ళశక్తస్తు క్షమతే నిత్యమశక్తః క్రుధ్యతే నరః। దుర్జనః సుజనం ద్వేష్టి దుర్బలో బలవత్తరమ్
బలవంతుడు ఎప్పుడూ క్షమిస్తాడు. బలహీనుడు కోపపడతాడు. చెడ్డవాడు మంచివాడిని ద్వేషిస్తాడు. బలహీనుడు బలవంతుడిని అసహ్యించుకుంటాడు.
రూపవన్తమరూపీ చ ధనవన్తం చ నిర్ధనః। అకర్మీ కర్మిణం ద్వేష్టి ధార్మికం చ నధార్మికః
అందంలేనివాడు అందగాన్ని ద్వేషిస్తాడు. దరిద్రుడు ధనికుడిని అసహ్యించుకుంటాడు. పనిలేనివాడు కష్టపడేవాడిని ద్వేషిస్తాడు. అధర్ముడు ధార్మికుడిని అసహ్యించుకుంటాడు.
నిర్గుణో గుణవన్తం చ పుత్రైతత్కలిలక్షణమ్। విపరీతం చ రాజేన్ద్ర ఏతేషు కృతలక్షణమ్
గుణాలు లేనివాడు గుణవంతుడిని ద్వేషించడం చెడ్డవాడి లక్షణం, నా కుమారా! దీనికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించేవారు మంచివారు, ఓ రాజేంద్రా!
బ్రాహ్మణో వాథ వా రాజా వైశ్యో వా శూద్ర ఏవ వా। ప్రశస్తేషు ప్రసక్తాశ్చేత్ప్రశస్యన్తే యశస్వినః
బ్రాహ్మణుడు అయినా, రాజు అయినా, వైశ్యుడు అయినా, శూద్రుడు అయినా, మంచి పనుల్లో నిబద్ధతతో ఉంటే, వారు ప్రతిష్టను పొందుతారు.
తస్మాత్ప్రశస్తే రాజేన్ద్ర నరః సక్తమనా భవేత్। అలోకజ్ఞా హ్యప్రశస్తా భ్రాతరస్తే హ్యబుద్ధయః
కాబట్టి, ఓ రాజేంద్రా! మనిషి మంచి పనుల్లో మనస్సు పెట్టాలి. మంచి పనుల్లో నిష్ట లేకపోతే అవివేకులు అవుతారు. నీ అన్నదమ్ములు కూడా అలాంటివారే.
త్వం హి ధర్మవిదో రాజన్కత్థసే ధర్మసుత్తమమ్। కథయస్వ పునర్మేఽద్య లోకవృత్తాన్తముత్తమమ్
నువ్వు ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు, ధర్మాన్ని గొప్పగా చెప్పేవాడవు. ఇప్పుడు మళ్లీ నాకు లోకంలో ఉత్తమమైన ఆచారాన్ని వివరించు.
అక్రోధనః క్రోధనేభ్యో విశిష్ట- స్తథా తితిక్షురతితిక్షోర్విశిష్టః। అమానుషేభ్యో మానుషాశ్చ ప్రధానా విద్వాంస్తథైవావిదుషః ప్రధానః
కోపపడని వాడు కోపగాళ్లకంటే మెరుగైనవాడు. అలాగే, సహనశీలి అసహనశీలికంటే గొప్పవాడు. మానవులు మానవేతరుల కంటే ముఖ్యులు. విద్యావంతుడు అవిద్యావంతుల కంటే ప్రాముఖ్యమైనవాడు.
ఆక్రుశ్యమానో నాకోశేన్మన్యురేవ తితిక్షతః। ఆక్రోష్టారం నిర్దహతి సుకృతం చాస్య విన్దతి
ఎవరైనా దుర్భాషలతో దూషించినప్పుడు, సహనశీలి తిరిగి దుర్వాక్యాలు పలకడు. అతడు దూషించినవాడిని లోపలే కాల్చేస్తాడు, పుణ్యాన్ని కూడా సంపాదిస్తాడు.
నారున్తుదః స్యాన్న నృశంసవాదీ న హీనతః పరమభ్యాదదీత। యయాఽస్య వాచా పర ఉద్విజేత న తాం వదేద్రుశతీం పాపలోక్యామ్
ఎవ్వరినీ దూషించకూడదు, హింసాత్మకమైన మాటలు మాట్లాడకూడదు. కన్నా తక్కువవారిని ఏదైనా తీసుకోవద్దు. మన మాట వలన ఎవరికైనా మనసు కలత చెందితే, అలాంటి దుర్మార్గమైన, నిందించదగిన మాటలు పలకరాదు.
అరున్తుదం పురుషం తీక్ష్ణవాచం వాక్కణ్టకైర్వితుదన్తం మనుష్యన్। విద్యాదలక్ష్మీకతమం జనానాం ముఖే నిబద్ధాం నిర్ఋతిం వహన్తమ్
ఎవరైనా ఎవరినైనా మాటలతో గాయపరిచే వారు, పదునైన మాటలు మాట్లాడే వారు, ఇతరులను మాటలతో బాధించే వారు, జనాల్లో అదృష్టం లేనివారు, వారి నోటిలోనే నాశనం కూర్చుంటుంది.
సద్భిః పురస్తాదభిపూజితః స్యా- త్సద్భిస్తథా పృష్ఠతో రక్షితః స్యాత్। సదాఽసతామతివాదాంస్తితిక్షే- త్సతాం వృత్తం చాదదీతార్యవృత్తః
మంచి వారు ముందునుంచి గౌరవించాలి, వెనుకనుంచి రక్షించాలి. ఎప్పుడూ చెడు వారి దుర్మార్గమైన మాటలను సహించాలి. మంచి వారి ప్రవర్తనను అనుసరించి, ఆర్యుల మార్గాన్ని చేపట్టాలి.
వాక్సాయకా వదనాన్నిష్పతన్తి యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని। పరస్య యే మర్మసు సంపతన్తి తాన్పణ్డితో నావసృజేత్పరేషు
మాటలు బాణాల వలె నోటినుంచి బయటపడతాయి. వాటితో గాయపడినవారు రాత్రిండు రోజూ బాధపడతారు. ఇతరుల హృదయాన్ని గాయపరిచే మాటలను బుద్ధిమంతుడు ఎప్పుడూ పలకరాదు.
నహీదృశం సంవననం త్రిషు లోకేషు విద్యతే। దయా మైత్రీ చ భూతేషు దానం చ మధురా చ వాక్
ఈ మూడు లోకాలలో దయ, స్నేహం, దానం, మధురమైన మాటలు — వీటిలా సమతా మరొకటి లేదు.
తస్మాత్సాన్త్వం సదా వాచ్యం న వాచ్యం పరుషం క్వచిత్। పూజ్యాన్సంపూజయేద్దద్యాన్న చ యాచేత్కదాచన
కాబట్టి ఎప్పుడూ మృదువుగా మాట్లాడాలి, ఎక్కడా హింసాత్మకంగా మాట్లాడకూడదు. గౌరవించదగినవారిని గౌరవించాలి, ఇతరులకు దానం చేయాలి, ఎప్పుడూ ఎవరి దగ్గరా అడగకూడదు.
సర్వాణి కర్మాణి సమాప్య రాజన్ గృహం పరిత్యజ్య వనం గతోఽసి। తత్త్వాం పృచ్ఛామి నహుషస్య పుత్ర కేనాసి తుల్యస్తపసా యయాతే
రాజా! నీ అన్ని పనులు ముగించుకుని, ఇంటిని వదిలి అడవికి వెళ్ళావు. నహుషుని కుమారుడా! నువ్వు యయాతితో సమానమైన తపస్సు ఎలా సాధించావో అడుగుతున్నాను.
నాహం దేవమనుష్యేషు గన్ధర్వేషు మహర్షిషు। ఆత్మనస్తపసా తుల్యం కంచిత్పశ్యామి వాసవ
దేవతలు, మనుషులు, గంధర్వులు, మహర్షుల్లో నా తపస్సుకు సమానమైనవారు ఎవరూ లేరు, వాసవా!
యదాఽవమంస్థాః సదృశః శ్రేయసశ్చ అల్పీయసశ్చావిదితప్రభావః। తస్మాల్లోకాస్త్వన్తవన్తస్తవే మే క్షీణే పుణ్యే పతితాఽస్యద్య రాజన్
నీవు నీకు సమానమైనవారిని, గొప్పవారిని, చిన్నవారిని, వారి శక్తి తెలియకపోయినా, తక్కువగా చూసినప్పుడు, నీ లోకాలు అంతమయ్యాయి; నీ పుణ్యం తగ్గిపోవడంతో నువ్వు ఈ రోజు పతనమయ్యావు, రాజా!
సురర్షిగన్ధర్వనరావమానా- త్క్షయం గతా మే యది శక్రలోకాః। ఇచ్ఛామ్యహం సురలోకాద్విహీనః సతాం మధ్యే పతితుం దేవరాజ
దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, మనుషులను తక్కువగా చూసినందువల్ల నా స్వర్గ లోకాలు నశించాయి. ఇప్పుడు దేవ లోకం లేకుండా, మంచి వారి మధ్య పతించాలనుకుంటున్నాను, దేవేంద్రా!
సతాం సకాశే పతితాఽసి రాజం- శ్చ్యుతః ప్రతిష్ఠాం యత్ర లబ్ధాసి భూయః। ఏతద్విదిత్వా చ పునర్యయాతే త్వం మాఽవమంస్థాః సదృశః శ్రేయసశ్చ
రాజా! నువ్వు మంచి వారి మధ్య పతించావు, అక్కడ నీ స్థానం మళ్లీ పొందావు. ఇది తెలుసుకుని, యయాతీ! ఇకపై నీకు సమానమైనవారిని, గొప్పవారిని తక్కువగా చూడవద్దు.
తతః ప్రహాయామరరాజజుష్టా- న్పుణ్యాఁల్లోకాన్పతమానం యయాతిమ్। సంప్రేక్ష్య రాజర్షివరోఽష్టకస్త- మువాచ సద్ధర్మవిధానగోప్తా
అమరుల రాజు అనుభవించే పుణ్య లోకాలను వదిలి యయాతి పడిపోతున్నాడని చూసి, ధర్మాన్ని కాపాడే రాజర్షుల్లో గొప్పవాడు అష్టకుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
కస్త్వం యువా వాసవతుల్యరూపః స్వతేజసా దీప్యమానో యథాఽగ్నిః। పతస్యుదీర్ణామ్బుధరాన్ధకారా- త్ఖాత్ఖేచరాణాం ప్రవరో యథాఽర్కః
నువ్వెవరు? యువకుడివి, వాసవునితో సమానమైన రూపం కలవాడివి, నీ తేజస్సుతో అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నావు. మేఘాల చీకటిలోంచి, ఆకాశవాసులలో అగ్రగణ్యుడిగా, సూర్యుడిలా కింద పడిపోతున్నావు.
దృష్ట్వా చ త్వాం సూర్యపథాత్పతన్తం వైశ్వానరార్కద్యుతిమప్రమేయమ్। కిం ను స్విదేతత్పతతీతి సర్వే వితర్కయన్తః పరిమోహితాః స్మః
నిన్ను సూర్యుని మార్గంలోంచి పడిపోతూ, అగ్ని, సూర్యుని తేజస్సుతో అపరిమితమైన వెలుగుతో చూస్తూ, ఇది ఏమిటో అని అందరం ఆశ్చర్యపోయి, తలకొందిపోయాము.
దృష్ట్వా చ త్వాం ధిష్ఠితం దేవమార్గే శక్రార్కవిష్ణుప్రతిమప్రభావమ్। అభ్యుద్గతాస్త్వాం వయమద్య సర్వే తత్త్వం ప్రపాతే తవ జిజ్ఞాసమానాః
నిన్ను దేవతల మార్గంలో నిలబడి, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, విష్ణువుతో సమానమైన తేజస్సుతో చూస్తూ, మేమందరం ఈ రోజు నీ దగ్గరకు వచ్చాము. నీ పతనం యొక్క నిజాన్ని తెలుసుకోవాలని ఆసక్తిగా ఉన్నాము.
న చాపి త్వాం ధృష్ణుమః ప్రష్టుమగ్రే న చ త్వమస్మాన్పృచ్ఛసి యే వయం స్మః। తత్త్వాం పృచ్ఛామి స్పృహణీయరూప కస్య త్వం వా కింనిమిత్తం త్వమాగాః
మేము ముందుగా నిన్ను అడగడానికి ధైర్యపడలేదు, నువ్వు కూడా మేమెవరో అడగలేదు. అందుకే, ఆకర్షణీయమైన రూపం కలవాడా! నువ్వెవరు? ఏ కారణంతో ఇక్కడికి వచ్చావు?
భయం తు తే వ్యేతు విషాదమోహౌ త్యజాశు చైవేన్ద్రసమప్రభావ। త్వాం వర్తమానం హి సతాం సకాశే నాలం ప్రసోఢుం బలహాఽపి శక్రః
నీ భయం పోయిపోవాలి, విషాదం, మోహం వెంటనే వదిలేయి, ఇంద్రునితో సమానమైన తేజస్సు కలవాడా! నువ్వు మంచి వారి మధ్య ఉన్నప్పుడు, బలవంతుడైన ఇంద్రుడికీ నిన్ను తట్టుకోలేడు.
సన్తః ప్రతిష్ఠా హి సుఖచ్యుతానాం సతాం సదైవామరరాజకల్ప। తే సఙ్గతాః స్థావరజఙ్గమేశాః ప్రతిష్ఠితస్త్వం సదృశేషు సత్సు
మంచి వారు సుఖాన్ని కోల్పోయినవారికి ఆశ్రయం. వారు ఎప్పుడూ అమరుల రాజులా ఉంటారు. స్థిరమైనవారు, చలించే వారు అందరూ కలిసి ఉన్నప్పుడు, నువ్వు నీకు సమానమైన మంచి వారిలో స్థిరపడతావు.
ప్రభురగ్నిః ప్రతపనే భూమిరావపనే ప్రభుః। ప్రభుః సూర్యః ప్రకాశిత్వే సతాం చాభ్యాగతః ప్రభుః
దహించడంలో అగ్ని ప్రభువు, భూమి పోషించడంలో ప్రభువు, ప్రకాశించడంలో సూర్యుడు ప్రభువు, మంచి మనుషులలో అతిథి ప్రభువు.
అహం యయాతిర్నహుషస్య పుత్రః పూరోః పితా సర్వభూతావమానాత్। ప్రభ్రంశితః సురసిద్ధర్షిలోకా- త్పరిచ్యుతః ప్రపతామ్యల్పపుణ్యః
నేను నహుషుని కుమారుడైన యయాతి, పూరువు తండ్రిని. అన్ని జీవులను తక్కువగా చూచినందువల్ల దేవతలు, సిద్ధులు, ఋషుల లోకంనుండి పడిపోయాను. నా పుణ్యఫలం తరిగిపోయింది, ఇప్పుడు నేలవైపు క్షీణిస్తూ వెళ్తున్నాను.
అహం హి పూర్వో వయసా భవద్భ్య- స్తేనాభివాదం భవతాం న ప్రయుఞ్జే। యో విద్యయా తపసా జన్మనా వా వృద్ధః స పూజ్యో భవతి ద్విజానామ్
నిజంగా నేను మీకంటే వయస్సులో పెద్దవాడిని, అందుకే మీకు నమస్కారం చేయలేదు. ద్విజులలో విద్య, తపస్సు లేదా జన్మ ద్వారా ఎవరు పెద్దవారో వారే గౌరవించబడతారు.
అవాదీస్త్వం వయసా యః ప్రవృద్ధః స వై రాజన్నాభ్యధికః కథ్యతే చ। యో విద్యయా తపసా సంప్రవృద్ధః స ఏవ పూజ్యో భవతి ద్విజానామ్
రాజా! మీరు చెప్పినట్లుగా వయస్సులో పెద్దవాడు గొప్పవాడిగా పిలవబడతాడు. కానీ ద్విజులలో విద్యా, తపస్సులో పెరిగినవారే నిజంగా గౌరవించదగినవారు.