పూర్ణం వర్షసహస్రం చ ఏవంవృత్తిరభూన్నృపః। అబ్భక్షః శరదస్త్రింశదాసీన్నియతవాఙ్మనాః
పూర్తిగా వెయ్యేండ్ల పాటు ఆ రాజు ఇలా జీవించాడు. ముప్పది శరద్కాలాలు ఆయన కేవలం గాలినే ఆహారంగా తీసుకుని, మాటలు, మనస్సు కట్టిపట్టి ఉండేవాడు.
తతశ్చ వాయుభక్షోఽభూత్సంవత్సరమతన్ద్రితః। తథా పఞ్చాగ్నిమధ్యే చ తపస్తేపే స వత్సరమ్
ఆ తరువాత, ఒక సంవత్సరం పాటు అలసట లేకుండా గాలినే భోజనంగా జీవించాడు. అలాగే, మరో సంవత్సరం ఐదు అగ్నుల మధ్య కఠిన తపస్సు చేశాడు.
ఏకపాదః స్తితశ్చాసీత్షణ్మాసాననిలాశనః। పుణ్యకీర్తిస్తతః స్వర్గే జగామావృత్య రోదసీ
ఆరు నెలలు ఒక్క కాలు మీద నిలబడి, గాలినే ఆహారంగా జీవించాడు. ఆ తరువాత, తన పుణ్య కీర్తితో భూమి, ఆకాశాన్ని దాటి స్వర్గానికి చేరుకున్నాడు.
స్వర్గతః స తు రాజేన్ద్రో నివసన్దేవవేశ్మని। పూజితస్త్రిదశైః సాధ్యైర్మరుద్భిర్వసుభిస్తథా
ఆ రాజు స్వర్గానికి వెళ్లి, దేవతల గృహంలో నివసించాడు. అక్కడ ముప్పది దేవతలు, సాధ్యులు, మరుతులు, వసువులు ఆయనను ఘనంగా సత్కరించారు.
దేవలోకం బ్రహ్మలోకం సంచరన్పుణ్యకృద్వశీ। అవసత్పృథివీపాలో దీర్ఘకాలమితి శ్రుతిః
ఆ ధర్మాత్ముడు, స్వాధీనచిత్తుడు అయిన రాజు, దేవలోకం, బ్రహ్మలోకాన్ని సంచరిస్తూ, అక్కడ చాలా కాలం ఉన్నాడని శృతి చెబుతుంది.
స కదాచిన్నృపశ్రేష్ఠో యయాతిః శక్రమాగమత్। కథాన్తే తత్ర శక్రేణ స పృష్టః పృథివీపతిః
ఒకసారి రాజులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన యయాతి, ఇంద్రుని వద్దకు వచ్చాడు. వారి సంభాషణ చివర్లో, ఇంద్రుడు భూమిపతిని అడిగాడు.
యదా స పూరుస్తవ రూపేణ రాజ- ఞ్జరాం గృహీత్వా ప్రచచార భూమౌ। తదా చ రాజ్యం సంప్రదాయైవ తస్మై త్వయా కిముక్తః కథయేహ సత్యమ్
నీ కుమారుడు పురువు, నీ రూపంలో నీ వృద్ధాప్యాన్ని భరించి, భూమిని పాలించగా, నీవు రాజ్యాన్ని అతనికి అప్పగించినప్పుడు ఏమన్నావో నిజంగా చెప్పు.
గఙ్గాయమునయోర్మధ్యే కృత్స్నోయం విషయస్తవ। మధ్యే పృథివ్యాస్త్వం రాజా భ్రాతరోఽన్త్యాధిపాస్తవ
గంగ, యమున నదుల మధ్య ఈ మొత్తం రాజ్యం నీదే. భూమి మధ్యభాగంలో నువ్వు రాజవు, నీ అన్నదమ్ములు బయట ప్రాంతాలకు పాలకులు.
న చ కుర్యాన్నరో దైన్యం శాఠ్యం క్రోధం తథైవ చ। జైహయం చ మత్సరం వైరం సర్వత్రేదం న కారయేత్
మనిషి ఎప్పుడూ నిరాశ, మోసం, కోపంతో ప్రవర్తించకూడదు. ఎక్కడా ఓటమి, అసూయ, శత్రుత్వాన్ని కలిగించకూడదు.
మాతరం పితరం జ్యేష్ఠం విద్వాంసం చ తపోధనమ్। క్షమావన్తం చ రాజేన్ద్ర నావమన్యేత బుద్ధిమాన్
ఓ రాజేంద్రా! తెలివిగలవాడు తల్లి, తండ్రి, పెద్దవాడు, పండితుడు, తపస్సు చేసేవాడు, సహనశీలి వీరిని ఎప్పుడూ తక్కువగా చూడకూడదు.
ళశక్తస్తు క్షమతే నిత్యమశక్తః క్రుధ్యతే నరః। దుర్జనః సుజనం ద్వేష్టి దుర్బలో బలవత్తరమ్
బలవంతుడు ఎప్పుడూ క్షమిస్తాడు. బలహీనుడు కోపపడతాడు. చెడ్డవాడు మంచివాడిని ద్వేషిస్తాడు. బలహీనుడు బలవంతుడిని అసహ్యించుకుంటాడు.
రూపవన్తమరూపీ చ ధనవన్తం చ నిర్ధనః। అకర్మీ కర్మిణం ద్వేష్టి ధార్మికం చ నధార్మికః
అందంలేనివాడు అందగాన్ని ద్వేషిస్తాడు. దరిద్రుడు ధనికుడిని అసహ్యించుకుంటాడు. పనిలేనివాడు కష్టపడేవాడిని ద్వేషిస్తాడు. అధర్ముడు ధార్మికుడిని అసహ్యించుకుంటాడు.
నిర్గుణో గుణవన్తం చ పుత్రైతత్కలిలక్షణమ్। విపరీతం చ రాజేన్ద్ర ఏతేషు కృతలక్షణమ్
గుణాలు లేనివాడు గుణవంతుడిని ద్వేషించడం చెడ్డవాడి లక్షణం, నా కుమారా! దీనికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించేవారు మంచివారు, ఓ రాజేంద్రా!
బ్రాహ్మణో వాథ వా రాజా వైశ్యో వా శూద్ర ఏవ వా। ప్రశస్తేషు ప్రసక్తాశ్చేత్ప్రశస్యన్తే యశస్వినః
బ్రాహ్మణుడు అయినా, రాజు అయినా, వైశ్యుడు అయినా, శూద్రుడు అయినా, మంచి పనుల్లో నిబద్ధతతో ఉంటే, వారు ప్రతిష్టను పొందుతారు.
తస్మాత్ప్రశస్తే రాజేన్ద్ర నరః సక్తమనా భవేత్। అలోకజ్ఞా హ్యప్రశస్తా భ్రాతరస్తే హ్యబుద్ధయః
కాబట్టి, ఓ రాజేంద్రా! మనిషి మంచి పనుల్లో మనస్సు పెట్టాలి. మంచి పనుల్లో నిష్ట లేకపోతే అవివేకులు అవుతారు. నీ అన్నదమ్ములు కూడా అలాంటివారే.
త్వం హి ధర్మవిదో రాజన్కత్థసే ధర్మసుత్తమమ్। కథయస్వ పునర్మేఽద్య లోకవృత్తాన్తముత్తమమ్
నువ్వు ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు, ధర్మాన్ని గొప్పగా చెప్పేవాడవు. ఇప్పుడు మళ్లీ నాకు లోకంలో ఉత్తమమైన ఆచారాన్ని వివరించు.
అక్రోధనః క్రోధనేభ్యో విశిష్ట- స్తథా తితిక్షురతితిక్షోర్విశిష్టః। అమానుషేభ్యో మానుషాశ్చ ప్రధానా విద్వాంస్తథైవావిదుషః ప్రధానః
కోపపడని వాడు కోపగాళ్లకంటే మెరుగైనవాడు. అలాగే, సహనశీలి అసహనశీలికంటే గొప్పవాడు. మానవులు మానవేతరుల కంటే ముఖ్యులు. విద్యావంతుడు అవిద్యావంతుల కంటే ప్రాముఖ్యమైనవాడు.
ఆక్రుశ్యమానో నాకోశేన్మన్యురేవ తితిక్షతః। ఆక్రోష్టారం నిర్దహతి సుకృతం చాస్య విన్దతి
ఎవరైనా దుర్భాషలతో దూషించినప్పుడు, సహనశీలి తిరిగి దుర్వాక్యాలు పలకడు. అతడు దూషించినవాడిని లోపలే కాల్చేస్తాడు, పుణ్యాన్ని కూడా సంపాదిస్తాడు.
నారున్తుదః స్యాన్న నృశంసవాదీ న హీనతః పరమభ్యాదదీత। యయాఽస్య వాచా పర ఉద్విజేత న తాం వదేద్రుశతీం పాపలోక్యామ్
ఎవ్వరినీ దూషించకూడదు, హింసాత్మకమైన మాటలు మాట్లాడకూడదు. కన్నా తక్కువవారిని ఏదైనా తీసుకోవద్దు. మన మాట వలన ఎవరికైనా మనసు కలత చెందితే, అలాంటి దుర్మార్గమైన, నిందించదగిన మాటలు పలకరాదు.
అరున్తుదం పురుషం తీక్ష్ణవాచం వాక్కణ్టకైర్వితుదన్తం మనుష్యన్। విద్యాదలక్ష్మీకతమం జనానాం ముఖే నిబద్ధాం నిర్ఋతిం వహన్తమ్
ఎవరైనా ఎవరినైనా మాటలతో గాయపరిచే వారు, పదునైన మాటలు మాట్లాడే వారు, ఇతరులను మాటలతో బాధించే వారు, జనాల్లో అదృష్టం లేనివారు, వారి నోటిలోనే నాశనం కూర్చుంటుంది.
సద్భిః పురస్తాదభిపూజితః స్యా- త్సద్భిస్తథా పృష్ఠతో రక్షితః స్యాత్। సదాఽసతామతివాదాంస్తితిక్షే- త్సతాం వృత్తం చాదదీతార్యవృత్తః
మంచి వారు ముందునుంచి గౌరవించాలి, వెనుకనుంచి రక్షించాలి. ఎప్పుడూ చెడు వారి దుర్మార్గమైన మాటలను సహించాలి. మంచి వారి ప్రవర్తనను అనుసరించి, ఆర్యుల మార్గాన్ని చేపట్టాలి.
వాక్సాయకా వదనాన్నిష్పతన్తి యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని। పరస్య యే మర్మసు సంపతన్తి తాన్పణ్డితో నావసృజేత్పరేషు
మాటలు బాణాల వలె నోటినుంచి బయటపడతాయి. వాటితో గాయపడినవారు రాత్రిండు రోజూ బాధపడతారు. ఇతరుల హృదయాన్ని గాయపరిచే మాటలను బుద్ధిమంతుడు ఎప్పుడూ పలకరాదు.
నహీదృశం సంవననం త్రిషు లోకేషు విద్యతే। దయా మైత్రీ చ భూతేషు దానం చ మధురా చ వాక్
ఈ మూడు లోకాలలో దయ, స్నేహం, దానం, మధురమైన మాటలు — వీటిలా సమతా మరొకటి లేదు.
తస్మాత్సాన్త్వం సదా వాచ్యం న వాచ్యం పరుషం క్వచిత్। పూజ్యాన్సంపూజయేద్దద్యాన్న చ యాచేత్కదాచన
కాబట్టి ఎప్పుడూ మృదువుగా మాట్లాడాలి, ఎక్కడా హింసాత్మకంగా మాట్లాడకూడదు. గౌరవించదగినవారిని గౌరవించాలి, ఇతరులకు దానం చేయాలి, ఎప్పుడూ ఎవరి దగ్గరా అడగకూడదు.
సర్వాణి కర్మాణి సమాప్య రాజన్ గృహం పరిత్యజ్య వనం గతోఽసి। తత్త్వాం పృచ్ఛామి నహుషస్య పుత్ర కేనాసి తుల్యస్తపసా యయాతే
రాజా! నీ అన్ని పనులు ముగించుకుని, ఇంటిని వదిలి అడవికి వెళ్ళావు. నహుషుని కుమారుడా! నువ్వు యయాతితో సమానమైన తపస్సు ఎలా సాధించావో అడుగుతున్నాను.
నాహం దేవమనుష్యేషు గన్ధర్వేషు మహర్షిషు। ఆత్మనస్తపసా తుల్యం కంచిత్పశ్యామి వాసవ
దేవతలు, మనుషులు, గంధర్వులు, మహర్షుల్లో నా తపస్సుకు సమానమైనవారు ఎవరూ లేరు, వాసవా!
యదాఽవమంస్థాః సదృశః శ్రేయసశ్చ అల్పీయసశ్చావిదితప్రభావః। తస్మాల్లోకాస్త్వన్తవన్తస్తవే మే క్షీణే పుణ్యే పతితాఽస్యద్య రాజన్
నీవు నీకు సమానమైనవారిని, గొప్పవారిని, చిన్నవారిని, వారి శక్తి తెలియకపోయినా, తక్కువగా చూసినప్పుడు, నీ లోకాలు అంతమయ్యాయి; నీ పుణ్యం తగ్గిపోవడంతో నువ్వు ఈ రోజు పతనమయ్యావు, రాజా!
సురర్షిగన్ధర్వనరావమానా- త్క్షయం గతా మే యది శక్రలోకాః। ఇచ్ఛామ్యహం సురలోకాద్విహీనః సతాం మధ్యే పతితుం దేవరాజ
దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు, మనుషులను తక్కువగా చూసినందువల్ల నా స్వర్గ లోకాలు నశించాయి. ఇప్పుడు దేవ లోకం లేకుండా, మంచి వారి మధ్య పతించాలనుకుంటున్నాను, దేవేంద్రా!
సతాం సకాశే పతితాఽసి రాజం- శ్చ్యుతః ప్రతిష్ఠాం యత్ర లబ్ధాసి భూయః। ఏతద్విదిత్వా చ పునర్యయాతే త్వం మాఽవమంస్థాః సదృశః శ్రేయసశ్చ
రాజా! నువ్వు మంచి వారి మధ్య పతించావు, అక్కడ నీ స్థానం మళ్లీ పొందావు. ఇది తెలుసుకుని, యయాతీ! ఇకపై నీకు సమానమైనవారిని, గొప్పవారిని తక్కువగా చూడవద్దు.
తతః ప్రహాయామరరాజజుష్టా- న్పుణ్యాఁల్లోకాన్పతమానం యయాతిమ్। సంప్రేక్ష్య రాజర్షివరోఽష్టకస్త- మువాచ సద్ధర్మవిధానగోప్తా
అమరుల రాజు అనుభవించే పుణ్య లోకాలను వదిలి యయాతి పడిపోతున్నాడని చూసి, ధర్మాన్ని కాపాడే రాజర్షుల్లో గొప్పవాడు అష్టకుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.