అపారమప్లవాగాధం సముద్రం శరవేధనమ్ । భీమసేనమయం దుర్గం తాత మన్దాస్తితీర్షవః
భీమసేనునితో కూడిన కోట అనేది అపారమైన, లోతైన, బాణాలతో నిండిన సముద్రంలాంటిది. మూర్ఖులు దాన్ని దాటి పోవాలని ప్రయత్నిస్తున్నారు.
క్రోశతో మే న శ్రృణ్వన్తి బాలాః పణ్డితమానినః । విషమం న హి మన్యన్తే ప్రాపతం మధుదర్శినః
నేను ఎంతగా పిలిచినా నా కుమారులు వినరు. వారు తాము తెలివైనవాళ్లమని భావించి, మధురమైన దృష్టిలో మునిగి, ప్రమాదాన్ని గుర్తించరు.
సంయుగే యే గమిష్యన్తి నరరూపేణ మృత్యునా। నియతం చోదితా ధాత్రా సింహేనేవ మహామృగాః
యుద్ధానికి వెళ్ళే వారు, విధి ప్రేరణతో, మానవ రూపంలో మరణాన్ని ఎదుర్కొంటారు. అది సింహం చేత నడిపించబడే పెద్ద జంతువుల్లా.
శైక్యాం తాత చతుష్కిష్కుం షడశ్రిమమితౌజసమ్। ప్రహితాం దుఃఖసంస్పర్శాం కథం శక్ష్యన్తి మే సుతాః
తండ్రి, శిఖండిని పంపే నాలుగు అంచుల, ఆరు కోణాల, మహా బలమైన, బాధను కలిగించే కటారి దెబ్బను నా కుమారులు ఎలా తట్టుకోగలరు?
గదాం భ్రామయతస్తస్య భిన్దతో హస్తిమస్తకాన్। సృక్కిణీ లేలిహానస్య బాష్పముత్సృజతో ముహుః
తన గదను తిప్పుతూ, ఏనుగుల తలలు పగలగొడుతూ, పెదవులు నాకుతూ, మళ్లీ మళ్లీ కన్నీళ్లు కారుస్తూ ఉన్నాడు.
ఉద్దిశ్య నాగాన్పతతః కుర్వతో భైరవాన్రవాన్। ప్రతీపం పతతో మత్తాన్కుఞ్జరాన్ప్రతి గర్జతః
ఏనుగులను లక్ష్యంగా తీసుకుని పరుగెత్తుతూ, భయంకరమైన అరుపులు వేస్తూ, మత్తులో ఉన్న ఏనుగులకు ఎదురుగా గర్జిస్తూ దూసుకెళ్తున్నాడు.
విగాహ్య రథమార్గేషు వరానుద్దిశ్య నిఘ్నతః । అగ్నేః ప్రజ్వలితస్యేవ అపి ముచ్యేత మే ప్రజా
రథ మార్గాల్లోకి ప్రవేశించి, ముందున్న యోధులను కొట్టి పడేస్తూ, నా ప్రజలు మండుతున్న అగ్నిలో నుంచి తప్పించుకోలేనట్టు అనిపిస్తోంది.
వీథీం కుర్వన్మహాబాహుర్ద్రావయన్మమ వాహినీమ్ । నృత్యన్నివ గదాపాణిర్యుగాన్తం దర్శయిష్యతి
బలమైన భుజాలతో, నా సేనను చెదరగొడుతూ, గదను చేతబట్టి, యుగాంతాన్ని చూపించాలనేలా నాట్యం చేస్తూ ముందుకు సాగుతాడు.
ప్రభిన్న ఇవ మాతఙ్గః ప్రభఞ్జన్పుష్పితాన్ద్రుమాన్। ప్రవేక్ష్యతి రణే సేనాం పుత్రాణాం మే వృకోదరః
పుష్పాలతో నిండిన చెట్లను విరిచేసే మత్తులో ఉన్న ఏనుగు లాగా, వృకోదరుడు యుద్ధంలో నా కుమారుల సైన్యంలోకి చొచ్చుకుపోతాడు.
కుర్వన్రథాన్విపురుషాన్విసారథిహయధ్వజాన్ । ఆరుజన్పురుషవ్యాఘ్రో రథినః సాదినస్తథా
పురుషవృశభుడు రథాలను, పరాక్రమవంతులను, రథసారథులను, గుర్రాలను, జెండాలను నాశనం చేస్తూ, రథారోహులను, గుర్రపు సైనికులను చీల్చి వేస్తాడు.
గఙ్గావేగ ఇవానూపాంస్తీరజాన్వివిధాన్ద్రుమాన్। ప్రభఙ్క్ష్యతి రణే సేనాం పుత్రాణాం మమ సఞ్జయ
సంజయా! గంగా ప్రవాహం తీరం వద్ద ఉన్న చెట్లను, గడ్డలను ఎలా విరిచేస్తుందో, అలాగే వాడు యుద్ధంలో నా కుమారుల సేనను పగలగొడతాడు.
వధం నూనం గమిష్యన్తి భీమసేనభయార్దితాః । మమ పుత్రాశ్చ భృత్యాశ్చ రాజానశ్చైవ సఞ్జయ
భీమసేనుడి భయంతో నా కుమారులు, సేవకులు, రాజులు అందరూ మరణాన్ని తప్పక ఎదుర్కొంటారు, సంజయా.
యేన రాజా మహావీర్యః ప్రవిశ్యాన్తఃపురం పురా। వాసుదేవసహాయేన జరాసన్ధో నిపాతితః
వాసుదేవుని సహాయంతో, ఒకప్పుడు మహావీరుడు అయిన జరాసంధుడిని అతని అంతఃపురంలోనే సంహరించినవాడు ఇతనే.
కృత్స్నేయం పృథివీ దేవీ జరాసన్ధేన ధీమతా। మాగధేన్ద్రేణ బలినా వశే కృత్వా ప్రతాపితా
ఈ భూమిదేవి అంతటినీ, మేఘధరాజు జరాసంధుడు తన బలంతో వశపరచి, బాధించాడు.
భీష్మప్రతాపాత్కురవో నయేనాన్ధకవృష్ణయః । యన్న తస్య వశే జగ్ముః కేవలం దైవమేవ తత్
భీష్ముని పరాక్రమంతో, యుక్తితో, అంధక వృష్ణులు సహాయంతో మాత్రమే వారు అతని వశంలో పడలేదు; అది కూడా విధి వల్లే జరిగింది.
స గత్వా పాణ్డుపుత్రేణ తరసా బాహుశాలినా। అనాయుధేన వీరేణ నిహతః కిం తతోఽధికమ్
బలమైన భుజాలు ఉన్న పాండుపుత్రుడు, ఆయుధం లేకపోయినా, వేగంగా, ధైర్యంగా పోరాడి అతన్ని సంహరించాడు. అంతకంటే గొప్పది ఇంకేముంటుంది?
దీర్ఘకాలసమాసక్తం విశమాశీవిషో యథా। స మోక్ష్యతి రణే తేజః పుత్రేషు మమ సఞ్జయ
బహుకాలంగా ఆపివేసిన విషంలా, యుద్ధంలో నా కుమారులపై తన తేజస్సును వదులుతాడు, సంజయా.
మహేన్ద్ర ఇవ వజ్రేణ దానవాన్దేవసత్తమః । భీమసేనో గదాపాణిః సూదయిష్యతి మే సుతాన్
మహేంద్రుడు వజ్రాయుధంతో దానవులను ఎలా సంహరిస్తాడో, అలాగే భీమసేనుడు గదను చేతబట్టి నా కుమారులను సంహరిస్తాడు.
అవిషహ్యమనావార్యం తీవ్రవేగపరాక్రమమ్ । పశ్యామీవాతితామ్రాక్షమాపతన్తం వృకోదరమ్
అడగలేని, ఆపలేని, భయంకరమైన వేగంతో, రక్తమయమైన కళ్లతో వృకోదరుడు మన మీద దూసుకొస్తున్నాడని నేను చూస్తున్నాను.
అగదస్యాప్యధనుషో విరథస్య వివర్మణః । బాహుభ్యాం యుధ్యమానస్య కస్తిష్ఠేదగ్రతః పుమాన్
గాయపడకుండా, విల్లు లేకుండా, రథం లేకుండా, కవచం లేకుండా, కేవలం చేతులతో యుద్ధం చేసే వాడి ముందు ఎవరు నిలబడగలరు?
భీష్మో ద్రోణశ్చ విప్రోఽయం కృపః శారద్వతస్తథా। జాన్త్యేతే యథైవహం వీర్యజ్ఞస్తస్య ధీమతః
భీష్ముడు, ద్రోణుడు, ఈ బ్రాహ్మణుడు కృపుడు, శారద్వతుని కుమారుడు—వారు అతని శక్తి, పరాక్రమాన్ని నేను తెలిసినట్లే తెలుసు.
ఆర్యవ్రతం తు జానన్తః సఙ్గరాన్తం విధిత్సవః । సేనాముఖేషు స్థాస్యన్తి మామకానాం నరర్షభాః
అయినా, ఆర్యవ్రతాన్ని తెలుసుకుని, యుద్ధాంతం వరకు పోరాడాలని సంకల్పించి, నా సైన్యంలో ఉన్న పురుషశ్రేష్ఠులు ముందువరుసలో నిలబడతారు.
బలీయః సర్వతో దిష్టం పురుషస్య విశేషతః। పశ్యన్నపి జయం తేషాం న నియచ్ఛామి యత్సుతాన్
ప్రతి విషయంలోను, ముఖ్యంగా మనుషుల విషయంలో, విధి ఎంతో బలంగా ఉంటుంది. వారి విజయం నాకు కనిపించినా, నీ కుమారులను నేను ఆపడం చేయలేను.
తే పురాణం మహేష్వాసా మార్గమైన్ద్రం సమాస్థితాః। త్యక్ష్యన్తి తుములే ప్రాణాన్రక్షన్తః పార్థివం యశః
ఆ పురాతన కాలానికి చెందిన మహాశక్తివంతులైన విలువీరులు, ఇంద్రుని మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, రాజ్య గౌరవాన్ని కాపాడుతూ, యుద్ధంలో ప్రాణాలను త్యాగం చేస్తారు.
యథైషాం మామకాస్తాత తథైషాం పాణ్డవా అపి। పౌత్రా భీష్మస్య శిష్యాశ్చ ద్రోణస్య చ కృపస్య చ
మనవాళ్లు వారికి ఎలా ఉంటారో, పాండవులు కూడా వారికి అలాగే ఉంటారు. వారు భీష్ముని మనవళ్లు, ద్రోణుడు, కృపాచార్యుడు వంటి గురువుల శిష్యులు.
యే త్వస్మదాశ్రయం కిఞ్చిద్దత్తమిష్టం చ సఞ్జయ। తస్యాపచితిమార్యత్వాత్కర్తారః స్థవిరాస్త్రయః
సంజయా, మనం కొంత ఇచ్చిన దానికైనా, మనం చేసిన పూజలకు అయినా, ఆ ముగ్గురు వృద్ధులు తమ మంచితనంతో ప్రతిఫలం చెల్లిస్తారు.
ఆదదానస్య శస్త్రం హి క్షత్రధర్మం పరీప్సతః। నిధనం క్షత్రియస్యాజౌ వరమేవాద్దురుత్తమమ్
యుద్ధానికి ఆయుధం ఎత్తిన క్షత్రియుడికి, యుద్ధంలో మరణించడం, అత్యంత అవమానకరమైన పరాభవాన్ని ఎదుర్కొనడం కంటే మేలైనదే.
స వై శోచామి సర్వాన్వై యే యుయుత్సన్తి పాణ్డవైః । విక్రుష్టం విదురోణాదౌ తదేతద్భయమాగతమ్
పాండవులతో యుద్ధం చేయబోయే అందరికీ నాకు నిజంగా బాధగా ఉంది. విదురుడు మొదలైన వారు హెచ్చరించినా, ఇప్పుడు ఈ భయం వచ్చేసింది.
న తు మన్యే విఘాతాయ జ్ఞానం దుఃఖస్య సఞ్జయ । భవత్యతిబలం హ్యేతజ్జ్ఞానస్యాప్యుపఘాతకమ్
సంజయా, దుఃఖాన్ని జ్ఞానం తొలగిస్తుందని నేను అనుకోను. ఇది ఎంత బలమైనదో, జ్ఞానానికీ దెబ్బతీస్తుంది.
ఋషయో హ్యపి నిర్ముక్తాః పశ్యన్తో లోకసఙ్గ్రహాన్। సుఖైర్భవన్తి సుఖినస్తథా దుఃఖేన దుఃఖితాః
సంసార బంధాలను చూసే ఋషులు కూడా, విముక్తులైనా, సంతోషంలో సంతోషపడతారు, దుఃఖంలో దుఃఖపడతారు.