శేషయేదశనిర్దీప్తో విపతన్మూర్ధ్ని సఞ్జయ। న తు శేషం శరాస్తాత కుర్యురస్తాః కిరీటినా
సంజయా, ఇంధనం లేకుండా మండుతున్న అగ్ని పడిపోతున్న తలపై మిగిలినా, కిరీటధారి వదిలిన బాణాలు మాత్రం ఎవ్వరినీ మిగలనివ్వవు.
అపి చాస్యన్నివాభాతి నిఘ్నన్నివ ధనఞ్జయః । ఉద్ధరన్నివ కాయేభ్యః శిరాంసి శరవృష్టిభిః
ధనంజయుడు శత్రువులను తినేస్తున్నట్టు, చంపుతున్నట్టు, బాణవర్షాలతో శరీరాల నుంచి తలలను లేపుతున్నట్టు కనిపిస్తాడు.
అపి బాణమయం తేజః ప్రదీప్తమివ సర్వతః । గాణ్డీవోత్థం దహేతాజౌ పుత్రాణాం మమ వాహినీ
గాండీవం నుంచి ఉద్భవించిన బాణాల తేజస్సు చుట్టూ మండుతున్న అగ్నిలా కనిపిస్తుంది. అది యుద్ధంలో నా కుమారుల సైన్యాన్ని పూర్తిగా కాల్చేస్తుందనిపిస్తుంది.
అపి సా రథఘోషేణ భయార్తా సవ్యసాచినః । విత్రస్తా బహుధా సేనా భారతీ ప్రతిభాతి మే
సవ్యసాచినుడి రథధ్వని విని భయంతో, భరతుల సైన్యం అనేక విధాలుగా భయపడుతూ వణికిపోతున్నట్టు నాకు అనిపిస్తుంది.
యథా కక్షం మహానగ్నిః ప్రదహేత్సర్వతశ్చరన్। మహార్చిరనిలోద్ధూతస్తద్వద్ధక్ష్యతి మామకాన్
పెద్ద అగ్ని గాలి ఊదిపోసినప్పుడు అడవిలోని పొదలను అన్ని వైపులా కాల్చినట్టు, అర్జునుడు నా జనులను అలాగే సంహరిస్తాడు.
యదోద్వమన్నిశితాన్బాణసఙ్ఘాం- స్తానాతతాయీ సమరే కిరీటీ। సృష్టోఽన్తకః సర్వహరో విధాత్రా యథా భవేత్తద్వదపారణీయః
కిరీటధారి యోధుడు యుద్ధంలో పదునైన బాణాల వర్షాన్ని వదిలినప్పుడు, అతడు సర్వనాశకుడు అయిన యమధర్మరాజు లాగా మారిపోతాడు.
యదా హయభీక్ష్ణం సుబుహూన్ప్రకారాన్ శ్రోతాస్మి తానావసథే కురూణామ్। తేషాం సమన్తాచ్చ తథా రణాగ్రే క్షయః కిలాయం భరతానుపైతి
అతడు తన గుర్రాలను ఎన్నో విధాలుగా పరుగెత్తించినప్పుడు, కౌరవుల శిబిరంలోనూ, యుద్ధరంగంలోనూ వినిపించే ఆ ధ్వనితో, భరతుల మీద వినాశనం తప్పదని నాకు అనిపిస్తుంది.
యథైవ పాణ్డవాః సర్వే పరాక్రాన్తా జిగీషవః। తథౌభిసరాస్తేషాం త్యక్తాత్మానో జయే ధృతాః
ఎలా పాండవులందరూ పరాక్రమంతో, విజయాన్ని కోరుతూ ఉన్నారో, అలాగే వారి మిత్రులు కూడా ప్రాణాలను లెక్కచేయకుండా, విజయానికి అంకితమై నిలబడుతున్నారు.
......హి పరాక్రాన్తానాచక్షీథాః పరాన్మమ। పాఞ్చాలాన్కేకయాన్మత్స్యాన్మాగధాన్వత్సభూమిపాన్
నీవు నా శత్రువులైన పాంచాళులు, కేకయులు, మత్స్యులు, మాగధులు, వత్సదేశాధిపతులు వీరందరూ ఎంత ధైర్యంగా ఉన్నారో చూశావు.
యశ్చ సేన్ద్రానిమాఁల్లోకానిచ్ఛన్కుర్యాద్వశే బలీ। స స్రష్టా జగతః కృష్ణః పాణ్డవానాం జయే ధృతః
ఈ లోకాలను ఇంద్రునితో కలిపి తన వశంలోకి తేవాలని ఆశించే శక్తివంతుడు ఎవరో తెలుసా? ఆయనే జగత్తుకు సృష్టికర్త అయిన కృష్ణుడు, పాండవుల విజయానికి కట్టుబడి ఉన్నాడు.
సమస్తామర్జునాద్విద్యాం సాత్యకిః క్షిప్రమాప్తవాన్। శైనేయః సమరే స్థాతా బీజవత్ప్రవపఞ్శరాన్
శినిపౌత్రుడైన సాత్యకి, అర్జునుని వద్ద నుండి ఆయుధ విద్య అంతా త్వరగా నేర్చుకున్నాడు. యుద్ధంలో అతడు ధైర్యంగా నిలబడి, విత్తనాల్లా బాణాలను వదులుతాడు.
ధృష్టద్యుమ్నశ్చ పాఞ్చాల్యః క్రూరకర్మా మహారథః । మామకేషు రణం కర్తా బలేషు పరమాస్త్రవిత్
ద్రుపదుని కుమారుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు క్రూరమైన పనులు చేసే మహారథి. అతడు నా సైన్యంపై యుద్ధం చేస్తాడు, అత్యుత్తమ ఆయుధాలలో నిపుణుడు.
యుధిష్ఠిరస్య చ క్రోధాదర్జునస్య చ విక్రమాత్। మయాభ్యాం భీమసేనాచ్చ భయం మే తాత జాయతే
యుధిష్ఠిరుని కోపం, అర్జునుని పరాక్రమం, భీమసేనుడు, ఇంకా నేనూ ఉన్నాం కనుక నాకు భయం కలుగుతోంది తాత.
అమానుషం మనుష్యేన్ద్రైర్జాలం వితతమన్తరా । న మే సైన్యాస్తరిష్యన్తి తతః క్రోశామి సఞ్జయ
ఈ రాజులు మానవులకు అందని మాయాజాలాన్ని విస్తరించారు. నా సైనికులు దాన్ని దాటి పోగలేరు. అందుకే సంజయా, నేను బాధపడుతున్నాను.
దర్శనీయో మనస్వీ చ లక్ష్మీవాన్బ్రహ్మవర్చసీ। మేధావీ సుకృతప్రజ్ఞో ధర్మాత్మా పాణ్డునన్దనః
పాండునందనుడు అందరికి ఆదర్శంగా ఉండేవాడు, ధైర్యవంతుడు, అదృష్టవంతుడు, బ్రహ్మతేజంతో మెరిసే వాడు, తెలివైనవాడు, మంచి పనుల్లో నిపుణుడు, ధర్మబద్ధుడూ.
మిత్రామాత్యైః సుసంపన్నః సంపన్నో యుద్ధయోజకైః । భ్రాతృభిః శ్వశురైర్వీరైరుపపన్నో మహారథైః
అతడు మంచి మిత్రులు, మంత్రులు, యుద్ధంలో నిపుణులు, అన్నదమ్ములు, వీరమైన మామలు, మహారథులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు.
ధృత్యా చ పురుషవ్యాఘ్రో నైభృత్యేన చ పాణ్డవః। అనుశంసో వదాన్యశ్చ హీమాన్సత్యపరాక్రమః
పురుషులలో సింహుడైన ఆ పాండవుడు, స్థిరమైన మనస్సు కలవాడు, మౌనంగా ఉండేవాడు, దయగలవాడు, ఉదారుడు, మంచితనంతో కూడిన నిజమైన పరాక్రమవంతుడు.
బహుశ్రుతః కృతాత్మా చ వృద్ధసేవీ జితేన్ద్రియః । తం సర్వగుణసంపన్నం సమిద్ధమివ పావకమ్
అతడు బహుగా విద్యలు నేర్చుకున్నవాడు, ఆత్మ నియంత్రణ కలవాడు, వృద్ధులను గౌరవించే వాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, అన్ని గుణాలతో కూడినవాడు, ప్రగాఢంగా మండుతున్న అగ్నిలా.
తపన్తమభి కో మన్దః పతిష్యతి పతఙ్గవత్। పాణ్డవాగ్నిమనావార్యం ముమూర్షుర్నష్టచేతనః
అతడు మండుతున్నప్పుడు, ఆ అప్రతిహతమైన పాండవాగ్ని వద్దకు, మరణాన్ని కోరుకుంటూ, ముత్యాల్లా దూసుకెళ్లే వాడు మూర్ఖుడే.
తనురుచ్చః శిఖీ రాజా మిథ్యోపచరితో మయా। మన్దానాం మమ పుత్రాణాం యుద్ధేనాన్తం కరిష్యతి
ఆ రాజు ఎత్తుగా, జ్వలించే ధ్వజంలా ప్రకాశిస్తూ, నేను అన్యాయంగా అపహాస్యం చేసినవాడు, నా మూర్ఖమైన కుమారులకు యుద్ధంలో అంతం తెస్తాడు.
తైరయుద్ధం సాధు మన్యే కురవస్తన్నిబోధత। యుద్ధే వినాశః కృత్స్నస్య కులస్య భవితా ధ్రువమ్
కాబట్టి వారితో యుద్ధం చేయకుండా శాంతిని కోరడం మంచిదని నేను భావిస్తున్నాను, కురు వంశీయులారా. యుద్ధం జరిగితే మన వంశమంతా నాశనం అవడం ఖాయం.
ఏషా మే పరమా బుద్ధిర్యయా శామ్యతి మే మనః । యది త్వయుద్ధమిష్టం వో వయం శాన్త్యై యతామహే
ఇదే నా గొప్ప సలహా, దీని వల్ల నా మనస్సు శాంతిని పొందింది. మీరు యుద్ధం లేకుండా శాంతిని కోరితే, మనం శాంతికి ప్రయత్నిద్దాం.
న తు నః క్లిశ్యమానానాముపేక్షేత యుధిష్ఠిరః। జుగుప్సతి హ్యధర్మేణ మామేవోద్దిశ్య కారణమ్
కానీ మనం ఇబ్బంది పడుతున్నప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు నిర్లక్ష్యం చేయడు. ఆయన అన్యాయాన్ని అసహ్యించుకుంటాడు, ముఖ్యంగా నేను కారణమైతే.
ఏవమేతన్మహారాజ యథావదసి భారత। యుద్ధే వినాశః క్షత్రస్య గాణ్డీవేన ప్రదృశ్యతే
నీవు చెప్పింది నిజమే మహారాజా, భరత వంశీయుడా. యుద్ధంలో అర్జునుని గాండీవం చేత క్షత్రియ వర్గం నాశనం అవుతుందని స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
ఇదం తు నాభిజానామి తవ ధీరస్య నిత్యశః। యత్పుత్రవశమాగచ్ఛేస్తత్త్వజ్ఞః సవ్యసాచినః
కానీ ఓ ధీరుడా, నీవు అంత తెలివైనవాడివి, అయినా నీ కుమారుడి మాట వింటున్నావన్నది నాకు అర్థం కావడం లేదు.
నైష కాలో మహారాజ తవ శశ్వత్కృతాగసః। త్వయా హ్యేవాదితః పార్థా నికృతా భరతర్షభ
ఇది సరైన సమయం కాదు మహారాజా, నీవు ఎప్పుడూ తప్పు చేసినవాడివి. మొదటి నుంచీ నీవే పాండవులను మోసం చేశావు, భరత వంశశ్రేష్ఠుడా.
పితా శ్రేష్ఠః సుహృద్యశ్చ సమ్యక్ప్రణిహితాత్మవాన్। ఆస్థేయం హి హితం తేన న ద్రోగ్ధా గురురుచ్యతే
తండ్రి అనేవాడు మనకు గొప్ప మిత్రుడు, మన మంచికే మనసు పెట్టి మాట్లాడేవాడు. ఆయన చెప్పిన మంచి మాటలు తప్పకుండా పాటించాలి. మనకు ఉపదేశం చెప్పే గురువు ఎప్పుడూ మోసం చేయడు.
ఇదం జితమిదం లబ్ధమితి శ్రుత్వా పరాజితాన్। ద్యూతకాలే మహారాజ స్మరసే స్మ కుమారవత్
ఇది గెలిచాం, అది సంపాదించాం అని విన్నప్పుడు, ఇతరులు జూదంలో ఓడిపోయినప్పుడు, మహారాజా! నీవు ఆ విషయాన్ని చిన్నపిల్లల్లా గుర్తు చేసుకున్నావు.
పరుషాణ్యుచ్యమానాంశ్చ పురా పార్థానుపేక్షసే। కృత్స్నం రాజ్యం జయన్తీతి ప్రపాతం నానుపశ్యసి
అప్పట్లో పాండవులపై కఠినమైన మాటలు చెప్పినప్పుడు, నువ్వు వాటిని పట్టించుకోలేదు. మొత్తం రాజ్యం నీదే అవుతుందని ఆశపడి, ముందు ఎదురయ్యే ప్రమాదాన్ని గమనించలేదు.
పిత్ర్యం రాజ్యం మహారాజ కురవస్తే సజాఙ్గలాః। అథ వీరైర్జితాముర్వీమఖిలాం ప్రత్యపద్యథాః
మహారాజా! కురువంశానికి చెందిన పూర్వీకుల రాజ్యాన్ని, వారి భూములతో సహా, ధైర్యవంతులైన యోధులు గెలిచిన ఈ భూమిని నువ్వు స్వీకరించావు.