తస్య దానం క్షమా సిద్ధిర్యథావదుపపద్యతే । దమో దానం తపో జ్ఞానమధీతం చానువర్తతే
ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవారికి దానం, క్షమ, విజయాలు యథావిధిగా కలుగుతాయి. ఆత్మనిగ్రహమే దానం, తపస్సు, చదువుకున్న జ్ఞానానికి ఆధారంగా నిలుస్తుంది.
దమస్తేజో వర్ధయతి పవిత్రం దమ ఉత్తమమ్ । విపాప్మా వృద్ధతేజాస్తు పురుషో విన్దతే మహత్
ఆత్మనిగ్రహం వల్ల తేజస్సు పెరుగుతుంది; ఆత్మనిగ్రహమే అత్యుత్తమ పవిత్రత. దుష్టతలేని, ఆత్మనిగ్రహం కలిగినవాడు మహత్త్వాన్ని పొందుతాడు.
క్రవ్యాద్భ్య ఇవ భూతానామదాన్తేభ్యః సదా భయమ్ । యేషాం చ ప్రతిషేధార్థం క్షత్రం సృష్టం స్వయంభువా
మాంసాహారులను చూసి అన్నీ జీవులు ఎప్పుడూ భయపడినట్లే, ఆత్మనిగ్రహం లేని వారిని కూడా ఎప్పుడూ భయం ఉంటుంది. వారిని నియంత్రించడానికి క్షత్రియ వర్గాన్ని స్వయంభువు సృష్టించాడు.
ఆశ్రమేషు చతుర్ష్వాహుర్దమమేవోత్తమం వ్రతమ్। తస్య లిఙ్గం ప్రవక్ష్యామి యేషాం సముదయో దమః
నాలుగు ఆశ్రమాల్లోనూ ఆత్మనిగ్రహమే శ్రేష్ఠమైన వ్రతమని చెబుతారు. దాని లక్షణాలను, ఆత్మనిగ్రహం ఎక్కడి నుంచి వస్తుందో నేను చెబుతాను.
క్షమా ధృతిరహింసా చ సమతా సత్యమార్జవమ్ । ఇన్ద్రియాభిజయో ధైర్యం మార్దవం హ్రీరచాపలమ్
క్షమ, ధైర్యం, హింస చేయకపోవడం, సమభావం, సత్యం, నిష్కపటత, ఇంద్రియ నియమం, ధైర్యం, మృదుత్వం, లజ్జ, చంచలత లేకపోవడం—
అకార్పణ్యమసంరమ్భః సన్తోషం శ్రద్దధానతా । ఏతాని యస్య రాజేన్ద్ర స దాన్తః పురుషః స్మృతః
లోభం లేకపోవడం, కోపం లేకపోవడం, సంతృప్తి, విశ్వాసం—ఇవి రాజేంద్రా, ఎవరిలో ఉంటాయో అతడే ఆత్మనిగ్రహం కలిగినవాడని భావిస్తారు.
కామో లోభశ్చ దర్పశ్చ మన్యుర్నిద్రా వికత్థనమ్। మాన ఈర్ష్యాం చ శోకశ్చ నైతద్దాన్తో నిషేవతే। అజిహ్మమశఠం శుద్ధమేతద్దాన్తస్య లక్షణమ్
కామం, లోభం, గర్వం, కోపం, నిద్ర, పొగడడం, మానం, ఈర్ష్య, దుఃఖం—ఇవన్నీ ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవాడు అనుసరించడు. నేరుగా ఉండడం, మాయ లేకపోవడం, పవిత్రత—ఇవి ఆత్మనిగ్రహం లక్షణాలు.
అలోలుపస్తథాఽల్పేప్సుః కామానామవిచిన్తితా । సముద్రకల్పః పరుషః స దాన్తః పరికీర్తితః
లోభం లేని వాడు, తక్కువ కోరికలు ఉన్నవాడు, ఇంద్రియ సుఖాల గురించి ఆలోచించని వాడు, సముద్రంలా లోతైనవాడు, కొంత కఠినంగా ఉన్నవాడు—అతడే ఆత్మనిగ్రహం కలిగినవాడని అంటారు.
సువృత్తః శీలసంపన్నః ప్రసన్నాత్మాఽత్మవిద్బుధః । ప్రాప్యేహ లోకే సంమానం సుగతిం ప్రేత్య గచ్ఛతి
మంచి ప్రవర్తన కలవాడు, సద్గుణాలతో నిండినవాడు, ప్రశాంతమైన మనస్సు కలవాడు, ఆత్మజ్ఞానం కలవాడు, ఈ లోకంలో గౌరవాన్ని పొందుతాడు, మరణానంతరం మేలైన స్థితిని చేరుతాడు.
అభయం యస్య భూతేభ్యః సర్వేషామభయం యతః। స వై పరిణతప్రజ్ఞః ప్రఖ్యాతో మనుజోత్తమః
అన్ని జీవులకు తనవల్ల భయం లేకుండా, ఎవరికీ భయాన్ని కలిగించని వాడు, సంపూర్ణమైన జ్ఞానం కలిగి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడిగా పేరొందుతాడు.
సర్వభూతహితో మైత్రస్తస్మాన్నోద్విజతే జనః। సముద్ర ఇవ గమ్భీరః ప్రజ్ఞాతృప్తః ప్రశామ్యతి
అన్ని జీవుల హితాన్ని కోరేవాడు, అందరితో స్నేహంగా ఉండేవాడు, ఎవరికీ భయాన్ని కలిగించని వాడు, సముద్రంలా లోతైనవాడు, జ్ఞానంతో తృప్తి చెందినవాడు, శాంతిని పొందుతాడు.
కర్మణాఽచరితం పూర్వం సద్భిరాచరితం చ యత్। తదేవాస్థాయ మోదన్తే దాన్తాః శమపరాయణాః
పూర్వం సద్గుణులు అనుసరించిన, ఇప్పటికీ అనుసరించబడుతున్న ప్రవర్తనను, ఆత్మనిగ్రహం కలిగి శాంతిని కోరే వారు ఆనందంగా అనుసరిస్తారు.
నైష్కర్మ్యం వా సమాస్థాయ జ్ఞానతృప్తో జితేన్ద్రియః। కాలాకాఙ్క్షీ చరఁల్లోకే బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే
కర్మలకు దూరంగా ఉండి, జ్ఞానంతో తృప్తిగా, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, కాలాన్ని ఎదురుచూస్తూ ఈ లోకంలో సంచరిస్తూ ఉంటే, అతడు పరబ్రహ్మంతో ఏకమయ్యే యోగ్యుడు అవుతాడు.
శకునీనామివాకాశే పదం నైవోపలభ్యతే। ఏవం ప్రజ్ఞానతృప్తస్య మునేర్వర్త్మ న దృశ్యతే
ఆకాశంలో పక్షుల దారి కనిపించదు కదా, అలాగే జ్ఞానంతో తృప్తిపొందిన ముని మార్గం ఎవరికీ కనిపించదు.
ఉత్సృజ్యైవ గృహాన్యస్తు మోక్షమేవాభిమన్యతే । లోకాస్తేజోమయాస్తస్య కల్పన్తే శాశ్వతా దివి
ఇల్లు వదిలి, మోక్షమే కోరుకునే వాడు, అతనికి పరలోకంలో శాశ్వతమైన ప్రకాశవంతమైన లోకాలు సిద్ధిస్తాయి.
దుర్యోధన విజానీహి యత్త్వాం వక్ష్యామి పుత్రక। ఉత్పథం మన్యసే మార్గమనభిజ్ఞ ఇవాధ్వగః
దుర్యోధన, నీవు విను నా మాట. నేను చెప్పబోయేది తెలుసుకో నా కుమారా. నీవు తప్పు మార్గాన్ని సరిగ్గా అనుకుంటున్నావు, దారి తెలియని ప్రయాణికుడు తప్పు దారిలో నడిచినట్టు.
పఞ్చానాం పాణ్డుపుత్రాణాం యత్తేజః ప్రజిహీర్షసి। పఞ్చానామివ భూతానాం మహతాం లోకధారిణామ్
నీవు పాండవుల ఐదుగురి శక్తిని తగ్గించాలనుకుంటున్నావు. అది లోకాన్ని మోయే ఐదు మహాభూతాల బలాన్ని తగ్గించాలనుకోవడంలాంటిది.
యుధిష్ఠిరం హి కౌన్తేయం పరం ధర్మమిహాస్థితమ్। పరాం గతిమసంప్రేత్య న త్వం జేతుమిహార్హసి
కుంటిదేవి కుమారుడు యుదిష్ఠిరుడు, ఇక్కడ పరమధర్మంలో నిలబడున్నాడు. నీవు ఇంకా పరమగతిని పొందలేదు కనుక, అతన్ని ఓడించగలవు కాదు.
భీమసేనం చ కౌన్తేయం యస్య నాస్తి సమో బలే। రణాన్తకం తర్జయసే మహావాతమివ ద్రుమః
కుంటిదేవి కుమారుడు భీమసేనుడికి బలంలో సమానం ఎవ్వరూ లేరు. యుద్ధంలో అతడిని బెదిరించడం, పెద్ద గాలికి చెట్టు ఎదురు నిలబడినట్టు.
సర్వశస్త్రభృతాం శ్రేష్ఠం మేరుం సిఖరిణామివ। యుధి గాణ్డివధన్వానం కో ను యుధ్యేత బుద్ధిమాన్
అన్ని ఆయుధదారుల్లో అగ్రగణ్యుడు, పర్వతాల్లో మెరువు లాంటి గాండీవధారి అర్జునుడితో యుద్ధం చేయాలని తెలివిగలవాడు ఎవరైనా అనుకోడు.
ధృష్టద్యుమ్నశ్చ పాఞ్చాల్యః కమివాద్య న శాతయేత్। శత్రుమధ్యే శరాన్ముఞ్చన్దేవరాడశనీమివ
ద్రుపదుని కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు, శత్రువుల మధ్య బాణాలు వదులుతూ, దేవేంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని విసిరినట్టు, ఎవ్వరిని నాశనం చేయలేడని చెప్పగలవు?
సాత్యకిశ్చాపి దుర్ధర్షః సంమతోఽన్ధకవృష్ణిషు। ధ్వంసయిష్యతి తే సేనాం పాణ్డవేయహితే రతః
అందక వృష్ణుల్లో గౌరవించబడే, అపరాజేయుడు సత్యకి కూడా పాండవుల హితానికి కట్టుబడి నీ సైన్యాన్ని నాశనం చేస్తాడు.
యః పునః ప్రతిమానేన త్రీల్లోకానతిరిచ్యతే । తం కృష్ణం పుణ్డరీకాక్షం కో ను యుద్ధ్యేత బుద్ధిమాన్
తన మహిమతో మూడు లోకాలను మించిపోయే పద్మనేత్రుడు కృష్ణుడితో యుద్ధం చేయాలని తెలివిగలవాడు ఎవరైనా అనుకోగలడా?
ఏకతో హ్యస్య దారాశ్చ జ్ఞాతయశ్చ సబాన్ధవాః। ఆత్మా చ పృథివీ చేయమేకతశ్చ ధనఞ్జయః
ఒకవైపు అతని భార్యలు, బంధువులు, స్నేహితులు ఉన్నారు; మరోవైపు అతడే, ఈ భూమి, మరియు ధనంజయుడు ఉన్నారు.
వాసుదేవోఽపి దుర్ధర్షో యతాత్మా యత్ర పాణ్డవః । అవిషహ్యం పృథివ్యాపి తద్బలం యత్ర కేశవః
వాసుదేవుడు కూడా అపరాజేయుడు, ఆత్మనిగ్రహం కలవాడు. పాండవుడు ఉన్న చోట, కేశవుడు ఉన్న చోట, ఆ బలాన్ని భూమిపై ఎవ్వరూ ఎదుర్కోలేరు.
తిష్ఠ తాత సతాం వాక్యే సుహృదామర్థవాదినామ్। వృద్ధం శాన్తనవం భీష్మం తితిక్షస్వ పితామహమ్
తాత, నీకు మేలు కోరే మంచి వారి మాట విను. శాంతనువు కుమారుడు వృద్ధుడు అయిన భీష్ముడిని సహించు.
మాం చ బ్రువాణం శుశ్రూష కురూణామర్థదర్శినమ్ । ద్రోణం కృపం వికర్ణం చ మహారాజం చ బాహ్లికమ్
నేను చెప్పేది కూడా విను, నేను కురువంశానికి మేలు తెలుసు. ద్రోణుడు, కృపాచార్యుడు, వికర్ణుడు, బాహ్లిక మహారాజును కూడా విను.
ఏతే హ్యపి యతైవాహం మన్తుమర్హసి తాంస్తథా। సర్వే ధర్మవిదో హ్యేతే తుల్యస్నేహాశ్చ భారత
నువ్వు నన్ను ఎలా గౌరవిస్తావో, వారిని కూడా అలాగే పరిగణించాలి. వీరందరూ ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవారు, నీకు సమానమైన ప్రేమ కలవారు, ఓ భారత.
యత్తద్విరాటనగరే సహ భ్రాతృభిరగ్రతః। ఉత్సృజ్య గాః సుసన్త్రస్తం బలం తే సమశీర్యత
విరాటనగరంలో నీ అన్నదమ్ములతో కలిసి, పశువులను వదిలేసినప్పుడు, నీ బలగం బాగా కాపాడబడినా పూర్తిగా నాశనం అయింది. అది గుర్తు పెట్టుకో.
యచ్చైవ నగరే తస్మిఞ్శ్రూయతే మహదద్భుతమ్। ఏకస్య చ బహూనాం చ పర్యాప్తం తన్నిదర్శనమ్
ఆ నగరంలో జరిగిన ఆ అద్భుతమైన ఘట్టాన్ని కూడా వినిపించుకుంటారు. ఒకరికి, అనేక మందికి, అది సరిపడిన ఉదాహరణగా తీసుకో.