న తద్బలం యన్మృదునా విరుధ్యతే సూక్ష్మో ధర్మస్తరసా సేవితవ్యః। ప్రధ్వంసినీ క్రూరసమాహితా శ్రీ- ర్మృదుప్రౌఢా గచ్ఛతి పుత్రపౌత్రాన్
మృదుత్వాన్ని ఎదిరించే బలం నిజమైన బలం కాదు; సూక్ష్మమైన ధర్మాన్ని ఉత్సాహంగా అనుసరించాలి. క్రూరమైన, స్థిరంగా లేని ఐశ్వర్యం నాశనం చేస్తుంది; మృదువైన, స్థిరమైన ఐశ్వర్యం సంతానాన్ని పెంచుతుంది.
ధార్తరాష్ట్రాః పాణ్డవాన్పాలయన్తు పాణ్డోః సుతాస్తవ పుత్రాంశ్చ పాన్తు। ఏకారిమిత్రాః కురవో హ్యేకకార్యా జీవన్తు రాజన్సుఖినః సమృద్ధాః
ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు పాండవులను కాపాడాలి; పాండుని కుమారులు నీ పిల్లలను కాపాడాలి. కౌరవులు శత్రువులైనా, మిత్రులైనా ఒకే లక్ష్యంతో ఉండాలి. వారు సుఖంగా, సంపన్నంగా జీవించాలి, రాజా.
మేఢీభూతః కౌరవాణాం త్వమద్య త్వయ్యాధీనం కురుకులమాజమీఢ। పార్థాన్బాలాన్వనవాసప్రతప్తా- న్గోపాయస్వ స్వం యశస్తాత రక్షన్
ఈ రోజు నువ్వే కౌరవుల ఆధారంగా ఉన్న స్తంభం; కురువంశం నీ మీద ఆధారపడి ఉంది, అజమీఢుని వంశజా. అరణ్యంలో బాధపడ్డ చిన్న పాండవులను రక్షించు; నీ యశస్సును కాపాడు, తండ్రీ.
సన్ధత్స్వ త్వం కౌరవ పాణ్డుపుత్రై- ర్మా నేఽన్తరం రిపవః ప్రార్థయన్తు। సత్యే స్థితాస్తే నరదేవ సర్వే దుర్యోధనం స్థాపయ త్వం నరేన్ద్ర
కౌరవా, పాండవులతో నువ్వు సఖ్యత చేసుకో. శత్రువులు మధ్యలో విభేదాన్ని కోరకూడదు. అందరూ సత్యంలో నిలబడినవారు, రాజా; దుర్యోధనుని స్థిరంగా ఉంచు, నరేంద్ర.
సప్తదశేమాన్రాజేన్ద్ర మనుః స్వాయంభువోఽబ్రవీత్। వైచిత్రవీర్య పురుషానాకాశం ముష్టిభిర్ఘ్నతః
ఓ రాజేంద్ర, వైచిత్రవీర్యుని పురుషులు గగనాన్ని ముష్టులతో కొడుతుండగా, స్వాయంభువుడు మనువు ఈ పదిహేడు విషయాలు వారికి చెప్పాడు.
తానేవేన్ద్రస్య చ ధనురనామ్యం నమతో బ్రవీత్। అథో మరీచినః పాదానగ్రాహ్యాన్గృహ్ణతస్తథా
ఇంద్రుని విల్లు ఎడుగుతూ నమస్కరించే వారికి, మరీచి పాదాలను పట్టుకునే వారికి కూడా ఆయన ఇదే విధంగా ఉపదేశించాడు.
యశ్చాశిష్యం శాస్తి వై యశ్చ తుష్యే- ద్యశ్చాతివేలం భజతే ద్విషన్తమ్ । స్త్రియశ్చ యో రక్షతి భద్రమశ్రుతే యశ్చాయాచ్యం యాచతే కత్థతే వా
శిష్యుడు కానివారికి ఉపదేశం చేయడం, అర్హత లేనివారిని మెచ్చుకోవడం, శత్రువుతో హద్దు మించి స్నేహించడం, స్త్రీకి మేలైన మాటలు వినకుండా అడ్డుకోవడం, అడగరాని వారిని అడగడం లేదా పొగడడం— ఇవన్నీ తప్పులు.
యశ్చాభిజాతః ప్రకరోత్యకార్యం యశ్చాబలో బలినా నిత్యవైరీ। అశ్రద్దధానాయ చ యో బ్రవీతి యశ్చాకామ్యం కామయతే నరేన్ద్ర
ఉత్తమ కుటుంబంలో పుట్టి కూడా చేయకూడని పనులు చేయడం, బలహీనుడై బలవంతుడితో ఎప్పుడూ శత్రుత్వం పెట్టుకోవడం, విశ్వాసం లేనివారికి చెప్పడం, కావాల్సినది కానిది కోరుకోవడం— రాజా! ఇవన్నీ తప్పులు.
వధ్వాఽవహాసం శ్వశురో మన్యతే యో వధ్వాఽవసన్నభయో మానకామః । పరక్షేత్రే నిర్వపతి యశ్చ బీజం స్త్రియం చ యః పరివదతేఽతివేలమ్
మామగా వధువు చేసిన సరదా మాటను సీరియస్గా తీసుకోవడం, గర్వంతో వధువు దగ్గర భయపడడం, పరదేశంలో విత్తనం వేసే వాడు, స్త్రీని హద్దు మించి నిందించే వాడు— వీరు తప్పు చేస్తున్నారు.
యశ్చాపి లబ్ధ్వా న స్మరామీతి వాదీ దత్త్వా చ యః కత్థతి యాచ్యమానః। యశ్చాసతః సాన్త్వముపానయీత ఏతాన్నయన్తి నిరయం పాశహస్తాః
ఇతరులిచ్చిన దానం గుర్తు లేదని చెప్పేవాడు, అడిగినప్పుడు ఇచ్చి పొగడుకునేవాడు, చెడ్డవారిని ఒప్పించేవాడు— వీరిని యమదూతలు నరకానికి తీసుకెళ్తారు.
యస్మిన్యథా వర్తతే యో మనుష్య- స్తస్మింస్తథా వర్తితవ్యం స ధర్మః। మాయాచారో మాయయా వర్తితవ్యః సాధ్వాచారః సాధునా ప్రత్యుపేయః
ఎవరెలా ప్రవర్తిస్తే మనతో, మనం కూడా వారితో అలాగే ప్రవర్తించాలి. అదే ధర్మం. మోసగాళ్లతో మోసంగా, మంచివారితో మంచితనంతో ఉండాలి.
జరా రూపం హరతి హి ధైర్యమాశా మృత్యుః ప్రాణాన్ధర్మచర్యామసూయా కామో హ్రియం వృత్తమనార్యసేవా క్రోధః శ్రియం సర్వమేవాభిమానః
వృద్ధాప్యం అందాన్ని పోగొడుతుంది, ఆశ ధైర్యాన్ని తగ్గిస్తుంది, మరణం ప్రాణాలను తీసేస్తుంది, అసూయ ధర్మాచరణను నాశనం చేస్తుంది, కామం లజ్జను పోగొడుతుంది, దుర్జన సేవ ఆచరణను చెడగొడుతుంది, కోపం ఐశ్వర్యాన్ని నాశనం చేస్తుంది, అహంకారం అన్నిటినీ నాశనం చేస్తుంది.
శతాయురుక్తః పురుషః సర్వవేదేషు వై యదా। నాప్నోత్యథ చ తత్సర్వమాయుః కేనేహ హేతునా
వేదాలు మనిషికి వంద సంవత్సరాల ఆయుష్షు చెప్పినా, అది నెరవేరకపోతే, దానికి కారణం ఏమిటి?
అతిమానోఽతివాదశ్చ తథాఽత్యాగో నరాధిప। క్రోధశ్చాత్మవిధిత్సా చ మిత్రద్రోహశ్చ తాని షట్
అతి గర్వం, కఠినమైన మాటలు, దానానికి మొహం పెట్టకపోవడం, కోపం, తనను తాను హానిచేయడం, స్నేహితులను ద్రోహించటం— రాజా! ఇవి ఆరు దోషాలు.
ఏత ఏవాసయస్తీక్ష్ణాః కృన్తన్త్యాయూంషి దేహినామ్। ఏతాని మానవాన్ధ్నన్తి న మృత్యుర్భద్రమస్తు తే
ఈ తీవ్రమైన దోషాలే మనుషుల ఆయుష్షును తగ్గిస్తాయి. వీటివల్లే మనుషులు నాశనం అవుతారు, మరణం వల్ల కాదు. నీకు మేలు కలగాలి.
విశ్వస్తస్యైతి యో దారాన్యశ్చాపి గురుతల్పగః। వృషలీపతిర్ద్విజో యశ్చ పానపశ్చైవ భారత
విశ్వాసపాత్రుడైనవారి భార్యను ఆశించేవాడు, గురుపత్నిని ఆశించేవాడు, బ్రాహ్మణుడు అయి కూడా నీచస్త్రీని పెళ్లి చేసుకునేవాడు, మద్యం సేవించేవాడు— భరత వంశజా! వీరందరూ తప్పు చేస్తున్నారు.
ఆదేశకృద్వృత్తిహన్తా ద్విజానాం ప్రేషకశ్చ యః। శరణాగతహా చైవ సర్వే బ్రహ్మహణః సమాః। ఏతైః సమేత్య కర్తవ్యం ప్రాయశ్చిత్తమితి శ్రుతిః
తప్పు ఆజ్ఞలు ఇచ్చేవాడు, బ్రాహ్మణుల జీవనాన్ని నాశనం చేసేవాడు, వారిని పనులకు పంపేవాడు, శరణు వచ్చినవారిని హత్య చేసేవాడు— వీరందరూ బ్రాహ్మణ హంతకులతో సమానం. వీరికి ప్రాయశ్చిత్తం తప్పనిసరి అని శాస్త్రం చెబుతోంది.
గృహీతవాక్యో నయవిద్వదాన్యః శేషాన్నభోక్తా హ్యవిహింసకశ్చ। నానర్థకృత్యాకులితః కృతజ్ఞః సత్యో మృదుః స్వర్గముపైతి విద్వాన్
పండితుల మాట వినేవాడు, మిగిలినవారి అన్నం తినని వాడు, ఎవరినీ హింసించని వాడు, వ్యర్థమైన పనులతో మనసు కలవరపెట్టుకోని వాడు, కృతజ్ఞుడైన వాడు, నిజాయితీగా, మృదువుగా ఉండేవాడు— అలాంటి విద్యావంతుడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
సులభాః పురుషా రాజన్సతతం ప్రియవాదినః। అప్రియస్య తు పథ్యస్య వక్తా శ్రోతా చ దుర్లభః
రాజా! ఎప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడేవారు సులభంగా దొరుకుతారు. కానీ చేదుగా అయినా మేలైన మాటలు చెప్పేవాడు, వినేవాడు మాత్రం అరుదు.
యో హి ధర్మం సమాశ్రిత్య హిత్వా భర్తుః ప్రియాప్రియే। అప్రియాణ్యాహ పథ్యాని తేన రాజా సహాయవాన్
ధర్మాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, యజమానుడికి ఇష్టమైనా, ఇష్టంకాని విషయాలను పక్కన పెట్టి, మేలైనదే అయినా చేదుగా ఉన్నదాన్ని చెప్పేవాడు— అలాంటి వాడే రాజుకు నిజమైన మిత్రుడు.
త్యజేత్కులార్థే పురుషం గ్రామస్యార్థే కులం త్యజేత్। గ్రామం జనపదస్యార్థే ఆత్మార్థే పృథివీం త్యజేత్
కుటుంబానికి మేలు కోసం ఒక వ్యక్తిని వదిలేయాలి; గ్రామానికి మేలు కోసం కుటుంబాన్ని వదిలేయాలి; దేశానికి మేలు కోసం గ్రామాన్ని వదిలేయాలి; ఆత్మ రక్షణ కోసం భూమిని కూడా వదిలేయాలి.
ఆపదర్థే ధనం రక్షేద్దారాన్రక్షేద్ధనైరపి । ఆత్మానం సతతం రక్షేద్దారైరపి ధనైరపి
కష్టసమయంలో ధనాన్ని కాపాడాలి; ధనంతో భార్యను కాపాడాలి; కానీ ఎప్పుడూ తనను తాను, అవసరమైతే భార్య, ధనాన్ని కూడా వదిలేసి కాపాడుకోవాలి.
ద్యూతమేతత్పురా కల్పే దృష్టం వైరకరం నృణామ్। తస్మాద్ద్యూతం న సేవేత హాస్యార్థమపి బుద్ధిమాన్
పురాతన కాలంలో జూదం మనుషుల మధ్య శత్రుత్వాన్ని కలిగించేదని చూశారు. అందువల్ల, తెలివైనవాడు సరదాకైనా జూదాన్ని చేయకూడదు.
ఉక్తం మయా ద్యూతకాలేఽపి రాజ- న్నేదం యుక్తం వచనం ప్రాతిపేయ। తదౌషధం పథ్యమివాతురస్య న రోచతే తవ వైచిత్రవీర్య
జూదసమయంలోనే నేను చెప్పాను, రాజా! ఇది సరైన సలహా కాదని, ప్రతీపునందనుడా! అది రోగికి మందులా, మేలు కలిగించేది అయినా నువ్వు ఇష్టపడలేదు, వైచిత్రవీర్య.
కాకైరిమాంశ్చిత్రబర్హాన్మయూరాన్ పరాజయేథాః పాణ్డవాన్ధార్తరాష్ట్రైః । హిత్వా సింహాన్క్రోష్టుకాన్గూహమానః ప్రాప్తే కాలే శోచితా త్వం నరేన్ద్రః
కాకులు, రంగురంగుల పక్షులు అయిన నెమళ్ళను ఓడించడమే సులభం, కానీ పాండవులను ధృతరాష్ట్రుని కుమారులతో ఓడించడం అంత తేలిక కాదు. సింహాలను వదిలేసి, నక్కల మధ్య దాగి ఉంటే, సమయం వచ్చినప్పుడు నీవు బాధపడతావు రాజా.
యస్తాత న క్రుధ్యతి సర్వకాలం భృత్యస్య భక్తస్య హితే రతస్య। తస్మిన్భృత్యా భర్తరి విశ్వసన్తి న చైనమాపత్సు పరిత్యజన్తి
ఎప్పుడూ కోపపడని యజమాని, తన సేవకుడి మేలు కోరుతూ ఉండేవాడైతే, అలాంటి యజమానిపై సేవకులు నమ్మకం పెడతారు. కష్టకాలంలో కూడా అతన్ని వదిలిపెట్టరు.
న భృత్యానాం వృత్తిసంరోధనేన రాజ్యం ధనం సఞ్జిఘృక్షేదపూర్వమ్। త్యజన్తి హ్యేనం వఞ్చితా వై విరుద్ధాః స్నిగ్ధా హ్యమాత్యా పరిహీనభోగాః
సేవకుల ఉపాధిని తగ్గించి, కొత్త రాజ్యం లేదా ధనం సంపాదించాలనుకోవడం సరికాదు. మోసపోయినవారు, విరోధంగా ఉన్నవారు అతన్ని వదిలిపోతారు. ప్రేమతో ఉండే మంత్రులు కూడా, తగిన ప్రతిఫలం లేకపోతే దూరమవుతారు.
కృత్యాని పూర్వం పరిసఙ్ఖ్యాయ సర్వా- ణ్యాయవ్యయే చానురూపాం చ వృత్తిమ్। సఙ్గృహ్ణీయాదనురూపాన్సహాయాన్ సహాయసాధ్యాని హి దుష్కరాణి
ఏ పని చేయాలన్నా ముందుగా ఆ పని మొత్తం, దానికి అవసరమైన ఖర్చు, అవసరమైన పోషణను బట్టి సహాయకులను ఎంచుకోవాలి. ఎందుకంటే కష్టమైన పనులు సహాయకుల సహాయంతోనే పూర్తవుతాయి.
అభిప్రాయం యో విదిత్వా తు భర్తుః సర్వాణి కార్యాణి కరోత్యతన్ద్రీ। వక్తా హితానామనురక్త ఆర్యః శక్తిజ్ఞ ఆత్మేవ హి సోఽనుకమ్ప్యః
యజమాని మనసులోని ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి, అన్ని పనులను శ్రద్ధగా చేసేవాడు, మేలైన మాటలు చెప్పేవాడు, నమ్మకంగా ఉండేవాడు, తన శక్తిని తెలిసినవాడు — అలాంటి వాడిని మనమే అనుకంపతో చూడాలి.
వాక్యం తు యో నాద్రియతేఽనుశిష్టః ప్రత్యాహ యశ్చాపి నియుజ్యమానః। ప్రజ్ఞాభిమానీ ప్రతికూలవాదీ త్యాజ్యః స తాదృక్ త్వరయైవ భృత్యః
ఆదేశించినప్పుడు వినని వాడు, ఎదురు మాట్లాడే వాడు, తన తెలివిపై గర్వపడే వాడు, ప్రతికూలంగా మాట్లాడే వాడు — అలాంటి సేవకుడిని వెంటనే తొలగించాలి.