చలచిత్తమనాత్మానమిన్ద్రియాణాం వశానుగమ్। అర్థాః సమభివర్తతే హంసాః శుష్కం సరో యథా
మనసు స్థిరంగా లేకుండా, ఇంద్రియాల వెనుక పరుగెత్తితే, విషయాలు దాని మీదికి ఎగబడతాయి. అది ఎలాగంటే, ఎండిపోయిన చెరువులో హంసలు గుంపుగా వచ్చి చేరినట్లు.
అకస్మాదేవ కుప్యన్తి ప్రసీదన్త్యనిమిత్తతః । శీలమేతదసాధూనామభ్రం పారిప్లవం యథా
చెడువారు కారణం లేకుండానే కోపపడతారు, కారణం లేకుండానే సంతోషపడతారు. వారి స్వభావం గాలిలో తేలిపోతున్న మేఘాల్లా మారిపోతూ ఉంటుంది.
సత్కృతాశ్చ కృతార్థాశ్చ మిత్రాణాం న భవన్తి యే । తాన్మృతానపి క్రవ్యాదాః కృతఘ్నాన్నోపభుఞ్జతే
గౌరవం పొందినా, కావాల్సినది సాధించినా, స్నేహితులుగా ఉండని వారు—even చనిపోయాక కూడా—అలాంటి కృతఘ్నులను మృగాలు కూడా తినవు.
అర్థయేదేవ మిత్రాణి సతి వాఽసతి వా ధనే। నానర్థయన్ప్రజానాతి మిత్రాణాం సారఫల్గుతామ్
ధనం ఉన్నప్పుడు లేదా లేనప్పుడు మాత్రమే స్నేహితులను ఆశ్రయించే వారు, స్నేహానికి నిజమైన విలువ ఏమిటో తెలుసుకోరు.
సన్తాపాద్భ్రశ్యతే రూపం సన్తాపాద్భ్రశ్యతే బలమ్। సన్తాపాద్భ్రశ్యతే జ్ఞానం సన్తాపాద్వ్యాధిమృచ్ఛతి
బాధ వల్ల అందం పోతుంది, బాధ వల్ల బలం తగ్గిపోతుంది, బాధ వల్ల జ్ఞానం మరిచిపోతారు, బాధ వల్లనే వ్యాధి వస్తుంది.
అనవాప్యం చ శోకేన శరీరం చోపతప్యతే। అమిత్రాశ్చ ప్రహృష్యన్తి మా స్మ శోకే మనః కృథాః
అసాధ్యమైన కోరికలు మనసులో ఉండి, శరీరాన్ని శోకంతో కాల్చేస్తాయి. శత్రువులు ఆనందిస్తారు. కాబట్టి, నీ మనసు శోకంలో పడనివద్దు.
పునర్నరో మ్రియతే జాయతే చ పునర్నరో హీయతే వర్ధతే చ। పునర్నరో యాచతి యాచ్యతే చ పునర్నరః శోచతి శోచ్యతే చ
మనిషి మరణిస్తాడు, మళ్ళీ పుడతాడు; తగ్గిపోతాడు, పెరుగుతాడు; అడుగుతాడు, అడుగబడతాడు; బాధపడతాడు, బాధపడే వాడిగా మారతాడు.
సుఖం చ దుఃఖం చ భవాభవౌ చ లాభాలాభౌ మరణం జీవితం చ। పర్యాయశః సర్వమేతే స్పృశన్తి తస్మాద్ధీరో న చ హృష్యేన్న సోచేత్
సుఖం, దుఃఖం, జీవితం, మరణం, లాభం, నష్టం—ఇవి అన్నీ ఒక్కొక్కరిని ఒక్కొక్కసారి తాకుతాయి. అందుకే, బుద్ధిమంతుడు ఆనందించకూడదు, శోకించకూడదు.
చలాని హీమాని షడిన్ద్రియాణి తేషాం యద్యద్వర్ధతే యత్రయత్ర। తతస్తతః స్రవతే బుద్ధిరస్య చ్ఛిద్రోదకుమ్భాదివ నిత్యమమ్భః
ఈ ఆరు ఇంద్రియాలు ఎప్పుడూ చంచలంగా ఉంటాయి. వాటిలో ఏది ఏ సమయంలో బలపడితే, మనస్సు కూడా దాని వెనుక పరుగెత్తుతుంది. అది రంధ్రాలున్న మడక నుండి నీరు ఎప్పుడూ జారిపోతున్నట్లే.
తనురుద్ధః శిఖీ రాజా మిథ్యోపచరితో మయా। మన్దానాం మమ పుత్రాణాం యుద్ధేనాన్తం కరిష్యతి
ఆ రాజు నియంత్రణతో, అగ్ని వంటి ధైర్యంతో ఉన్నాడు. నేను అప్రామాణికంగా అతన్ని గౌరవించాను. నా మూర్ఖమైన కుమారులకు యుద్ధంతో అంతం తెస్తాడు.
నిత్యోద్విగ్నమిదం సర్వం నిత్యోద్విగ్రమిదం మనః। యత్తత్పదమనుద్విగ్నం తన్మే వద మహామతే
ఈ లోకం అంతా ఎప్పుడూ కలవరంగా ఉంటుంది. మనసు ఎప్పుడూ అశాంతిగా ఉంటుంది. ఓ మహామతి! కలవరంలేని స్థితి ఏదో నాకు చెప్పు.
నాన్యత్ర విద్యాతపసో నాన్యత్రేన్ద్రియనిగ్రహాత్। నాన్యత్ర లోభసన్త్యాగాచ్ఛాన్తిం పశ్యామి తేఽనఘ
జ్ఞానం, తపస్సు, ఇంద్రియ నియమం, లోభాన్ని వదిలిపెట్టడం—ఇవి కాకుండా శాంతి ఎక్కడా కనబడదు, ఓ పాపరహితుడా!
బుద్ధ్యా భయం ప్రణుదతి తపసా విన్దతే మహత్। గురుశుశ్రూషయా జ్ఞానం శాన్తిం భోగేన విన్దతి
బుద్ధితో భయం పోతుంది. తపస్సుతో మహత్త్వం లభిస్తుంది. గురువుని సేవించటం వల్ల జ్ఞానం వస్తుంది. అనుభవంతో శాంతి లభిస్తుంది.
అనాశ్రితా దానపుణ్యం వేదపుణ్యమనాశ్రితాః। రాగద్వేషవినిర్ముక్తా విచరన్తీహ మోక్షిణః
ఇక్కడ ముక్తులు దానం లేదా వేదపఠనం వల్ల కలిగే పుణ్యానికి ఆసక్తి లేకుండా, రాగద్వేషాలను వదిలిపెట్టి స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తారు.
స్వధీతస్య సుయుద్ధస్య సుకృతస్య చ కర్మణః । తపసశ్చ సుతప్తస్య తస్యాన్తే సుఖమేధతే
బాగా చదివినవాడు, ధైర్యంగా యుద్ధం చేసినవాడు, మంచి పనులు చేసినవాడు, నిజమైన తపస్సు చేసినవాడికి చివర్లో ఆనందం లభిస్తుంది.
స్వాస్తీర్ణాని శయనాని ప్రపన్నా న వై భిన్నా జాతు నిద్రాం లభన్తే। న స్త్రీషు రాజన్రతిమాప్నువన్తి న మాగధైః స్తూయమానా న సూతైః
ఒప్పందం లేని వారు ఎంత మంచి మంచం మీద పడుకున్నా నిద్రపోరు. వారు స్త్రీలతో ఆనందించరు, మాగధులు లేదా సూతులు పొగిడినా సంతోషించరు, ఓ రాజా!
న వై భిన్నా జాతు చరన్తి ధర్మం న వై సుఖం ప్రాప్నువన్తీహ భిన్నాః । న వై భిన్నా గౌరవం ప్రాప్నువన్తి న వై భిన్నాః ప్రశమం రోచయన్తి
ఒప్పందం లేని వారు ధర్మాన్ని అనుసరించరు, ఇక్కడ సుఖం పొందరు, గౌరవం పొందరు, శాంతిని కోరరు.
న వై తేషాం స్వదతే పథ్యముక్తం యోగక్షేమం కల్పతే నైవ తేషామ్। భిన్నానాం వై మనుజేన్ద్ర పరాయణం న విద్యతే కిఞ్చిదన్యద్వినాశాత్
వారికి మంచిపనుల గురించి చెప్పినా నచ్చదు, వారికి రక్షణ ఉండదు. ఓ మానవేంద్రా! విభేదించినవారికి నాశనం తప్ప మరొక ఆశ్రయం లేదు.
సంపన్నం గోషు సంభావ్యం సంభావ్యం బ్రాహ్మణే తపః। సంభావ్యం చాపలం స్త్రీషు సంభావ్యం జ్ఞాతితో భయం
పుష్కలంగా ఉన్న ఆవులను గౌరవించాలి; బ్రాహ్మణునిలో తపస్సును గౌరవించాలి; స్త్రీలలో చంచలత్వం సహజమే; బంధువుల నుంచి భయం రావడం సహజమే.
ధూమాయన్తే వ్యపేతాని జ్వలన్తి సహితాని చ। ధృతరాష్ట్రోల్ముకానీవ జ్ఞాతయో భరతర్షభ
వేరు వేరు ఉన్న నిప్పులు పొగలు కక్కుతాయి; కలిసే ఉన్నప్పుడు మంటగా మండుతాయి. ఇదే విధంగా, ధృతరాష్ట్రుని బంధువులు కూడా కలిసే ఉంటే బలంగా ఉంటారు.
బ్రాహ్మణేషు చ యే శూరాః స్త్రీషు జ్ఞాతిషు గోషు చ। వృన్తాదివ ఫలం పక్వం ధృతరాష్ట్ర పతన్తి తే
బ్రాహ్మణుల్లో, స్త్రీలలో, బంధువుల్లో, ఆవుల్లో ధైర్యవంతులు అయిన వారు, విత్తనానికి పండిన పండు వేరుపడినట్లుగా, ధృతరాష్ట్రుని నుంచి దూరమవుతారు.
మహానప్యేకజో వృక్షో బలవాన్సుప్రతిష్ఠితః। ప్రసహ్య ఏవ వాతేన సస్కన్ధో మర్దితుం క్షణాత్
ఒకటి మాత్రమే ఉన్న గొప్ప, బలమైన, బాగా పాతుకున్న చెట్టు కూడా, గాలి ఒక్కసారిగా వీచితే, కొమ్మలతో సహా విరిగిపోతుంది.
అథ యే సహితా వృక్షాః సఙ్ఘశః సుప్రతిష్ఠితాః। తే హి శీఘ్రతమాన్వాతాన్సహన్తేన్యోన్యసంశ్రయాత్
కానీ, సమూహంగా, బాగా పాతుకున్న చెట్లు కలిసే ఉంటే, అవి పరస్పర ఆధారంతో ఎంత వేగంగా వీస్తున్న గాలిని అయినా తట్టుకుంటాయి.
ఏవం మనుష్యమప్యేకం గుణైరపి సమన్వితమ్। శక్యం ద్విషన్తో మన్యన్తే వాయుర్ద్రుమమివైకజమ్
అదే విధంగా, ఎంత మంచిగుణాలు ఉన్న మనిషైనా ఒంటరిగా ఉంటే, శత్రువులకు అతను బలహీనుడిగా కనిపిస్తాడు — గాలికి ఒంటరి చెట్టు లాగానే.
అన్యోన్యసముపష్టమ్భాదన్యోన్యాపాశ్రయేణ చ। జ్ఞాతయః సంప్రవర్ధన్తే సరసీవోత్పలాన్యుత
బంధువులు పరస్పర సహాయంతో, పరస్పర ఆధారంతో అభివృద్ధి చెందుతారు. అది చెరువులో కలిసే పెరుగుతున్న తామరలాగా.
అవధ్యా బ్రాహ్మణా గావో జ్ఞాతయః శిశివః స్త్రియః। యేషాం చాన్నాని భుఞ్జీత యే చ స్యుఃక శరణాగతాః। మహత్యప్యపరాధేఽపి తేషాం దణ్డో విసర్జనమ్
బ్రాహ్మణులు, ఆవులు, బంధువులు, పిల్లలు, స్త్రీలు, ఎవరి ఆహారం తింటామో వారు, ఆశ్రయం కోరినవారు — వీరిని హాని చేయకూడదు. ఎంత పెద్ద తప్పు చేసినా, వీరికి శిక్ష అంటే పంపివేయడమే.
న మనుష్యే గుణః కశ్చిద్రాజన్సధనతామృతే। అనాతురత్వాద్భద్రం తే మృతకల్పా హి రోగిణః
ఓ రాజా, ధనం లేకుండా మనిషిలో ఎలాంటి గుణమైనా విలువైనది కాదు. నీవు ఆరోగ్యంగా ఉండాలి; ఎందుకంటే, రోగులు బ్రతికినవారిలా ఉండరు.
అవ్యాధిజం కటుకం శీర్షరోగి పాపానుబన్ధం పరుషం తీక్ష్ణముష్ణమ్ । సతాం పేయం యన్న పిబన్త్యసన్తో మన్యుం మహారాజ పిబ ప్రశామ్య
రోగం వల్ల కలిగే చేదు, తీవ్రమైన, వేడిగా ఉండే, పాపంతో కూడిన, తలనొప్పి తెచ్చే ద్రావణాన్ని మంచి వారు తాగుతారు, చెడ్డవారు తాగరు. మహారాజా, నీ కోపాన్ని నీవే తాగి, శాంతించు.
రోగార్దితా న ఫలాన్యాద్రియన్తే న వై లభన్తే విషయేషు తత్త్వమ్। దుఃఖోపేతా రోగిణో నిత్యమేవ న బుధ్యన్తే ధనభోగాన్నసౌఖ్యమ్
రోగంతో బాధపడేవారు ఆనందాలను విలువ చేయరు; విషయాల్లో నిజాన్ని గ్రహించరు; ఎప్పుడూ బాధలో ఉండే వారు ధనం, భోగాల్లో సుఖాన్ని పొందరు.
పురా హ్యుక్తం నాకరోస్త్వం వచో మే ద్యూతే జితాం ద్రౌపదీం ప్రేక్ష్య రాజన్। దుర్యోధనం వారయేత్యక్షవత్యాం కితవత్వం పణ్డితా వర్జయన్తి
ఓ రాజా, నేను నీకు ముందే చెప్పాను — పాశా ఆటలో ద్రౌపదిని ఓడినప్పుడు నీవు ఏమీ చేయవద్దని, అప్పుడు దుర్యోధనుని ఆపమని చెప్పాను. జూదాన్ని పండితులు దూరంగా ఉంచుతారు.