యస్మిన్యథా వర్తతే యో మనుష్య- స్తస్మింస్తథా వర్తితవ్యం స ధర్మః। మాయాచారో మాయయా వర్తితవ్యః సాధ్వాచారః సాధునా ప్రత్యుపేయః
ఎవరెలా ప్రవర్తిస్తే మనతో, మనం కూడా వారితో అలాగే ప్రవర్తించాలి. అదే ధర్మం. మోసగాళ్లతో మోసంగా, మంచివారితో మంచితనంతో ఉండాలి.
జరా రూపం హరతి హి ధైర్యమాశా మృత్యుః ప్రాణాన్ధర్మచర్యామసూయా కామో హ్రియం వృత్తమనార్యసేవా క్రోధః శ్రియం సర్వమేవాభిమానః
వృద్ధాప్యం అందాన్ని పోగొడుతుంది, ఆశ ధైర్యాన్ని తగ్గిస్తుంది, మరణం ప్రాణాలను తీసేస్తుంది, అసూయ ధర్మాచరణను నాశనం చేస్తుంది, కామం లజ్జను పోగొడుతుంది, దుర్జన సేవ ఆచరణను చెడగొడుతుంది, కోపం ఐశ్వర్యాన్ని నాశనం చేస్తుంది, అహంకారం అన్నిటినీ నాశనం చేస్తుంది.
శతాయురుక్తః పురుషః సర్వవేదేషు వై యదా। నాప్నోత్యథ చ తత్సర్వమాయుః కేనేహ హేతునా
వేదాలు మనిషికి వంద సంవత్సరాల ఆయుష్షు చెప్పినా, అది నెరవేరకపోతే, దానికి కారణం ఏమిటి?
అతిమానోఽతివాదశ్చ తథాఽత్యాగో నరాధిప। క్రోధశ్చాత్మవిధిత్సా చ మిత్రద్రోహశ్చ తాని షట్
అతి గర్వం, కఠినమైన మాటలు, దానానికి మొహం పెట్టకపోవడం, కోపం, తనను తాను హానిచేయడం, స్నేహితులను ద్రోహించటం— రాజా! ఇవి ఆరు దోషాలు.
ఏత ఏవాసయస్తీక్ష్ణాః కృన్తన్త్యాయూంషి దేహినామ్। ఏతాని మానవాన్ధ్నన్తి న మృత్యుర్భద్రమస్తు తే
ఈ తీవ్రమైన దోషాలే మనుషుల ఆయుష్షును తగ్గిస్తాయి. వీటివల్లే మనుషులు నాశనం అవుతారు, మరణం వల్ల కాదు. నీకు మేలు కలగాలి.
విశ్వస్తస్యైతి యో దారాన్యశ్చాపి గురుతల్పగః। వృషలీపతిర్ద్విజో యశ్చ పానపశ్చైవ భారత
విశ్వాసపాత్రుడైనవారి భార్యను ఆశించేవాడు, గురుపత్నిని ఆశించేవాడు, బ్రాహ్మణుడు అయి కూడా నీచస్త్రీని పెళ్లి చేసుకునేవాడు, మద్యం సేవించేవాడు— భరత వంశజా! వీరందరూ తప్పు చేస్తున్నారు.
ఆదేశకృద్వృత్తిహన్తా ద్విజానాం ప్రేషకశ్చ యః। శరణాగతహా చైవ సర్వే బ్రహ్మహణః సమాః। ఏతైః సమేత్య కర్తవ్యం ప్రాయశ్చిత్తమితి శ్రుతిః
తప్పు ఆజ్ఞలు ఇచ్చేవాడు, బ్రాహ్మణుల జీవనాన్ని నాశనం చేసేవాడు, వారిని పనులకు పంపేవాడు, శరణు వచ్చినవారిని హత్య చేసేవాడు— వీరందరూ బ్రాహ్మణ హంతకులతో సమానం. వీరికి ప్రాయశ్చిత్తం తప్పనిసరి అని శాస్త్రం చెబుతోంది.
గృహీతవాక్యో నయవిద్వదాన్యః శేషాన్నభోక్తా హ్యవిహింసకశ్చ। నానర్థకృత్యాకులితః కృతజ్ఞః సత్యో మృదుః స్వర్గముపైతి విద్వాన్
పండితుల మాట వినేవాడు, మిగిలినవారి అన్నం తినని వాడు, ఎవరినీ హింసించని వాడు, వ్యర్థమైన పనులతో మనసు కలవరపెట్టుకోని వాడు, కృతజ్ఞుడైన వాడు, నిజాయితీగా, మృదువుగా ఉండేవాడు— అలాంటి విద్యావంతుడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
సులభాః పురుషా రాజన్సతతం ప్రియవాదినః। అప్రియస్య తు పథ్యస్య వక్తా శ్రోతా చ దుర్లభః
రాజా! ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడేవారు సులభంగా దొరుకుతారు. కానీ చేదుగా అయినా మేలైన మాటలు చెప్పేవాడు, వినేవాడు మాత్రం అరుదు.
యో హి ధర్మం సమాశ్రిత్య హిత్వా భర్తుః ప్రియాప్రియే। అప్రియాణ్యాహ పథ్యాని తేన రాజా సహాయవాన్
ధర్మాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, యజమానుడికి ఇష్టమైనా, ఇష్టంకాని విషయాలను పక్కన పెట్టి, మేలైనదే అయినా చేదుగా ఉన్నదాన్ని చెప్పేవాడు— అలాంటి వాడే రాజుకు నిజమైన మిత్రుడు.
త్యజేత్కులార్థే పురుషం గ్రామస్యార్థే కులం త్యజేత్। గ్రామం జనపదస్యార్థే ఆత్మార్థే పృథివీం త్యజేత్
కుటుంబానికి మేలు కోసం ఒక వ్యక్తిని వదిలేయాలి; గ్రామానికి మేలు కోసం కుటుంబాన్ని వదిలేయాలి; దేశానికి మేలు కోసం గ్రామాన్ని వదిలేయాలి; ఆత్మ రక్షణ కోసం భూమిని కూడా వదిలేయాలి.
ఆపదర్థే ధనం రక్షేద్దారాన్రక్షేద్ధనైరపి । ఆత్మానం సతతం రక్షేద్దారైరపి ధనైరపి
కష్టసమయంలో ధనాన్ని కాపాడాలి; ధనంతో భార్యను కాపాడాలి; కానీ ఎప్పుడూ తనను తాను, అవసరమైతే భార్య, ధనాన్ని కూడా వదిలేసి కాపాడుకోవాలి.
ద్యూతమేతత్పురా కల్పే దృష్టం వైరకరం నృణామ్। తస్మాద్ద్యూతం న సేవేత హాస్యార్థమపి బుద్ధిమాన్
పురాతన కాలంలో జూదం మనుషుల మధ్య శత్రుత్వాన్ని కలిగించేదని చూశారు. అందువల్ల, తెలివైనవాడు సరదాకైనా జూదాన్ని చేయకూడదు.
ఉక్తం మయా ద్యూతకాలేఽపి రాజ- న్నేదం యుక్తం వచనం ప్రాతిపేయ। తదౌషధం పథ్యమివాతురస్య న రోచతే తవ వైచిత్రవీర్య
జూదసమయంలోనే నేను చెప్పాను, రాజా! ఇది సరైన సలహా కాదని, ప్రతీపునందనుడా! అది రోగికి మందులా, మేలు కలిగించేది అయినా నువ్వు ఇష్టపడలేదు, వైచిత్రవీర్య.
కాకైరిమాంశ్చిత్రబర్హాన్మయూరాన్ పరాజయేథాః పాణ్డవాన్ధార్తరాష్ట్రైః । హిత్వా సింహాన్క్రోష్టుకాన్గూహమానః ప్రాప్తే కాలే శోచితా త్వం నరేన్ద్రః
కాకులు, రంగురంగుల పక్షులు అయిన నెమళ్ళను ఓడించడమే సులభం, కానీ పాండవులను ధృతరాష్ట్రుని కుమారులతో ఓడించడం అంత తేలిక కాదు. సింహాలను వదిలేసి, నక్కల మధ్య దాగి ఉంటే, సమయం వచ్చినప్పుడు నీవు బాధపడతావు రాజా.
యస్తాత న క్రుధ్యతి సర్వకాలం భృత్యస్య భక్తస్య హితే రతస్య। తస్మిన్భృత్యా భర్తరి విశ్వసన్తి న చైనమాపత్సు పరిత్యజన్తి
ఎప్పుడూ కోపపడని యజమాని, తన సేవకుడి మేలు కోరుతూ ఉండేవాడైతే, అలాంటి యజమానిపై సేవకులు నమ్మకం పెడతారు. కష్టకాలంలో కూడా అతన్ని వదిలిపెట్టరు.
న భృత్యానాం వృత్తిసంరోధనేన రాజ్యం ధనం సఞ్జిఘృక్షేదపూర్వమ్। త్యజన్తి హ్యేనం వఞ్చితా వై విరుద్ధాః స్నిగ్ధా హ్యమాత్యా పరిహీనభోగాః
సేవకుల ఉపాధిని తగ్గించి, కొత్త రాజ్యం లేదా ధనం సంపాదించాలనుకోవడం సరికాదు. మోసపోయినవారు, విరోధంగా ఉన్నవారు అతన్ని వదిలిపోతారు. ప్రేమతో ఉండే మంత్రులు కూడా, తగిన ప్రతిఫలం లేకపోతే దూరమవుతారు.
కృత్యాని పూర్వం పరిసఙ్ఖ్యాయ సర్వా- ణ్యాయవ్యయే చానురూపాం చ వృత్తిమ్। సఙ్గృహ్ణీయాదనురూపాన్సహాయాన్ సహాయసాధ్యాని హి దుష్కరాణి
ఏ పని చేయాలన్నా ముందుగా ఆ పని మొత్తం, దానికి అవసరమైన ఖర్చు, అవసరమైన పోషణను బట్టి సహాయకులను ఎంచుకోవాలి. ఎందుకంటే కష్టమైన పనులు సహాయకుల సహాయంతోనే పూర్తవుతాయి.
అభిప్రాయం యో విదిత్వా తు భర్తుః సర్వాణి కార్యాణి కరోత్యతన్ద్రీ। వక్తా హితానామనురక్త ఆర్యః శక్తిజ్ఞ ఆత్మేవ హి సోఽనుకమ్ప్యః
యజమాని మనసులోని ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి, అన్ని పనులను శ్రద్ధగా చేసేవాడు, మేలైన మాటలు చెప్పేవాడు, నమ్మకంగా ఉండేవాడు, తన శక్తిని తెలిసినవాడు — అలాంటి వాడిని మనమే అనుకంపతో చూడాలి.
వాక్యం తు యో నాద్రియతేఽనుశిష్టః ప్రత్యాహ యశ్చాపి నియుజ్యమానః। ప్రజ్ఞాభిమానీ ప్రతికూలవాదీ త్యాజ్యః స తాదృక్ త్వరయైవ భృత్యః
ఆదేశించినప్పుడు వినని వాడు, ఎదురు మాట్లాడే వాడు, తన తెలివిపై గర్వపడే వాడు, ప్రతికూలంగా మాట్లాడే వాడు — అలాంటి సేవకుడిని వెంటనే తొలగించాలి.
అస్తబ్ధమక్లీబమదీర్ఘసూత్రం సానుక్రోశం శ్లక్ష్ణమహార్యమన్యైః। అరోగజాతీయముదారవాక్యం దూతం వదన్త్యష్టగుణోపపన్నమ్
ఒక దూతలో ఎనిమిది లక్షణాలు ఉండాలి అంటారు: స్థిరత్వం, ధైర్యం, త్వరితంగా పని చేయడం, దయ, మృదుత్వం, మంచితనం, ఆరోగ్యం, గొప్ప మాటలు మాట్లాడడం.
న విశ్వాసాఞ్జాతు పరస్య గేహే గచ్ఛేన్నరశ్చేతయానో వికాలే। న చత్వరే నిశి తిష్ఠేన్నిగూఢో న రాజకామ్యాం యోషితం ప్రార్థయీత
ఇతరుల ఇంట్లో నమ్మకంగా ఉండకూడదు, అనుచిత సమయాల్లో అక్కడికి వెళ్లకూడదు. రాత్రిపూట వీధిలో దాగి నిలబడకూడదు. రాజు కోరిన స్త్రీని ఆశించకూడదు.
న నిహ్నవం మన్త్రగతస్య గచ్ఛే- త్సంసృష్టమన్త్రస్య కుసఙ్గతస్య। న చ బ్రూయాన్నాశ్వసిమి త్వయీతి సకారణం వ్యపదేశం తు కుర్యాత్
రహస్యంగా మాట్లాడే చోటికి వెళ్లకూడదు, చెడు వ్యక్తులతో కూడిన చోట కూడా వెళ్లకూడదు. 'నిన్ను నమ్ముతున్నాను' అని చెప్పకూడదు, అవసరమైనప్పుడు కారణంతో చెప్పాలి.
ఘృణీ రాజా పుంశ్చలీ రాజభృత్యః పుత్రో భ్రాతా విధవా బాలపుత్రా। సేనాజీవీ చోద్ధృతభూరిరేవ వ్యవహారేషు వర్జనీయాః స్యురేతే
దయతో ఉండే రాజు, చంచలమైన స్త్రీ, రాజు సేవకుడు, కుమారుడు, అన్న, చిన్న పిల్లలతో ఉన్న విధవ, సైనికుడు, భూమిని కోల్పోయినవాడు — వీరిని న్యాయపరమైన వ్యవహారాల్లో దూరంగా ఉంచాలి.
అష్టౌ గుణాః పురుషం దీపయన్తి ప్రజ్ఞా చ కౌల్యం చ శ్రుతం దమశ్చ। పరాక్రమశ్చాబహుభాషితా చ దానం యథాశక్తి కృతజ్ఞతా చ
ఎనిమిది లక్షణాలు మనిషిని వెలుగులో నిలబెడతాయి: జ్ఞానం, మంచి వంశం, విద్య, ఆత్మనిగ్రహం, పరాక్రమం, తక్కువగా మాట్లాడటం, శక్తికి తగినంత దానం, కృతజ్ఞత.
ఏతాన్గుణాంస్తాత మహానుభావా- నేకో గుణః సంశ్రయతే ప్రసహ్య। రాజా యదా సత్కురుతే మనుష్యం సర్వాన్గుణనేష గుణో బిభర్తి
ఈ లక్షణాలు గొప్ప వ్యక్తులలో ఉంటాయి తండ్రి. ఒక మంచి గుణం మిగతా గుణాలను ఆకర్షిస్తుంది. రాజు ఒక మనిషిని గౌరవిస్తే, ఆ గుణం మిగతా అన్ని గుణాలను కలిపేస్తుంది.
గుణా దశ స్నానశీలం భజన్తే బలం రూపం స్వరవర్ణప్రశుద్ధిః। స్పర్శశ్చ గన్ధశ్చ విశుద్ధతా చ శ్రీః సౌకుమార్యం ప్రవరాశ్చ నార్యః
పరిశుభ్రత కలవాడికి పది లక్షణాలు ఉంటాయి: బలం, అందం, స్వరంలో స్వచ్ఛత, మృదుత్వం, మంచి వాసన, శుభ్రత, ఐశ్వర్యం, సున్నితత్వం, ఉత్తమ స్త్రీలు.
గుణాశ్చ షణ్మితభుక్తం భజన్తే ఆరోగ్యమాయుశ్చ బలం సుఖం చ। అనావిలం చాస్య భవత్యపత్యం న చైనమాద్యూన ఇతి క్షిపన్తి
మితంగా తినేవాడికి ఆరు లక్షణాలు ఉంటాయి: ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, బలం, సుఖం, మంచి సంతానం, అతడిని త్వరగా తగ్గిపోరు.
అకర్మశీలం చ మహాశనం చ లోకద్విష్టం బహుమాయం నృశంసమ్। అదేశకాలజ్ఞమమిష్టవేష- మేతాన్గృహే న ప్రతివాసయేత
ఆలస్యంగా పని చేసే వారు, ఎక్కువ తినేవారు, అందరికీ నచ్చని వారు, మోసగాళ్లు, క్రూరులు, సమయం స్థలం తెలియని వారు, ఆకర్షణీయంగా లేని వారు — వీరిని ఇంట్లో ఉంచకూడదు.
కదర్యమాక్రోశకమశ్రుతం చ వనౌకసం ధూర్తమమాన్యమానినమ్। నిష్ఠూరిణం కృతవైరం కృతఘ్న- మేతాన్భృశార్తోపి న జాతు యాచేత్
కంజుషులు, దుర్భాషలు, అజ్ఞానులు, అడవిలో నివసించే వారు, మాయగాళ్లు, గౌరవించని వారు, అహంకారులు, కఠినులు, శత్రుత్వం కలిగిన వారు, కృతఘ్నులు — ఎంత కష్టమైనా వీరి వద్ద దానం అడగకూడదు.