భీష్మో ద్రోణశ్చ విప్రోఽయం కృపః శారద్వతస్తథా। జాన్త్యేతే యథైవహం వీర్యజ్ఞస్తస్య ధీమతః
భీష్ముడు, ద్రోణుడు, ఈ బ్రాహ్మణుడు కృపుడు, శారద్వతుని కుమారుడు—వారు అతని శక్తి, పరాక్రమాన్ని నేను తెలిసినట్లే తెలుసు.
ఆర్యవ్రతం తు జానన్తః సఙ్గరాన్తం విధిత్సవః । సేనాముఖేషు స్థాస్యన్తి మామకానాం నరర్షభాః
అయినా, ఆర్యవ్రతాన్ని తెలుసుకుని, యుద్ధాంతం వరకు పోరాడాలని సంకల్పించి, నా సైన్యంలో ఉన్న పురుషశ్రేష్ఠులు ముందువరుసలో నిలబడతారు.
బలీయః సర్వతో దిష్టం పురుషస్య విశేషతః। పశ్యన్నపి జయం తేషాం న నియచ్ఛామి యత్సుతాన్
ప్రతి విషయంలోను, ముఖ్యంగా మనుషుల విషయంలో, విధి ఎంతో బలంగా ఉంటుంది. వారి విజయం నాకు కనిపించినా, నీ కుమారులను నేను ఆపడం చేయలేను.
తే పురాణం మహేష్వాసా మార్గమైన్ద్రం సమాస్థితాః। త్యక్ష్యన్తి తుములే ప్రాణాన్రక్షన్తః పార్థివం యశః
ఆ పురాతన కాలానికి చెందిన మహాశక్తివంతులైన విలువీరులు, ఇంద్రుని మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, రాజ్య గౌరవాన్ని కాపాడుతూ, యుద్ధంలో ప్రాణాలను త్యాగం చేస్తారు.
యథైషాం మామకాస్తాత తథైషాం పాణ్డవా అపి। పౌత్రా భీష్మస్య శిష్యాశ్చ ద్రోణస్య చ కృపస్య చ
మనవాళ్లు వారికి ఎలా ఉంటారో, పాండవులు కూడా వారికి అలాగే ఉంటారు. వారు భీష్ముని మనవళ్లు, ద్రోణుడు, కృపాచార్యుడు వంటి గురువుల శిష్యులు.
యే త్వస్మదాశ్రయం కిఞ్చిద్దత్తమిష్టం చ సఞ్జయ। తస్యాపచితిమార్యత్వాత్కర్తారః స్థవిరాస్త్రయః
సంజయా, మనం కొంత ఇచ్చిన దానికైనా, మనం చేసిన పూజలకు అయినా, ఆ ముగ్గురు వృద్ధులు తమ మంచితనంతో ప్రతిఫలం చెల్లిస్తారు.
ఆదదానస్య శస్త్రం హి క్షత్రధర్మం పరీప్సతః। నిధనం క్షత్రియస్యాజౌ వరమేవాద్దురుత్తమమ్
యుద్ధానికి ఆయుధం ఎత్తిన క్షత్రియుడికి, యుద్ధంలో మరణించడం, అత్యంత అవమానకరమైన పరాభవాన్ని ఎదుర్కొనడం కంటే మేలైనదే.
స వై శోచామి సర్వాన్వై యే యుయుత్సన్తి పాణ్డవైః । విక్రుష్టం విదురోణాదౌ తదేతద్భయమాగతమ్
పాండవులతో యుద్ధం చేయబోయే అందరికీ నాకు నిజంగా బాధగా ఉంది. విదురుడు మొదలైన వారు హెచ్చరించినా, ఇప్పుడు ఈ భయం వచ్చేసింది.
న తు మన్యే విఘాతాయ జ్ఞానం దుఃఖస్య సఞ్జయ । భవత్యతిబలం హ్యేతజ్జ్ఞానస్యాప్యుపఘాతకమ్
సంజయా, దుఃఖాన్ని జ్ఞానం తొలగిస్తుందని నేను అనుకోను. ఇది ఎంత బలమైనదో, జ్ఞానానికీ దెబ్బతీస్తుంది.
ఋషయో హ్యపి నిర్ముక్తాః పశ్యన్తో లోకసఙ్గ్రహాన్। సుఖైర్భవన్తి సుఖినస్తథా దుఃఖేన దుఃఖితాః
సంసార బంధాలను చూసే ఋషులు కూడా, విముక్తులైనా, సంతోషంలో సంతోషపడతారు, దుఃఖంలో దుఃఖపడతారు.
కిం పునర్మోహమాసక్తస్తత్ర తత్ర సహస్రధా। పుత్రేషు రాజ్యదారేషు పౌత్రేష్వపి చ బన్ధుషు
అయితే, మోహంలో బంధించబడినవాడు, కొడుకులు, రాజ్యం, భార్య, మనవళ్లు, బంధువులు ఇలా వెయ్యి విధాలుగా ఆసక్తి కలిగి ఉన్నవాడి పరిస్థితి ఏమిటి?
సంశయే తు మహత్యస్మిన్కిం ను మే క్షమముత్తరమ్। వినాశం హ్యేవ పశ్యామి కురూణామనుచిన్తతయన్
ఈ గొప్ప అనిశ్చితిలో, నాకు ఏమి సమాధానం చెప్పడం సరిగ్గా ఉంటుంది? నేను ఆలోచిస్తే, కురువంశానికి వినాశనం తప్ప మరొకటి కనిపించదు.
ద్యూతప్రముఖమాభాతి కురూణాం వ్యసనం మహత్। మన్దేనైశ్వర్యకామేన లోభాత్పాపమిదం కృతమ్
కురువంశానికి ఈ మహా కష్టాలు జూదం నుంచే మొదలయ్యాయి. అధికారానికి మోహపడి, మూర్ఖుడైనవాడు ఈ పాపాన్ని చేశాడు.
మన్యే పర్యాయధర్మోఽయం కాలస్యాత్యన్తగామినః। చక్రే ప్రధిరివాసక్తో నాస్య శక్యం పలాయితుమ్
ఇది కాలచక్రం తిరుగుతూ తిరుగుతూ వచ్చే ధర్మమేనని నేను భావిస్తున్నాను. మట్టిలో ఇరుక్కుపోయిన చక్రంలా, దానినుంచి తప్పించుకోవడం సాధ్యం కాదు.
కిం ను కుర్యాం కథం కుర్యాం క్వ ను గచ్ఛామి సఞ్జయ । ఏతే నశ్యన్తి కురవో మన్దాః కాలవశం గతాః
సంజయా, నేను ఏమి చేయాలి? ఎలా చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? ఈ మూర్ఖులైన కురువంశీయులు కాలబలానికి లోనై నశిస్తున్నారు.
అవశోఽహం తదా తాత పుత్రాణాం నిహతే శతే। శ్రోష్యామి నినదం స్త్రీణాం కథం మాం మరణం స్పృశేత్
తండ్రి, నా వంద మంది కుమారులు చనిపోతే, నేను బలహీనుడిగా ఉండిపోతాను. ఆడవారి అరుపులు వింటాను. అప్పుడు మరణం నన్ను తాకకుండా ఎలా ఉంటుంది?
యథా నిదాఘే జ్వలనః సమద్ధో దహేత్కక్షం వాయునా చోద్యమానః । గదాహస్తః పాణ్డవో వై తథైవ హన్తా మదీయాన్సహితోఽర్జునేన
ఎండాకాలంలో గాలి ఊదినప్పుడు మంట పొడి గడ్డి కాల్చినట్లే, గదా చేతబట్టి ఉన్న పాండవుడు అర్జునుడితో కలిసి నా వారిని సంహరిస్తాడు.
యస్య వై నానృతా వాచః కదాచిదనుశుశ్రుమ । త్రైలోక్యమపి తస్య స్యాద్యోద్ధా యస్య ధనఞ్జయః
ఆయన ఎప్పుడూ అబద్ధం మాట్లాడడాన్ని మనం వినలేదు. ధనంజయుడు యోధుడిగా ఉన్నవాడికి మూడూ లోకాలు కూడా దక్కుతాయి.
తస్యైవ చ న పశ్యామి యుధి గాణ్డీవధన్వనః। అనిశం చిన్తయానోఽపి యః ప్రతీయాద్రథేన తమ్
గాండీవాన్ని ధరించిన వాడిని యుద్ధంలో ఎదుర్కొనగలవాడెవ్వరూ లేరు. ఎంత ఆలోచించినా, అతని రథాన్ని ఎదుర్కొనగలవాడెవ్వరూ కనిపించడు.
అస్యతః కర్ణినాలీకాన్మార్గణాన్హృదయచ్ఛిదః। ప్రత్యేతా న సమః కశ్చిద్యుధి గాణ్డీవధన్వనః
గాండీవాన్ని ధరించిన వాడి పదునైన బాణాలు హృదయాన్ని చీల్చుతూ వచ్చేటప్పుడు, యుద్ధంలో అతనికి సమానుడు ఎవ్వరూ ఉండరు.
ద్రోణాకర్ణౌ ప్రతీయాతాం యది వీరౌ నరర్షభౌ । కృతాస్త్రౌ బలినాం శ్రేష్ఠౌ సమరేష్వపరాజితౌ
ద్రోణుడు, కర్ణుడు ఇద్దరూ వీరులు, ఆయుధ విద్యలో నిపుణులు, బలవంతులలో అగ్రగణ్యులు, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ ఓడని వారు ఇద్దరూ కలసి ముందుకు వస్తే—
మహాన్స్యాత్సంశయో లోకే న త్వస్తి విజయో మమ। ఘృణీ కర్ణః ప్రమాదీ చ ఆచార్యః స్థవిరో గురుః
అప్పుడు ఈ లోకంలో గొప్ప అనిశ్చితి కలుగుతుంది. కానీ నాకు విజయం ఉండదు. కర్ణుడు గర్వంతో, నిర్లక్ష్యంగా ఉంటాడు; గురువు వయోవృద్ధుడు, గౌరవనీయుడు.
సమర్థో బలవాన్పార్థో దృఢధన్వా జితక్లమః । భవేత్సుతుములం యుద్ధం సర్వశోఽప్యపరాజయః
అర్జునుడు సామర్థ్యవంతుడు, బలవంతుడు, ధృడంగా విల్లు పట్టేవాడు, అలసట తెలియని యోధుడు. యుద్ధం అత్యంత ఘోరంగా జరుగుతుంది. అతడిని ఎవ్వరూ ఓడించలేరు.
సర్వే హ్యస్త్రవిదః శూరాః సర్వే ప్రాప్తా మహద్యశః । అపి సర్వామరైశ్వర్యం త్యజేయుర్న పునర్జయమ్
అందరూ ఆయుధ విద్యలో నిపుణులు, అందరూ పరాక్రమశాలులు, అందరికీ గొప్ప పేరు వచ్చింది. అయినా వారు దేవతల అధికారాన్ని కూడా వదిలిపెడతారు, కానీ ఓటమిని మాత్రం ఒప్పుకోరు.
వధే నూనం భవేచ్ఛాన్తిస్తయోర్వా ఫాల్గునస్య చ। న తు హన్తార్జునస్యాస్తి జేతా చాస్య న విద్యతే
వారిలో ఎవరి మరణంలోనైనా, లేక అర్జునుడి మరణంలోనైనా మాత్రమే శాంతి కలుగుతుంది. కాని అర్జునుడిని చంపడం సాధ్యం కాదు, అతడిని ఓడించగలవాడు ఎవ్వరూ లేరు.
మన్యుస్తస్య కథం శామ్యేన్మన్దాన్ప్రతి య ఉత్థితః । అన్యేఽప్యస్త్రాణి జానన్తి జీయన్తే చ జయన్తి చ। ఏకాన్తవిజయస్త్వేవ శ్రూయతే ఫాల్గునస్య హ
అర్జునుడి కోపం మూర్ఖులపై ఉప్పొంగింది; అది ఎలా తగ్గుతుంది? మరికొందరూ ఆయుధ విద్యలో నిపుణులు, వారు కొన్నిసార్లు గెలుస్తారు, కొన్నిసార్లు ఓడిపోతారు. కానీ ఫాల్గుణుడు మాత్రం ఎప్పుడూ గెలిచినవాడిగా వినిపిస్తాడు.
త్రయస్త్రింశత్సమాహూయ ఖాణ్డవేఽగ్నిమతర్పయత్। జిగాయ చ సురాన్సర్వాన్నాస్య విద్మః పరాజయమ్
ముప్పైమూడు దేవతలను పిలిచి, ఖాండవ అరణ్యంలో అగ్నిని తృప్తిపరిచాడు. అన్ని దేవతలను ఓడించాడు. అతడు ఓడిన విషయం మేము ఎప్పుడూ వినలేదు.
యస్య యన్తా హృషీకేశః శీలవృత్తసమో యుధి। ధ్రువస్తస్య జయస్తాత యథేన్ద్రస్య జయస్తథా
అతనికి రథసారథిగా హృషీకేశుడు ఉన్నాడు. యుద్ధంలో అతడు స్వభావంలో, ప్రవర్తనలో సమానంగా ఉంటాడు. ఆయనకు విజయం ఖచ్చితంగా ఉంటుంది, ఇంద్రునికి ఉన్నట్లే.
కృష్ణావేకరథే యత్తావధిజ్యం గాణ్డివం ధనుః। యుగపత్రీణి తేజాంసి సమేతాన్యనుశుశ్రుమ
కృష్ణుడు, అర్జునుడు ఇద్దరూ ఒకే రథంపై ఉన్నప్పుడు, గాండీవం విల్లు బిగించబడినప్పుడు, అన్ని శక్తులు ఒక్కసారిగా కలిసిపోతాయని మేము విన్నాము.
నైవాస్తి నో ధనుస్తదృఙ్వ యోద్ధా న చ సారథిః । తచ్చ మన్దా న జానన్తి దుర్యోధనవశానుగాః
మన దగ్గర అలాంటి విల్లు లేదు, అలాంటి యోధుడు లేదు, అలాంటి రథసారథి కూడా లేదు. దుర్యోధనుని మాట వినేవారు మూర్ఖులు; వారు దీన్ని గ్రహించరు.