ్। ఏతజ్జ్ఞానం చ పన్థాశ్చ యేన యాన్తి మనీషిణః
ఇంద్రియాలను స్థిరంగా నియంత్రించడం ఇదే నిజమైన జ్ఞానం అని మేధావులు చెబుతారు. ఇదే జ్ఞానం, ఇదే మార్గం, దీనిద్వారా జ్ఞానులు ముందుకు సాగుతారు.
అప్రాప్యః కేశవో రాజన్నిన్ద్రియైరజితైర్నృభిః। ఆగమాధిగమాద్యోగాద్వశీ తత్త్వే ప్రసీదతి
రాజా! ఇంద్రియాలను జయించని మనుషులకు కేశవుడు అందుబాటులో ఉండడు. కానీ నియమం, అధ్యయనం, యోగం ద్వారా తనను నియంత్రించుకున్నవాడు సత్యాన్ని పొందుతాడు.
భూయో మే పుణ్డరీకాక్షం సఞ్జయాచక్ష్వ పృచ్ఛతః। నామకర్మార్థవిత్తాత ప్రాప్నుయాం పురుషోత్తమమ్
సంజయుడు అడుగుతున్నప్పుడు, పునఃపునః పుండరీకాక్షుడి గురించి నాకు వివరించు. ఆయన పేరు, కార్యాలు, అర్థాన్ని తెలుసుకుని, నేను పురుషోత్తముని చేరాలని కోరుకుంటున్నాను.
శ్రుతం మే వాసుదేవస్య నామనిర్వచనం శుభమ్। యావత్తత్రాభిజానేఽహమప్రమేయో హి కేశవః
వాసుదేవుని పేరుకు శుభమైన వివరణను నేను విన్నాను. నా బోధ మేరకు, కేశవుడు నిజంగా అపరిమితుడు.
వసనాత్సర్వభూతానాం వసుత్వాద్దేవయోనితః। వాసుదేవస్తతో వేద్యో బృహత్త్వాద్విష్ణురుచ్యతే
అతడు అన్ని భూతాల్లో నివసించేవాడు, వాస్తవమైనవాడు, దైవస్వభావంతో జన్మించినవాడు కాబట్టి వాసుదేవుడు అని పిలవబడతాడు. అతని విస్తారత వల్ల విష్ణువు అని అంటారు.
మౌనాద్ధ్యానాచ్చ యోగాచ్చ విద్ది భారత మాధవమ్। సర్వతత్త్వలయాచ్చైవ మధుహా మధుసూదనః
భారతా! మౌనం, ధ్యానం, యోగం, అన్ని తత్త్వాల లయంతో మాధవుడు తెలుసుకోబడతాడు. మధును సంహరించినందువల్ల అతడు మధుసూదనుడు అని పిలవబడతాడు.
కృషిర్భూవాచకః శబ్దో గశ్చ నిర్వృతివాచకః। విష్ణుస్తద్భావయోగాచ్చ కృష్ణో భవతి సాత్వతః
'కృషి' అనగా భూమి, 'గ' అనగా ఆనందం. వీటి కలయికతో విష్ణువు సాత్వతులలో కృష్ణుడిగా అవతరిస్తాడు.
పుణ్డరీకం పరం ధామ నిత్యమక్షయమవ్యయమ్ । తద్భావాత్పుణ్డరీకాక్షో దస్యుత్రాసాజ్జానార్దనః
పుండరీకం అనగా పరమమైన, నిత్యమైన, అక్షయమైన, అవినాశి స్థానము. అందుకే అతడిని పుండరీకాక్షుడు అంటారు. దొంగల భయాన్ని తొలగించేవాడు కాబట్టి జనార్దనుడు అని పిలవబడతాడు.
యతః సత్వం న చ్యవతే యచ్చ యత్వాన్న హీయతే। సాత్వతః సాత్వతస్తస్మాదార్షభాద్వృషభేక్షణః
అతని సత్వం ఎప్పుడూ తగ్గదు, ఇచ్చినప్పుడు కూడా తగ్గిపోదు. అందుకే అతడిని సాత్వతుడు అంటారు. ఋషభుని వలన వృషభేక్షణుడు అని కూడా పిలవబడతాడు.
న జాయతే జనిత్రాఽయమజస్తస్మాదనీకజిత్ । దేవానాం స్వప్రకాశత్వాద్దమాద్దామోదరో విభుః
ఈయన తల్లిదండ్రుల ద్వారా పుట్టలేదు; జన్మరహితుడు కనుక అనీకజిత్ అని పిలవబడతాడు. దేవతల స్వప్రకాశత వల్ల, తన నియమశీలత వల్ల, దామోదరుడు అన్నీ వ్యాపించి ఉన్నవాడు.
హర్షాత్సుఖాత్సుఖైశ్వర్యాద్ధృషీకేశత్వమశ్రుతే । బాహుభ్యాం రోదసీ బిభ్రన్మహాబాహురితి స్మృతః
ఆనందం, సుఖం, పరమైశ్వర్యం వల్ల హృషీకేశుడు అనే పేరు వచ్చిందని, వినిపించని వాడని అంటారు. తన రెండు భుజాలతో ఆకాశాన్ని, భూమిని మోస్తున్న మహాబాహువు అని కూడా గుర్తించబడతాడు.
అఘో న క్షీయతే జాతు యస్మాత్తస్మాదధోక్షజః। నరాణామయనాచ్చాపి తతో నారాయణః స్మృతః
పాపం ఎప్పుడూ ఆయనలో తగ్గదు కనుక ఆయనను అధోక్షజుడు అంటారు. మానవులకు ఆశ్రయంగా ఉన్నందున ఆయన నారాయణుడు అని కూడా పిలవబడతాడు.
పూరణాత్సదనాచ్చాపి తతోఽసౌపురుషోత్తమః। అసతశ్చ సతశ్చైవ సర్వస్య ప్రభవాప్యయాత్। సర్వస్య చ సదా జ్ఞానాత్సర్వమేతం ప్రచక్షతే
అన్నిటిని నింపి నిలబెట్టే వాడు కనుక పురుషోత్తముడు అని పిలవబడతాడు. ఉన్నదీ లేనదీ అన్నిటి ఉద్భవానికి, లయానికి, అన్నిటినీ ఎప్పుడూ తెలుసుకునే జ్ఞానానికి కారణంగా ఈ సంగతులన్నీ చెప్పబడుతున్నాయి.
సత్యే ప్రతిష్ఠితః కృష్ణః సత్యమత్ర ప్రతిష్ఠితమ్। సత్యాత్సత్యం తు గోవిన్దస్తస్మాత్సత్యోపి నామతః
కృష్ణుడు సత్యంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, సత్యం కూడా ఆయనలో స్థిరంగా ఉంది. సత్యానికి సత్యం గోవిందుడు కనుక ఆయనకు సత్యోపి అనే పేరు కూడా ఉంది.
విష్ణుర్విక్రమణాద్దేవో జయనాఞ్జిష్ణురుచ్యతే। శాశ్వతత్వాదనన్తశ్చ గోవిన్దో వేదనాద్భవామ్
విష్ణువు తన మూడు అడుగుల వల్ల దేవుడు అని పిలవబడతాడు; జయుడు, జిష్ణువు అని కూడా అంటారు. శాశ్వతత్వం వల్ల అనంతుడు, వేదాలను తెలిసినవాడు కనుక గోవిందుడు అని పిలవబడతాడు.
అతత్త్వం కురుతే తత్త్వం తేన మోహయతే ప్రజాః
అసత్యాన్ని సత్యంలా చూపించి, ప్రజలను ఆయన మాయలో పడేస్తాడు.
ఏవంవిధో ధర్మనిత్యో భగవాన్మధుసూదనః । ఆగన్తా హి మహాబాహురానృశంస్యార్థమచ్యుతః
ఇలాంటి ధర్మమయుడైన భగవంతుడు మధుసూదనుడు. మహాబాహువు అయిన అచ్యుతుడు కరుణ కోసం తప్పక వచ్చేవాడు.
చక్షుష్మతాం వై స్పృహయామి సఞ్జయ ద్రక్ష్యన్తి యే వాసుదేవం సమీపే। విభ్రాజమానం వపుషా పరేణ ప్రకాశయన్తం ప్రదిశో దిశశ్చ
సంజయా, చూపు ఉన్నవారిని నేను అసూయపడుతున్నాను. వారు వాసుదేవుడిని దగ్గరగా చూస్తారు; ఆయన పరమ రూపంతో ప్రకాశిస్తూ, అన్ని దిక్కులను వెలిగించేవాడు.
ఈరయన్తం భారతీం భారతానా- మభ్యర్చనీయాం శఙ్కరీం సృఞ్జయానామ్। బుభూషద్భిర్గర్హణీయామనిన్ద్యాం పరాసూనామగ్రహణీయరూపామ్
భారతులకు ఉపదేశమిచ్చే వాక్యాలు పలికేవాడు, శృంజయులలో పూజించదగినవాడు, నిందించలేని వాడు, జీవించదలచినవారు తప్పు పట్టదగిన వాడు, శత్రువులకు పట్టుబడదగిన వాడు.
సముద్యన్తం సాత్వతమేకవీరం ప్రణేతారమృషభం యాదవానామ్। నిహన్తారం క్షోభణం శాత్రవాణాం ముఞ్చన్తం చ ద్విషతాం వై యశాంసి
సాత్వతులలో ఏకైక వీరుడు, యాదవులకు నాయకుడు, శత్రువులను సంహరించే వాడు, వారి కీర్తిని విడిచిపెట్టే వాడు, ఆయన ఉద్భవిస్తున్నాడు.
ద్రష్టారో హి కురవస్తం సమేతా మహాత్మానం శబ్రుహణం వరేణ్యమ్ । బ్రువన్తం వాచమనృశంసరూపాం వృష్ణిశ్రేష్ఠం మోహయన్తం మదీయాన్
కురువంశీయులు అందరూ కూడి, ఆ మహాత్ముడిని, అహంకారాన్ని తగ్గించేవాడిని, శ్రేష్ఠుడిని, దయతో కూడిన మాటలు చెప్పేవాడిని, వృష్ణులలో ఉత్తముడిని, నా ప్రజలను మాయలో పడేసే వాడిని చూస్తారు.
ఋషిం సనాతనతభం విపశ్చితం వాచఃసముద్రం కలశం యతీనామ్। అరిష్టనేమిం గరుడం సుపర్ణం హరిం ప్రజానాం భువనస్య ధామ
ఆయన శాశ్వతుడైన ఋషి, జ్ఞానవంతుడు, వాక్సముద్రం లాంటి వాడు, యతులకు పాత్రం లాంటి వాడు, అరిష్టనేమి, గరుడుడు, సుపర్ణుడు, హరి, ప్రజలకు, లోకానికి ఆధారమైనవాడు.
సహస్రశీర్షం పురుషం పురాణ- మనాదిమధ్యాన్తమనన్తకీర్తిమ్। శుక్రస్య ధాతారమజం చ నిత్యం పరం పరేషాం శరణం ప్రపద్యే
వెయ్యి తలలున్న పురుషుడు, పురాతనుడు, ఆదిమధ్యాంతరహితుడు, అనంత కీర్తి కలవాడు, శుక్రుని సృష్టికర్త, జన్మలేని, నిత్యుడు, పరములకు పరమాశ్రయం; నేను ఆయనను ఆశ్రయిస్తున్నాను.
త్రైలోక్యనిర్మాణకరం జనిత్రం దేవాసురాణామథ నాగరక్షసామ్। నరాధిపానాం విదుషాం ప్రధాన- మిన్ద్రానుజం తం శరణం ప్రపద్యే
మూడు లోకాలను సృష్టించేవాడు, దేవతలు, అసురులు, నాగులు, రాక్షసులకు జనకుడు, రాజులలో, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇంద్రుని తమ్ముడు; నేను ఆయనను ఆశ్రయిస్తున్నాను.
ప్రయాతే సఞ్జయే సాధౌ కౌరవాన్ప్రతి వై తదా। కిం చక్రుః పాణ్డవాస్తత్ర మమ పూర్వపితామహాః
ఆ సమయంలో ధర్మశీలుడైన సంజయుడు కౌరవుల దగ్గరకు వెళ్లినప్పుడు, నా పూర్వీకులు అయిన పాండవులు అక్కడ ఏమి చేశారు?