త్యజేత్కులార్థే పురుషం గ్రామస్యార్థే కులం త్యజేత్। గ్రామం జనపదస్యార్థే ఆత్మార్థే పృథివీం త్యజేత్
కుటుంబానికి మేలు కోసం ఒక వ్యక్తిని వదిలేయాలి; గ్రామానికి మేలు కోసం కుటుంబాన్ని వదిలేయాలి; దేశానికి మేలు కోసం గ్రామాన్ని వదిలేయాలి; ఆత్మ రక్షణ కోసం భూమిని కూడా వదిలేయాలి.
ఆపదర్థే ధనం రక్షేద్దారాన్రక్షేద్ధనైరపి । ఆత్మానం సతతం రక్షేద్దారైరపి ధనైరపి
కష్టసమయంలో ధనాన్ని కాపాడాలి; ధనంతో భార్యను కాపాడాలి; కానీ ఎప్పుడూ తనను తాను, అవసరమైతే భార్య, ధనాన్ని కూడా వదిలేసి కాపాడుకోవాలి.
ద్యూతమేతత్పురా కల్పే దృష్టం వైరకరం నృణామ్। తస్మాద్ద్యూతం న సేవేత హాస్యార్థమపి బుద్ధిమాన్
పురాతన కాలంలో జూదం మనుషుల మధ్య శత్రుత్వాన్ని కలిగించేదని చూశారు. అందువల్ల, తెలివైనవాడు సరదాకైనా జూదాన్ని చేయకూడదు.
ఉక్తం మయా ద్యూతకాలేఽపి రాజ- న్నేదం యుక్తం వచనం ప్రాతిపేయ। తదౌషధం పథ్యమివాతురస్య న రోచతే తవ వైచిత్రవీర్య
జూదసమయంలోనే నేను చెప్పాను, రాజా! ఇది సరైన సలహా కాదని, ప్రతీపునందనుడా! అది రోగికి మందులా, మేలు కలిగించేది అయినా నువ్వు ఇష్టపడలేదు, వైచిత్రవీర్య.
కాకైరిమాంశ్చిత్రబర్హాన్మయూరాన్ పరాజయేథాః పాణ్డవాన్ధార్తరాష్ట్రైః । హిత్వా సింహాన్క్రోష్టుకాన్గూహమానః ప్రాప్తే కాలే శోచితా త్వం నరేన్ద్రః
కాకులు, రంగురంగుల పక్షులు అయిన నెమళ్ళను ఓడించడమే సులభం, కానీ పాండవులను ధృతరాష్ట్రుని కుమారులతో ఓడించడం అంత తేలిక కాదు. సింహాలను వదిలేసి, నక్కల మధ్య దాగి ఉంటే, సమయం వచ్చినప్పుడు నీవు బాధపడతావు రాజా.
యస్తాత న క్రుధ్యతి సర్వకాలం భృత్యస్య భక్తస్య హితే రతస్య। తస్మిన్భృత్యా భర్తరి విశ్వసన్తి న చైనమాపత్సు పరిత్యజన్తి
ఎప్పుడూ కోపపడని యజమాని, తన సేవకుడి మేలు కోరుతూ ఉండేవాడైతే, అలాంటి యజమానిపై సేవకులు నమ్మకం పెడతారు. కష్టకాలంలో కూడా అతన్ని వదిలిపెట్టరు.
న భృత్యానాం వృత్తిసంరోధనేన రాజ్యం ధనం సఞ్జిఘృక్షేదపూర్వమ్। త్యజన్తి హ్యేనం వఞ్చితా వై విరుద్ధాః స్నిగ్ధా హ్యమాత్యా పరిహీనభోగాః
సేవకుల ఉపాధిని తగ్గించి, కొత్త రాజ్యం లేదా ధనం సంపాదించాలనుకోవడం సరికాదు. మోసపోయినవారు, విరోధంగా ఉన్నవారు అతన్ని వదిలిపోతారు. ప్రేమతో ఉండే మంత్రులు కూడా, తగిన ప్రతిఫలం లేకపోతే దూరమవుతారు.
కృత్యాని పూర్వం పరిసఙ్ఖ్యాయ సర్వా- ణ్యాయవ్యయే చానురూపాం చ వృత్తిమ్। సఙ్గృహ్ణీయాదనురూపాన్సహాయాన్ సహాయసాధ్యాని హి దుష్కరాణి
ఏ పని చేయాలన్నా ముందుగా ఆ పని మొత్తం, దానికి అవసరమైన ఖర్చు, అవసరమైన పోషణను బట్టి సహాయకులను ఎంచుకోవాలి. ఎందుకంటే కష్టమైన పనులు సహాయకుల సహాయంతోనే పూర్తవుతాయి.
అభిప్రాయం యో విదిత్వా తు భర్తుః సర్వాణి కార్యాణి కరోత్యతన్ద్రీ। వక్తా హితానామనురక్త ఆర్యః శక్తిజ్ఞ ఆత్మేవ హి సోఽనుకమ్ప్యః
యజమాని మనసులోని ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి, అన్ని పనులను శ్రద్ధగా చేసేవాడు, మేలైన మాటలు చెప్పేవాడు, నమ్మకంగా ఉండేవాడు, తన శక్తిని తెలిసినవాడు — అలాంటి వాడిని మనమే అనుకంపతో చూడాలి.
వాక్యం తు యో నాద్రియతేఽనుశిష్టః ప్రత్యాహ యశ్చాపి నియుజ్యమానః। ప్రజ్ఞాభిమానీ ప్రతికూలవాదీ త్యాజ్యః స తాదృక్ త్వరయైవ భృత్యః
ఆదేశించినప్పుడు వినని వాడు, ఎదురు మాట్లాడే వాడు, తన తెలివిపై గర్వపడే వాడు, ప్రతికూలంగా మాట్లాడే వాడు — అలాంటి సేవకుడిని వెంటనే తొలగించాలి.
అస్తబ్ధమక్లీబమదీర్ఘసూత్రం సానుక్రోశం శ్లక్ష్ణమహార్యమన్యైః। అరోగజాతీయముదారవాక్యం దూతం వదన్త్యష్టగుణోపపన్నమ్
ఒక దూతలో ఎనిమిది లక్షణాలు ఉండాలి అంటారు: స్థిరత్వం, ధైర్యం, త్వరితంగా పని చేయడం, దయ, మృదుత్వం, మంచితనం, ఆరోగ్యం, గొప్ప మాటలు మాట్లాడడం.
న విశ్వాసాఞ్జాతు పరస్య గేహే గచ్ఛేన్నరశ్చేతయానో వికాలే। న చత్వరే నిశి తిష్ఠేన్నిగూఢో న రాజకామ్యాం యోషితం ప్రార్థయీత
ఇతరుల ఇంట్లో నమ్మకంగా ఉండకూడదు, అనుచిత సమయాల్లో అక్కడికి వెళ్లకూడదు. రాత్రిపూట వీధిలో దాగి నిలబడకూడదు. రాజు కోరిన స్త్రీని ఆశించకూడదు.
న నిహ్నవం మన్త్రగతస్య గచ్ఛే- త్సంసృష్టమన్త్రస్య కుసఙ్గతస్య। న చ బ్రూయాన్నాశ్వసిమి త్వయీతి సకారణం వ్యపదేశం తు కుర్యాత్
రహస్యంగా మాట్లాడే చోటికి వెళ్లకూడదు, చెడు వ్యక్తులతో కూడిన చోట కూడా వెళ్లకూడదు. 'నిన్ను నమ్ముతున్నాను' అని చెప్పకూడదు, అవసరమైనప్పుడు కారణంతో చెప్పాలి.
ఘృణీ రాజా పుంశ్చలీ రాజభృత్యః పుత్రో భ్రాతా విధవా బాలపుత్రా। సేనాజీవీ చోద్ధృతభూరిరేవ వ్యవహారేషు వర్జనీయాః స్యురేతే
దయతో ఉండే రాజు, చంచలమైన స్త్రీ, రాజు సేవకుడు, కుమారుడు, అన్న, చిన్న పిల్లలతో ఉన్న విధవ, సైనికుడు, భూమిని కోల్పోయినవాడు — వీరిని న్యాయపరమైన వ్యవహారాల్లో దూరంగా ఉంచాలి.
అష్టౌ గుణాః పురుషం దీపయన్తి ప్రజ్ఞా చ కౌల్యం చ శ్రుతం దమశ్చ। పరాక్రమశ్చాబహుభాషితా చ దానం యథాశక్తి కృతజ్ఞతా చ
ఎనిమిది లక్షణాలు మనిషిని వెలుగులో నిలబెడతాయి: జ్ఞానం, మంచి వంశం, విద్య, ఆత్మనిగ్రహం, పరాక్రమం, తక్కువగా మాట్లాడటం, శక్తికి తగినంత దానం, కృతజ్ఞత.
ఏతాన్గుణాంస్తాత మహానుభావా- నేకో గుణః సంశ్రయతే ప్రసహ్య। రాజా యదా సత్కురుతే మనుష్యం సర్వాన్గుణనేష గుణో బిభర్తి
ఈ లక్షణాలు గొప్ప వ్యక్తులలో ఉంటాయి తండ్రి. ఒక మంచి గుణం మిగతా గుణాలను ఆకర్షిస్తుంది. రాజు ఒక మనిషిని గౌరవిస్తే, ఆ గుణం మిగతా అన్ని గుణాలను కలిపేస్తుంది.
గుణా దశ స్నానశీలం భజన్తే బలం రూపం స్వరవర్ణప్రశుద్ధిః। స్పర్శశ్చ గన్ధశ్చ విశుద్ధతా చ శ్రీః సౌకుమార్యం ప్రవరాశ్చ నార్యః
పరిశుభ్రత కలవాడికి పది లక్షణాలు ఉంటాయి: బలం, అందం, స్వరంలో స్వచ్ఛత, మృదుత్వం, మంచి వాసన, శుభ్రత, ఐశ్వర్యం, సున్నితత్వం, ఉత్తమ స్త్రీలు.
గుణాశ్చ షణ్మితభుక్తం భజన్తే ఆరోగ్యమాయుశ్చ బలం సుఖం చ। అనావిలం చాస్య భవత్యపత్యం న చైనమాద్యూన ఇతి క్షిపన్తి
మితంగా తినేవాడికి ఆరు లక్షణాలు ఉంటాయి: ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, బలం, సుఖం, మంచి సంతానం, అతడిని త్వరగా తగ్గిపోరు.
అకర్మశీలం చ మహాశనం చ లోకద్విష్టం బహుమాయం నృశంసమ్। అదేశకాలజ్ఞమమిష్టవేష- మేతాన్గృహే న ప్రతివాసయేత
ఆలస్యంగా పని చేసే వారు, ఎక్కువ తినేవారు, అందరికీ నచ్చని వారు, మోసగాళ్లు, క్రూరులు, సమయం స్థలం తెలియని వారు, ఆకర్షణీయంగా లేని వారు — వీరిని ఇంట్లో ఉంచకూడదు.
కదర్యమాక్రోశకమశ్రుతం చ వనౌకసం ధూర్తమమాన్యమానినమ్। నిష్ఠూరిణం కృతవైరం కృతఘ్న- మేతాన్భృశార్తోపి న జాతు యాచేత్
కంజుషులు, దుర్భాషలు, అజ్ఞానులు, అడవిలో నివసించే వారు, మాయగాళ్లు, గౌరవించని వారు, అహంకారులు, కఠినులు, శత్రుత్వం కలిగిన వారు, కృతఘ్నులు — ఎంత కష్టమైనా వీరి వద్ద దానం అడగకూడదు.
సంక్లిష్టకర్మాణమతిప్రమాదం నిత్యానృతం చాదృఢభక్తికం చ। విసృష్టరాగం పటుమానినం చా- ప్యేతాన్న సేవేత నరాధమాన్షట్
కష్టమైన పనులు చేసే వారు, అతి నిర్లక్ష్యం కలవారు, ఎప్పుడూ అబద్ధం చెప్పేవారు, బలహీనమైన భక్తి కలవారు, కోరికలపై నియంత్రణ లేనివారు, తెలివిగా అహంకరించే వారు — వీరు ఆరుగురు చెడ్డవారు, వీరిని సేవించకూడదు.
సహాయబన్ధనా హ్యర్థాః సహాయాశ్చార్థబన్ధనాః। అన్యోన్యబన్ధనావేతౌ వినాన్యోన్యం న సిద్ధ్యతః
సంపదకు మిత్రులు అవసరం, మిత్రులకు సంపద అవసరం. వీరిద్దరూ పరస్పరం ఆధారపడతారు. ఒకదాని లేకుండా మరొకటి నిలవవు.
ఉత్పాద్య పుత్రాననృణాంశ్చ కృత్వా వృత్తిం చ తేభ్యోఽనువిధాయ కాంచిత్। స్థానే కుమారీః ప్రతిపాద్య సర్వా అరణ్యసంస్థోఽథ మునిర్బుభూషేత్
కొడుకులను కనడం, అప్పుల నుంచి విముక్తి పొందడం, వారికి జీవనోపాధి కల్పించడం, కుమార్తెలను తగినవారికి పెళ్లి చేయడం చేసిన తర్వాత, అరణ్యంలో నివసిస్తూ ముని జీవనం సాగించాలి.
హితం యత్సర్వభూతానామాత్మనశ్చ సుఖావహమ్। తత్కుర్యాదీశ్వరో హ్యేతన్మూలం సర్వార్థసిద్ధయే
ప్రతి జీవికి మేలు కలిగేలా, మనకూ సుఖాన్ని ఇచ్చే పనులు చేయాలి. ఇదే అన్ని లక్ష్యాలు సాధించడానికి మూలం అని ప్రభువు భావిస్తాడు.
వృద్ధిః ప్రభావస్తేజశ్చ సత్వముత్థానమేవ చ। వ్యవసాయశ్చ యస్య స్యాత్తస్యావృత్తిభయం కుతః
ఎక్కడ అభివృద్ధి, శక్తి, తేజస్సు, ధైర్యం, ఎదుగుదల, పట్టుదల ఉంటాయో, అక్కడ జీవన భయం ఎలా ఉంటుంది?
పశ్య దోషాన్పాణ్డవైర్విగ్రహే త్వం యత్ర వ్యథేయురపి దేవాః సశక్రా। పుత్రైర్వైరం నిత్యముద్విగ్నవాసో యశఃప్రణాశో ద్విషతశ్చ హర్షః
పాండవ కుమారా! కలహంలో ఉన్న దోషాలను చూడు. అక్కడ ఇంద్రునితో కూడి దేవతలకూ బాధ కలుగుతుంది. కొడుకుల మధ్య శత్రుత్వం, ఎప్పటికీ కలవరంగా ఉండటం, పేరు పోవడం, శత్రువులకు ఆనందం కలగడం ఇవన్నీ జరుగుతాయి.
భీష్మస్య కోపస్తవ చైవేన్ద్రకల్ప ద్రోణస్య రాజ్ఞశ్చ యుధిష్ఠిరస్య। ఉత్సాదయేల్లోకమిమం ప్రవృద్ధః శ్వేతో గ్రహస్తిర్యగివాపతన్ఖే
భీష్ముని కోపం, నీది ఇంద్రునితో సమానం, ద్రోణుని కోపం, యుధిష్ఠిరుని కోపం—ఇవి పెరిగితే ఈ లోకాన్ని నాశనం చేస్తాయి. అది ఆకాశంలో పతనమయ్యే అగ్ని గ్రహంలా ఉంటుంది.
తవ పుత్రశతం చైవ కర్ణః పఞ్చ చ పాణ్డవాః । పృథివీమనుశాసేయురఖిలాం సాగరామ్బరామ్
నీ వంద మంది కుమారులు, కర్ణుడు, ఐదుగురు పాండవులు కలసి సముద్రాలు, ఆకాశం కలిగిన ఈ భూమిని మొత్తం పాలించగలరు.
ధార్తరాష్ట్రా వనం రాజన్వ్యాఘ్రాః పాణ్డుసుతా మతాః। మా వనం ఛిన్ధి సవ్యాఘ్రం మా వ్యాఘ్రా నీనశన్వనాత్
రాజా! ధృతరాష్ట్ర కుమారులు అడవి వంటివారు, పాండవులు పులుల్లా భావించబడతారు. పులులతో కూడిన అడవిని నాశనం చేయవద్దు. అలాగే అడవి లేకుండా పులులు నశించకూడదు.
న స్యాద్వనమృతే వ్యాఘ్రాన్వ్యాఘ్రా న స్యుర్ఋతే వనమ్। వనం హి రక్ష్యతే వ్యాఘ్రైర్వ్యాఘ్రాన్రక్షతి కాననమ్
పులులు లేకుండా అడవి ఉండదు. అడవి లేకుండా పులులు ఉండరు. పులులు అడవిని కాపాడతాయి, అడవి పులులను పోషిస్తుంది.