గఙ్గావేగ ఇవానూపాంస్తీరజాన్వివిధాన్ద్రుమాన్। ప్రభఙ్క్ష్యతి రణే సేనాం పుత్రాణాం మమ సఞ్జయ
సంజయా! గంగా ప్రవాహం తీరం వద్ద ఉన్న చెట్లను, గడ్డలను ఎలా విరిచేస్తుందో, అలాగే వాడు యుద్ధంలో నా కుమారుల సేనను పగలగొడతాడు.
వధం నూనం గమిష్యన్తి భీమసేనభయార్దితాః । మమ పుత్రాశ్చ భృత్యాశ్చ రాజానశ్చైవ సఞ్జయ
భీమసేనుడి భయంతో నా కుమారులు, సేవకులు, రాజులు అందరూ మరణాన్ని తప్పక ఎదుర్కొంటారు, సంజయా.
యేన రాజా మహావీర్యః ప్రవిశ్యాన్తఃపురం పురా। వాసుదేవసహాయేన జరాసన్ధో నిపాతితః
వాసుదేవుని సహాయంతో, ఒకప్పుడు మహావీరుడు అయిన జరాసంధుడిని అతని అంతఃపురంలోనే సంహరించినవాడు ఇతనే.
కృత్స్నేయం పృథివీ దేవీ జరాసన్ధేన ధీమతా। మాగధేన్ద్రేణ బలినా వశే కృత్వా ప్రతాపితా
ఈ భూమిదేవి అంతటినీ, మేఘధరాజు జరాసంధుడు తన బలంతో వశపరచి, బాధించాడు.
భీష్మప్రతాపాత్కురవో నయేనాన్ధకవృష్ణయః । యన్న తస్య వశే జగ్ముః కేవలం దైవమేవ తత్
భీష్ముని పరాక్రమంతో, యుక్తితో, అంధక వృష్ణులు సహాయంతో మాత్రమే వారు అతని వశంలో పడలేదు; అది కూడా విధి వల్లే జరిగింది.
స గత్వా పాణ్డుపుత్రేణ తరసా బాహుశాలినా। అనాయుధేన వీరేణ నిహతః కిం తతోఽధికమ్
బలమైన భుజాలు ఉన్న పాండుపుత్రుడు, ఆయుధం లేకపోయినా, వేగంగా, ధైర్యంగా పోరాడి అతన్ని సంహరించాడు. అంతకంటే గొప్పది ఇంకేముంటుంది?
దీర్ఘకాలసమాసక్తం విశమాశీవిషో యథా। స మోక్ష్యతి రణే తేజః పుత్రేషు మమ సఞ్జయ
బహుకాలంగా ఆపివేసిన విషంలా, యుద్ధంలో నా కుమారులపై తన తేజస్సును వదులుతాడు, సంజయా.
మహేన్ద్ర ఇవ వజ్రేణ దానవాన్దేవసత్తమః । భీమసేనో గదాపాణిః సూదయిష్యతి మే సుతాన్
మహేంద్రుడు వజ్రాయుధంతో దానవులను ఎలా సంహరిస్తాడో, అలాగే భీమసేనుడు గదను చేతబట్టి నా కుమారులను సంహరిస్తాడు.
అవిషహ్యమనావార్యం తీవ్రవేగపరాక్రమమ్ । పశ్యామీవాతితామ్రాక్షమాపతన్తం వృకోదరమ్
అడగలేని, ఆపలేని, భయంకరమైన వేగంతో, రక్తమయమైన కళ్లతో వృకోదరుడు మన మీద దూసుకొస్తున్నాడని నేను చూస్తున్నాను.
అగదస్యాప్యధనుషో విరథస్య వివర్మణః । బాహుభ్యాం యుధ్యమానస్య కస్తిష్ఠేదగ్రతః పుమాన్
గాయపడకుండా, విల్లు లేకుండా, రథం లేకుండా, కవచం లేకుండా, కేవలం చేతులతో యుద్ధం చేసే వాడి ముందు ఎవరు నిలబడగలరు?
భీష్మో ద్రోణశ్చ విప్రోఽయం కృపః శారద్వతస్తథా। జాన్త్యేతే యథైవహం వీర్యజ్ఞస్తస్య ధీమతః
భీష్ముడు, ద్రోణుడు, ఈ బ్రాహ్మణుడు కృపుడు, శారద్వతుని కుమారుడు—వారు అతని శక్తి, పరాక్రమాన్ని నేను తెలిసినట్లే తెలుసు.
ఆర్యవ్రతం తు జానన్తః సఙ్గరాన్తం విధిత్సవః । సేనాముఖేషు స్థాస్యన్తి మామకానాం నరర్షభాః
అయినా, ఆర్యవ్రతాన్ని తెలుసుకుని, యుద్ధాంతం వరకు పోరాడాలని సంకల్పించి, నా సైన్యంలో ఉన్న పురుషశ్రేష్ఠులు ముందువరుసలో నిలబడతారు.
బలీయః సర్వతో దిష్టం పురుషస్య విశేషతః। పశ్యన్నపి జయం తేషాం న నియచ్ఛామి యత్సుతాన్
ప్రతి విషయంలోను, ముఖ్యంగా మనుషుల విషయంలో, విధి ఎంతో బలంగా ఉంటుంది. వారి విజయం నాకు కనిపించినా, నీ కుమారులను నేను ఆపడం చేయలేను.
తే పురాణం మహేష్వాసా మార్గమైన్ద్రం సమాస్థితాః। త్యక్ష్యన్తి తుములే ప్రాణాన్రక్షన్తః పార్థివం యశః
ఆ పురాతన కాలానికి చెందిన మహాశక్తివంతులైన విలువీరులు, ఇంద్రుని మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, రాజ్య గౌరవాన్ని కాపాడుతూ, యుద్ధంలో ప్రాణాలను త్యాగం చేస్తారు.
యథైషాం మామకాస్తాత తథైషాం పాణ్డవా అపి। పౌత్రా భీష్మస్య శిష్యాశ్చ ద్రోణస్య చ కృపస్య చ
మనవాళ్లు వారికి ఎలా ఉంటారో, పాండవులు కూడా వారికి అలాగే ఉంటారు. వారు భీష్ముని మనవళ్లు, ద్రోణుడు, కృపాచార్యుడు వంటి గురువుల శిష్యులు.
యే త్వస్మదాశ్రయం కిఞ్చిద్దత్తమిష్టం చ సఞ్జయ। తస్యాపచితిమార్యత్వాత్కర్తారః స్థవిరాస్త్రయః
సంజయా, మనం కొంత ఇచ్చిన దానికైనా, మనం చేసిన పూజలకు అయినా, ఆ ముగ్గురు వృద్ధులు తమ మంచితనంతో ప్రతిఫలం చెల్లిస్తారు.
ఆదదానస్య శస్త్రం హి క్షత్రధర్మం పరీప్సతః। నిధనం క్షత్రియస్యాజౌ వరమేవాద్దురుత్తమమ్
యుద్ధానికి ఆయుధం ఎత్తిన క్షత్రియుడికి, యుద్ధంలో మరణించడం, అత్యంత అవమానకరమైన పరాభవాన్ని ఎదుర్కొనడం కంటే మేలైనదే.
స వై శోచామి సర్వాన్వై యే యుయుత్సన్తి పాణ్డవైః । విక్రుష్టం విదురోణాదౌ తదేతద్భయమాగతమ్
పాండవులతో యుద్ధం చేయబోయే అందరికీ నాకు నిజంగా బాధగా ఉంది. విదురుడు మొదలైన వారు హెచ్చరించినా, ఇప్పుడు ఈ భయం వచ్చేసింది.
న తు మన్యే విఘాతాయ జ్ఞానం దుఃఖస్య సఞ్జయ । భవత్యతిబలం హ్యేతజ్జ్ఞానస్యాప్యుపఘాతకమ్
సంజయా, దుఃఖాన్ని జ్ఞానం తొలగిస్తుందని నేను అనుకోను. ఇది ఎంత బలమైనదో, జ్ఞానానికీ దెబ్బతీస్తుంది.
ఋషయో హ్యపి నిర్ముక్తాః పశ్యన్తో లోకసఙ్గ్రహాన్। సుఖైర్భవన్తి సుఖినస్తథా దుఃఖేన దుఃఖితాః
సంసార బంధాలను చూసే ఋషులు కూడా, విముక్తులైనా, సంతోషంలో సంతోషపడతారు, దుఃఖంలో దుఃఖపడతారు.
కిం పునర్మోహమాసక్తస్తత్ర తత్ర సహస్రధా। పుత్రేషు రాజ్యదారేషు పౌత్రేష్వపి చ బన్ధుషు
అయితే, మోహంలో బంధించబడినవాడు, కొడుకులు, రాజ్యం, భార్య, మనవళ్లు, బంధువులు ఇలా వెయ్యి విధాలుగా ఆసక్తి కలిగి ఉన్నవాడి పరిస్థితి ఏమిటి?
సంశయే తు మహత్యస్మిన్కిం ను మే క్షమముత్తరమ్। వినాశం హ్యేవ పశ్యామి కురూణామనుచిన్తతయన్
ఈ గొప్ప అనిశ్చితిలో, నాకు ఏమి సమాధానం చెప్పడం సరిగ్గా ఉంటుంది? నేను ఆలోచిస్తే, కురువంశానికి వినాశనం తప్ప మరొకటి కనిపించదు.
ద్యూతప్రముఖమాభాతి కురూణాం వ్యసనం మహత్। మన్దేనైశ్వర్యకామేన లోభాత్పాపమిదం కృతమ్
కురువంశానికి ఈ మహా కష్టాలు జూదం నుంచే మొదలయ్యాయి. అధికారానికి మోహపడి, మూర్ఖుడైనవాడు ఈ పాపాన్ని చేశాడు.
మన్యే పర్యాయధర్మోఽయం కాలస్యాత్యన్తగామినః। చక్రే ప్రధిరివాసక్తో నాస్య శక్యం పలాయితుమ్
ఇది కాలచక్రం తిరుగుతూ తిరుగుతూ వచ్చే ధర్మమేనని నేను భావిస్తున్నాను. మట్టిలో ఇరుక్కుపోయిన చక్రంలా, దానినుంచి తప్పించుకోవడం సాధ్యం కాదు.
కిం ను కుర్యాం కథం కుర్యాం క్వ ను గచ్ఛామి సఞ్జయ । ఏతే నశ్యన్తి కురవో మన్దాః కాలవశం గతాః
సంజయా, నేను ఏమి చేయాలి? ఎలా చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? ఈ మూర్ఖులైన కురువంశీయులు కాలబలానికి లోనై నశిస్తున్నారు.
అవశోఽహం తదా తాత పుత్రాణాం నిహతే శతే। శ్రోష్యామి నినదం స్త్రీణాం కథం మాం మరణం స్పృశేత్
తండ్రి, నా వంద మంది కుమారులు చనిపోతే, నేను బలహీనుడిగా ఉండిపోతాను. ఆడవారి అరుపులు వింటాను. అప్పుడు మరణం నన్ను తాకకుండా ఎలా ఉంటుంది?
యథా నిదాఘే జ్వలనః సమద్ధో దహేత్కక్షం వాయునా చోద్యమానః । గదాహస్తః పాణ్డవో వై తథైవ హన్తా మదీయాన్సహితోఽర్జునేన
ఎండాకాలంలో గాలి ఊదినప్పుడు మంట పొడి గడ్డి కాల్చినట్లే, గదా చేతబట్టి ఉన్న పాండవుడు అర్జునుడితో కలిసి నా వారిని సంహరిస్తాడు.
యస్య వై నానృతా వాచః కదాచిదనుశుశ్రుమ । త్రైలోక్యమపి తస్య స్యాద్యోద్ధా యస్య ధనఞ్జయః
ఆయన ఎప్పుడూ అబద్ధం మాట్లాడడాన్ని మనం వినలేదు. ధనంజయుడు యోధుడిగా ఉన్నవాడికి మూడూ లోకాలు కూడా దక్కుతాయి.
తస్యైవ చ న పశ్యామి యుధి గాణ్డీవధన్వనః। అనిశం చిన్తయానోఽపి యః ప్రతీయాద్రథేన తమ్
గాండీవాన్ని ధరించిన వాడిని యుద్ధంలో ఎదుర్కొనగలవాడెవ్వరూ లేరు. ఎంత ఆలోచించినా, అతని రథాన్ని ఎదుర్కొనగలవాడెవ్వరూ కనిపించడు.
అస్యతః కర్ణినాలీకాన్మార్గణాన్హృదయచ్ఛిదః। ప్రత్యేతా న సమః కశ్చిద్యుధి గాణ్డీవధన్వనః
గాండీవాన్ని ధరించిన వాడి పదునైన బాణాలు హృదయాన్ని చీల్చుతూ వచ్చేటప్పుడు, యుద్ధంలో అతనికి సమానుడు ఎవ్వరూ ఉండరు.