తేషామేవాననుష్ఠానం పశ్చాత్తాపకరం మతమ్।। అనధీత్య యథా వేదాన్న విప్రః శ్రాద్ధమర్హతి
ఆ మంచి పనులను చేయకపోతే, తరువాత పశ్చాత్తాపం కలుగుతుంది. వేదాలు చదవని బ్రాహ్మణుడు శ్రాద్ధం చేయడానికి అర్హుడు కాదని ఎలా ఉంటుందో—
ఏవమశ్రుతషాఙ్గుణ్యో న మన్త్రం శ్రోతుమర్హతి ।। స్థానవృద్ధిక్షయజ్ఞస్య షాఙ్గుణ్యవిదితాత్మనః
అలాగే ఆరు రకాల లక్షణాలను వినని వాడు రహస్య సలహా వినడానికి అర్హుడు కాదు. స్థానం పెరగడం, తగ్గిపోవడం, త్యాగం చేయడం—ఇవి ఆరు లక్షణాలను తెలిసినవాడికే సాధ్యం.
అనవజ్ఞాతశీలస్య స్వాధీనా పృథివీ నృప ।। అమోఘక్రోధహర్షస్య స్వయం కృత్వాన్వవేక్షిణః
యవని రాజు మంచి స్వభావంతో ఉంటాడో, అతనికి భూమి తన అధీనంలో ఉంటుంది. కోపం, ఆనందం వలన ప్రభావితం కాకుండా, తానే విషయాలను పరిశీలించేవాడు కావాలి.
ఆత్మప్రత్యయకోశస్య వసుదైవ వసున్ధరా ।। నామమాత్రేణా తుష్యేత ఛత్రేణ చ మహీపతిః
ఆత్మవిశ్వాసమే ధనంగా ఉన్నవాడికి భూమంతా అతనిదే. కానీ రాజు పేరు, గొడుగు మాత్రమే తృప్తిగా భావించాలి.
భృత్యేభ్యో విసృజేదర్థాన్నైకః సర్వహరో భవేత్ ।। బ్రాహ్మణం బ్రాహ్మణో వేద భర్తా వేద స్త్రియం తథా
పనివారికి ధనం పంచాలి, అన్నీ తానే తీసుకోకూడదు. బ్రాహ్మణుడు బ్రాహ్మణుని, భర్త తన భార్యను తెలుసుకున్నట్లే.
అమాత్యం నృపతిర్వేద రాజా రాజానమేవ చ ।। న శత్రుర్వశమాపన్నో మోక్తవ్యో వధ్యతాం గతః
రాజు తన మంత్రిని తెలుసుకుంటాడు, అలాగే మరో రాజును కూడా తెలుసుకుంటాడు. శత్రువు ఒకసారి పట్టుబడి, శిక్షకు గురైతే, అతన్ని విడిచిపెట్టకూడదు.
న్యగ్భూత్వా పర్యుపాసీత వధ్వం హన్యాద్బలే సతి ।। అహతాద్ధి భయం తస్మాజ్జాయతే నచిరాదివ
తలవంచి సేవ చేయాలి; శక్తి ఉన్నప్పుడు శత్రువును సంహరించాలి. ఎందుకంటే, ఎదుర్కొనని శత్రువునుంచి త్వరగా భయం కలుగుతుంది.
దైవతేషు ప్రయత్నేన రాజసు బ్రాహ్మణేషు చ। నియన్తవ్యః సదా క్రోధో వృద్ధబాలాతురేషు చ
దేవతలు, రాజులు, బ్రాహ్మణులు, వృద్ధులు, పిల్లలు, బాధపడేవారిపట్ల మన కోపాన్ని ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా నియంత్రించాలి.
నిరర్థం కలహం ప్రాజ్ఞో వర్జయేన్మూఢసేవితమ్। కీర్తి చ లభతే లోకే న చానర్థేన యుజ్యతే
వివేకి మనిషి వ్యర్థమైన గొడవలను దూరంగా ఉంచాలి; అలాంటి గొడవలు మూర్ఖులు మాత్రమే చేస్తారు. అలా చేస్తే లోకంలో మంచి పేరు వస్తుంది, అపకారం కలుగదు.
ప్రసాదో నిష్ఫలో యస్య క్రోధశ్చాపి నిరర్థకః। న తం భర్తారమిచ్ఛన్తి షణ్ఢం పతిమివ స్త్రియః
ఎవరికి ఉపకారం ఫలితం లేకపోతే, కోపం కూడా అర్థం లేకుండా ఉంటే, అలాంటి మనిషిని స్త్రీలు ఇష్టపడరు; శక్తి లేని భర్తను ఎలా ఇష్టపడరో అలా.
న బుద్ధిర్ధనలాభాయ న జాడ్యమసమృద్ధయే। లోకపర్యాయవృత్తాన్తం ప్రాజ్ఞో జానాతి నేతరః
బుద్ధి సంపాదన ధనానికి కాదు, మూర్ఖత్వం అపజయానికి కారణం కాదు. లోకంలో జరిగే సంగతులను జ్ఞాని గ్రహిస్తాడు, ఇతరులు కాదు.
విద్యాశీలవయోవృద్ధాన్బుద్ధివృద్ధాంశ్చ భారత। ధనాభిజాతవృద్ధాంశ్చ నిత్యం మూఢోఽవమన్యతే
ఓ భారతా, మూర్ఖుడు ఎప్పుడూ విద్య, మంచితనం, వయస్సు, బుద్ధి, ధనం, వంశంలో ఉన్నవారిని తక్కువగా చూస్తాడు.
అనార్యవృత్తమప్రాజ్ఞమసూయకమధార్మికమ్। అనర్థాః క్షిప్రమాయాన్తి వాగ్దుష్టం క్రోధనం తథా
అసభ్యంగా, అవివేకంగా, అసూయతో, ధర్మానికి విరుద్ధంగా, మాటలో కఠినంగా, కోపంగా ఉండేవారికి త్వరగా అపకారాలు కలుగుతాయి.
అవిసంవాదనం దానం సమయస్యావ్యతిక్రమః । ఆవర్తయన్తి భూతాని సమ్యక్ప్రణిహితా చ వాక్
అబద్ధం చెప్పకపోవడం, దానం చేయడం, ఒప్పందాన్ని తప్పక పాటించడం, మంచిగా మాట్లాడటం — ఇవి ప్రాణులకు అభివృద్ధిని కలిగిస్తాయి.
అవిసంవాదకో దక్షః కృతజ్ఞో మతిమానృజుః । అపి సంక్షీణకోశోఽపి లభతే పరివారణమ్
సత్యవంతుడు, నిపుణుడు, కృతజ్ఞుడు, తెలివైనవాడు, నైతికత కలవాడు — అతని వద్ద ధనం తగ్గినా, అతడికి సహాయం లభిస్తుంది.
ధృతిః శమో దమః శౌచం కారుణ్యం వాగనిష్ఠురా। మిత్రాణాం చానభిద్రోహః సప్తైతాః సమిధః శ్రియః
స్థిరత, శాంతి, ఇంద్రియ నియమం, పవిత్రత, దయ, మృదువైన మాటలు, స్నేహితులను ద్రోహించకపోవడం — ఇవే ఐశ్వర్యానికి మూలాలు.
అసంవిభాగీ దుష్టాత్మా కృతఘ్నో నిరపత్రపః । తాదృఙ్వరాధిపో లోకే వర్జనీయో నరాధిప
లోభి, దుష్టుడు, కృతఘ్నుడు, సిగ్గు లేని రాజును ప్రజలు దూరంగా ఉంచాలి.
న చ రాత్రౌ సుఖం శేతే ససర్ప ఇవ వేశ్మని। యః కోపయతి నిర్దోషం సదోషోఽభ్యన్తరం జనమ్
తప్పు చేసినవాడు తన ఇంట్లో నిర్దోషులను కోపగించుకుంటే, అతడు పాము ఉన్న ఇల్లులో ఉన్నట్టు రాత్రి నిద్రపోవడంలో సుఖం ఉండదు.
యేషు దుష్టేషు దోషః స్యాద్యోగక్షేమస్య భారత। సదా ప్రసాదనం తేషాం దేవతానామివాచరేత్
ఓ భారతా, దుష్టుల్లో భద్రత, సంక్షేమంలో లోపం ఉంటే, వారిని దేవతలను ప్రసన్నపరిచినట్టు ఎప్పుడూ ప్రసన్నపరచాలి.
యేఽర్థాః స్త్రీషు సమాయుక్తాః ప్రమత్తపతితేషు చ। యే చానార్యే సమాసక్తాః సర్వే తే సంశయం గతాః
స్త్రీలతో, అజాగ్రత్తగా, పతితులతో, అసభ్యులతో కలిసిన సంపద అన్నీ అనిశ్చితిలో ఉంటాయి.
యత్ర స్త్రీ యత్ర కితవో బాలో యత్రానుశాసితా। మఞ్జన్తి తేఽవశా రాజన్నద్యామశ్మప్లవా ఇవ
ఎక్కడ స్త్రీ, జూదగాడు, పిల్లవాడు, ఇతరుల ఆధీనంలో ఉన్నవాడు ఉంటే, ఓ రాజా, వారు నదిలో రాయి మునిగినట్టు సహాయహీనంగా మునిగిపోతారు.
ప్రయోజనేషు యే సక్తా న విశేషేషు భారత। తానహం పణ్డితాన్మన్యే విశేషా హి ప్రసఙ్గినః
ప్రయోజనాలకే ఆసక్తి చూపి, భేదాలకు ఆసక్తి చూపని వారిని నేనూ పండితులుగా భావిస్తాను; ఎందుకంటే భేదాలు చిక్కుల్లో పడేస్తాయి.
యం ప్రశంసన్తి కితవా యం ప్రశంసన్తి చారణాః । యం ప్రశంసన్తి బన్ధక్యో న స జీవతి మానవః
యవనికలు, గానకులు, వేశ్యలు ఎవరి గురించి ప్రశంసిస్తారో, ఆ మనిషి నిజంగా బ్రతకడం లేదు.
హిత్వా తాన్పరమేష్వాసాన్పాణ్డవానమితౌజసః। ఆహితం భారతైశ్వర్యం త్వయా దుర్యోధనే మహత్
అత్యంత శక్తివంతులైన పాండవులను వదిలేసి, భారత వంశ రాజ్యభారం నీవు దుర్యోధనుని మీద పెట్టావు.
తం ద్రక్ష్యసి పరిభ్రష్టం తస్మాత్త్వమచిరాదివ। ఐశ్వర్యమదసంమూఢం బలిం లోకత్రయాదివ
ఆయనను నీవు త్వరలోనే తన స్థానం నుండి పడిపోయి, ఐశ్వర్యపు అహంకారంతో మూర్ఖుడై, మూడు లోకాల నుంచి బలిని ఎలా పడగొట్టారో అలా చూడబోతున్నావు.
యోఽభ్యర్చితః మద్భిరసఞ్జమానః కరోత్యర్థం శక్తిమహాపయిత్వా। క్షిప్రం యశస్తం సముపైతి మన్త- మలం ప్రసన్నా హి సుఖాయ సన్తః
మనమందరం పూజించినవాడు అయినా, నియమం లేకుండా ప్రవర్తించి, లాభం కోసం తన శక్తిని వదిలిపెడితే, అలాంటి వాడికి త్వరగా కీర్తి లభిస్తుంది. ఎందుకంటే మంచి వారు సంతోషిస్తే సుఖాన్ని ఇస్తారు.
మహాన్తమప్యర్థమధర్మయుక్తం యః మన్త్యజత్యనపాకృష్ట ఏవ। సుఖం సుదుఃఖాన్యవముచ్య శేతే జీర్ణాం త్వచం సర్ప ఇవావముచ్య
ఎంత పెద్ద సంపద అయినా, అది ధర్మానికి విరుద్ధంగా సంపాదిస్తే, దాన్ని అశుద్ధమైనదిగా భావించి, తాకకుండా వదిలిపెట్టినవాడు, సర్పం పాత చర్మాన్ని వదిలినట్టు, తీవ్రమైన బాధలను విడిచిపెట్టి ప్రశాంతంగా నిద్రపోతాడు.
అనృతే చ సముత్కర్పో రాజగామి చ పైశునమ్ । గురోశ్చాలీకనిర్బన్ధః సమాని బ్రహ్మహత్యయా
అబద్ధం చెప్పడం, అధిక గర్వం, రాజును నిందించడం, గురువుతో శత్రుత్వం కొనసాగించడం — ఇవన్నీ బ్రాహ్మణ హత్యకు సమానమైన పాపాలు.
అసూయైకపదం మృత్యురతివాదః శ్రియో వధః। అశుశ్రూషా త్వరా శ్లాఘా విద్యాయాః శత్రవస్త్రః
ఈర్ష్య అనేది మరణానికి నివాసం; దుర్భాషణం ఐశ్వర్యాన్ని నాశనం చేస్తుంది; మాట వినకపోవడం, తొందరపడటం, పొగడడం — ఇవన్నీ విద్యకు శత్రువులు.
ఆలస్యం మదమోహౌ చ చాపలం గోష్ఠిరేవ చ। స్తబ్ధతా చాభిమానిత్వం తథా త్యాగిత్వమేవ చ । ఏతే వై సప్త దోషాః స్యుః సదా విద్యార్థినాం మతాః
ఆలస్యం, మద్యం వల్ల మత్తు, మాయ, సభలో చంచలత్వం, గర్వం, అహంకారం, స్థిరత లేకపోవడం — ఇవి ఏడూ విద్యార్ధులకు ఎప్పుడూ దోషాలుగా భావించబడతాయి.