న తథేచ్ఛన్తి కల్యాణాన్పరేషాం వేదితుం గుణాన్। యథేషాం జ్ఞాతుమిచ్ఛన్తి నైర్గుణ్యం పాపచేతసః
ఇతరుల గుణాలను తెలుసుకోవాలని మంచి మనుషులు అంతగా కోరరు. కానీ, దుష్టచిత్తులు మాత్రం వారి లోపాలను తెలుసుకోవడానికే ఎక్కువ ఆసక్తి చూపుతారు.
అర్థసిద్ధిం పరామిచ్ఛన్ధర్మమేవాదితశ్చరేత్। నహి ధర్మాదపైత్యర్థః స్వర్గలోకాదివామృతమ్
ఎవరైనా పరమార్థాన్ని సాధించాలంటే, మొదట ధర్మాన్ని పాటించాలి. ఎందుకంటే ధర్మాన్ని వదిలి ధనం పోదు; స్వర్గంలో అమృతం కూడా ధర్మాన్ని వదిలి ఉండదు.
యస్యాత్మా విరతః పాపాత్కల్యాణే చ నివేశితః। తేన సర్వమిదం బుద్ధం ప్రకృతిర్వికృతిశ్చ యా
ఎవరి మనస్సు పాపం నుంచి దూరంగా, మేలులో స్థిరంగా ఉంటుందో, వారు ప్రకృతి, దాని మార్పులు అన్నీ పూర్తిగా తెలుసుకుంటారు.
యో ధర్మమర్థం కామం చ యథాకాలం నిషేవతే । ధర్మార్థకామసంయోగం సోఽముత్రేహ చ విన్దతి
ఎవరు ధర్మాన్ని, ధనాన్ని, కామాన్ని తగిన సమయంలో అనుసరిస్తారో, వారు ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఈ మూడింటి సమ్మేళనాన్ని పొందుతారు.
సన్నియచ్ఛతి యో వేగముత్థితం క్రోధహర్షయోః। స శ్రియో భాజనం రాజన్యశ్చాపత్సు న ముహ్యతి
ఎవరైనా కోపం, ఆనందం ఉప్పొంగినప్పుడు వాటిని నియంత్రించగలిగితే, వారు ఐశ్వర్యానికి పాత్రులు అవుతారు. రాజ్యాన్ని పాలించేటప్పుడు కష్టాల్లో కూడా మనస్సు తడబడదు.
బలం పఞ్చవిధం నిత్యం పురుషాణాం నిబోధ మే। యత్తు బాహుబలం నామ ప్రథమం వలముచ్యతే
మనుషులకు ఐదు రకాల బలాలున్నాయని విను. అందులో మొదటిది, భుజబలం అన్నది ప్రధానమైన బలంగా భావించబడుతుంది.
అమాత్యలాభో భద్రం తే ద్వితీయం బలముచ్యతే। తృతీయం ధనలాభం తు బలమాహుర్మనీషిణః
మంత్రులను సంపాదించడమే రెండవ బలం అని చెబుతారు. మూడవది, ధనాన్ని సంపాదించడం అని జ్ఞానులు అంటారు.
యత్త్వస్య సహజం రాజన్పితృపైతామహం బలమ్ । అభిజాతబలం నామ తచ్చతుర్థం బలం స్మృతమ్
రాజా! పిత, తాతల నుంచి వచ్చిన సహజ బలం, అంటే వంశపారంపర్య బలం, నాలుగవ బలంగా గుర్తించబడుతుంది.
యేన త్వేతాని సర్వాణి సఙ్గృహీతాని భారత । యద్బలానాం బలం శ్రేష్ఠం తత్ప్రజ్ఞాబలముచ్యతే
భారతా! ఈ బలాలన్నిటిని ఏది ఏకం చేస్తుందో, అదే బలాల్లో ఉత్తమమైనది. దాన్ని బుద్ధిబలం అంటారు.
మహతే యోఽపకారాయ నరస్య ప్రభవేన్నరః । తేన వైరం సమాసజ్య దూరస్థోఽస్మీతి నాశ్వసేత్
ఎవరైనా మరొకరికి గొప్ప హాని చేయగలిగే శక్తి ఉన్నవారితో శత్రుత్వం పెట్టి, 'నేను దూరంగా ఉన్నాను' అని నమ్మకంగా ఉండకూడదు.
స్త్రీషు రాజసు సర్పేషు స్వాధ్యాయప్రభుశత్రుషు । భోగేష్వాయుషి విశ్వాసం కః ప్రాజ్ఞః కర్తుమర్హతి
స్త్రీలు, రాజులు, పాములు, వేదపఠనంలో నిపుణులు, అధిపతులు, శత్రువులు, భోగాలు, జీవితం — వీటిలో ఎవ్వరినీ నమ్మాలి అనేది జ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఆలోచించరు.
ప్రజ్ఞాశరేణాభిహతస్య జన్తో- శ్చికిత్సకాః సన్తి న చౌషధాని । న హోమమన్త్రా న చ మఙ్గలాని నాథర్వణా నాప్యగదాః సుసిద్ధాః
జ్ఞానబాణం తగిలినవానికి వైద్యులు ఉన్నా, మందులు పనిచేయవు; హోమమంత్రాలు, శుభకార్యాలు, అథర్వణ మంత్రాలు, ఎంత మంచి ప్రతివిషాలు అయినా ఫలించవు.
సర్పశ్చాగ్నిశ్చ సింహశ్చ కులపుత్రశ్చ భారత। నావజ్ఞేయా మనుష్యేణ సర్వే హ్యేతేఽతితేజసః
భారత వంశజా! పాము, అగ్ని, సింహం, మంచి కుటుంబంలో పుట్టిన కుమారుడు — వీరిని ఎవరూ తక్కువగా చూడకూడదు. వీరందరిలో అపారమైన శక్తి ఉంటుంది.
అగ్నిస్తేజో మహల్లోకే గూఢస్తిష్ఠతి దారుషు। న చోపయుఙ్క్తే తద్దారు యావన్నోద్దీప్యతే పరైః
ఈ లోకంలో అగ్నికి ఎంతటి తేజస్సు ఉన్నా, అది దారులో దాగి ఉంటుంది. ఆ దారును ఇతరులు వెలిగించేవరకు, అందులోని అగ్ని బయటపడదు.
స ఏవ ఖలు దారుభ్యో యదా నిర్మథ్య దీప్యతే। తద్దారు చ వనం చాన్యన్నిర్దహత్యాశు తేజసా
ఆ అగ్నిని దారులో రుద్ది వెలిగిస్తే, అది వెంటనే ఆ దారును, మొత్తం అడవిని తన తేజంతో కాల్చేస్తుంది.
ఏవమేవ కులే జాతాః పావకోపమతేజసః। క్షమావన్తో నిరాకారాః కాష్ఠేఽగ్నిరివ శేరతే
అలాగే, మంచి కుటుంబాల్లో పుట్టినవారు, అగ్నిలాంటి తేజస్సు ఉన్నా, సహనంగా, నిర్లిప్తంగా, దారులోని అగ్నిలా నిశ్శబ్దంగా ఉంటారు.
లతాధర్మా త్వం సపుత్రః సాలః పాణ్డుసుతా మతాః। న లతా వర్ధతే జాతు మహాద్రుమమనాశ్రితా
పాండుపుత్రా! నువ్వు, నీ కుమారులు లతలవంటివారు. సాలవృక్షం మాదిరిగా మీరు ఆధారపడతారు. గొప్ప వృక్షం లేకుండా లత ఎప్పుడూ పెరగదు.
వనం రాజంస్తవ పుత్రోఽమ్బికేయ సింహాన్వనే పాణ్డవాంస్తాత విద్ధి। సింహైర్విహీనం హి వనం వినశ్యేత్ సింహా వినశ్యేయుర్ఋతే వనేన
రాజా! నీ కుమారుడు అడవి, అంబికా కుమారులు ఆ అడవిలో సింహాలు. తండ్రీ! సింహాలు లేకపోతే అడవి నశిస్తుంది. అడవి లేకపోతే సింహాలు కూడా ఉండవు.
ఊర్ధ్వం ప్రాణా హ్యుత్క్రామన్తి యూనః స్థవిర ఆయతి। ప్రత్యుత్థానాభివాదాభ్యాం పునస్తాన్ప్రతిపద్యతే
యువకుడి దగ్గర వృద్ధుడు వచ్చినప్పుడు, అతని ప్రాణాలు పైకి పోతాయి. వృద్ధుని గౌరవించి లేచి నమస్కరించితే, ఆ ప్రాణాలు తిరిగి వస్తాయి.
పీఠం దత్త్వా సాధవేఽభ్యాగతాయ ఆనీయాపః పరినిర్ణిజ్య పాదౌ। సుఖం పృష్ట్వా ప్రతివేద్యాత్మసంస్థాం తతో దద్యాదన్నమవేక్ష్య ధీరః
యోగ్యుడు వచ్చినప్పుడు, అతనికి ఆసనం ఇచ్చి, నీళ్లు తెచ్చి, పాదాలు కడిగి, సుఖంగా ఉన్నాడా అని అడిగి, తన ఆరోగ్యం చెప్పి, ఆ తరువాత ఆలోచించి భోజనం ఇవ్వాలి.
యస్యోదకం మధుపర్కం చ గాం చ న మన్త్రవిత్ప్రతిగృహ్ణాతి గేహే । లోభాద్భయాదథ కార్పణ్యతో వా తస్యానర్థం జీవితమాహురర్యాః
మంత్రాలు తెలిసిన అతిథి, నీళ్ళు, మధుపర్కం, ఆవును స్వీకరించకపోతే — అది లోభం, భయం లేదా కంజుషితనం వల్ల అయితే — అలాంటి మనిషి జీవితం వ్యర్థమని గొప్పవారు అంటారు.
చికిత్సకః శల్యకర్తావకీర్ణీ స్తేనః క్రూరో మద్యపో భ్రూణహా చ। సేనాజీవీ శ్రుతివిక్రాయకశ్చ భృశం ప్రియోఽప్యతిథిర్నోదకార్హః
వైద్యుడు, శస్త్రచికిత్సకుడు, నిష్కాసితుడు, దొంగ, క్రూరుడు, మద్యం తాగేవాడు, గర్భహంతకుడు, సైన్యంలో పని చేసే వాడు, వేదాలు అమ్మేవాడు — వీరెవరైనా ప్రియమైన అతిథి అయినా, వారికి నీళ్లు ఇవ్వకూడదు.
అవిక్రేయం లవణం పక్వమన్నం దధి క్షీరం మధు తైలం ఘృతం చ। తిలా మాంసం ఫలమూలాని శాకం రక్తం వాసః సర్వగన్ధా గుడాశ్చ
ఉప్పు, వండిన అన్నం, పెరుగు, పాలు, తేనె, నూనె, నెయ్యి; నువ్వులు, మాంసం, పండ్లు, కందులు, కూరగాయలు, ఎరుపు వస్త్రం, అన్ని పరిమళాలు, బెల్లం — వీటిని ఎప్పుడూ అమ్మకూడదు.
అరోషణో యః సమలోష్ఠాశ్మకాఞ్చనః ప్రహీణశోకో గతసన్ధివిగ్రహః । నిన్దాప్రశంసోపరతః ప్రియాప్రియే త్యజన్నుదాసీనవదేష భిక్షుకః
కోపం లేని వాడు, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ సమానంగా చూసేవాడు, శోకం లేని వాడు, కలహాలు వదిలేసిన వాడు, నిందా-ప్రశంసలకు లెక్కచేయని వాడు, ఇష్టమైనా-అనిష్టమైనా వదిలేసిన వాడు, నిష్పక్షపాతంగా ఉండేవాడు — అటువంటి వాడే నిజమైన భిక్షువు.
నీవారమూలేఙ్గుదశాకవృత్తిః సుసంయతాత్మాగ్నికార్యేషు చోద్యః। వనే వసన్నతిథిష్వప్రమత్తో ధురన్ధరః పుణ్యకృదేష తాపసః
నీవారం, ఇంగుళి పండ్లు, కూరగాయలు తిని, మనస్సు నియంత్రణతో, అగ్నికార్యాల్లో శ్రద్ధతో, అడవిలో నివసిస్తూ, అతిథులకు సేవచేసే వాడు, కష్టాలను భరిస్తూ, పుణ్యకార్యాలు చేసే వాడే నిజమైన తపస్వి.
అపకృత్య బుద్ధిమతో దూరస్థోఽస్మీతి నాశ్వసేత్। దీర్ఘౌ బుద్ధిమతో బాహూ యాభ్యాం హింసతి హింసితః
బుద్ధిమంతుడిని క్షోభపెట్టినవాడు, 'నేను దూరంగా ఉన్నాను' అని నమ్మకూడదు. ఎందుకంటే, బుద్ధిమంతుడి చేతులు చాలా పొడవుగా ఉంటాయి; అతను దూరంలో ఉన్నవారిని కూడా శిక్షించగలడు.
న విశ్వసేదవిశ్వస్తే విశ్వస్తే నాతివిశ్వసేత్। విశ్వాసాద్భయముత్పన్నం మూలాన్యపి నికృన్తతి
నమ్మక లేని వారిని నమ్మకూడదు; నమ్మదగిన వారిని కూడా ఎక్కువగా నమ్మకూడదు. ఎందుకంటే, నమ్మకమే భయానికి కారణమవుతుంది; అది వేరుకట్టినదాన్ని కూడా నరికేస్తుంది.
అనీర్షుర్గుప్తదారశ్చ సంవిభాగీ ప్రియంవదః। శ్లక్ష్ణో మధురవాక్స్త్రీణాం న చాసాం వశగో భవేత్
ఈర్ష్య లేని వాడు, పరస్త్రీని రక్షించే వాడు, ఇతరులతో పంచుకునే వాడు, మృదువుగా, మధురంగా మాట్లాడే వాడు, స్త్రీలకు మృదువుగా ఉండి, వారి వశం కాకుండా ఉండేవాడే ఉత్తముడు.
పూజనీయా మహాభాగాః పుణ్యాశ్చ గృహదీప్తయః। స్త్రియః శ్రియో గృహస్యోక్తాస్తస్మాద్రక్ష్యా విశేషతః
బహు అదృష్టం కలిగిన స్త్రీలను గౌరవించాలి. అవే ఇంటికి శుభాన్ని తెచ్చే దీపాలవంటి వారు. స్త్రీలు ఇంటి ఐశ్వర్యంగా చెప్పబడ్డారు కనుక, వాటిని ప్రత్యేకంగా రక్షించాలి.
పితురన్తఃపురం దద్యాన్మాతుర్దద్యాన్మహానసమ్। గోషు చాత్మసమం దద్యాత్స్వయమేవ కృషిం వ్రజేత్। భృత్యైర్వాణిజ్యచారం చ పుత్రైః సేవేత చ ద్విజాన్
తండ్రికి ఇంటి లోపలి భాగాన్ని అప్పగించాలి, తల్లికి వంటగదిని అప్పగించాలి. ఆవులను తనంతట తానే భావించాలి. పొలానికి తానే వెళ్లాలి. వాణిజ్యాన్ని, ప్రయాణాన్ని పనివారికి అప్పగించాలి. బ్రాహ్మణులకు సేవ చేయడాన్ని కుమారులతో చేయించాలి.