ఉత్తమానేవ సేవేత ప్రాప్తకాలే తు మధ్యమాన్। అధమాంస్తు న సేవేత య ఇచ్ఛేద్భూతిమాత్మనః
ఉత్తములను సేవించాలి; అవసరమైనప్పుడు మధ్యములను సేవించాలి; అధములను సేవించకూడదు — ఎవరు తమకు శ్రేయస్సు కోరుకుంటారో.
ప్రాగ్నోతి వై విత్తమసద్బలేన నిత్యోత్థానాత్ప్రజ్ఞయా పౌరుషేణ। న త్వేవ సమ్యగ్లభతే ప్రశంసాం న వృత్తమాప్నోతి మహాకులానామ్
తప్పు మార్గాల్లో, నిరంతర ప్రయత్నంతో, తెలివితో, ధైర్యంతో ధనం సంపాదించవచ్చు; కానీ నిజమైన ప్రశంసను పొందడు, గొప్ప కుటుంబాల ప్రవర్తనను చేరుకోడు.
మహాకులేభ్యః స్పృహయన్తి దేవా ధర్మార్థనిత్యాశ్చ బహుశ్రుతాశ్చ। పృచ్ఛామి త్వాం విదురం ప్రశ్నమేతం భవన్తి వై కాని మహాకులాని
పెద్ద కుటుంబాల్లో పుట్టినవారిని, ధర్మానికి, ధనానికి నిత్యం పట్టుదలగా ఉండేవారిని, బహుగా విద్యాభ్యాసం చేసినవారిని దేవతలు కోరుకుంటారు. ఓ విదురా! నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను—పెద్ద కుటుంబాలకు ఏమి లక్షణాలు ఉంటాయి?
తపో దమో బ్రహ్మవిత్త్వం తితిక్షా। ఇజ్యా వివాహాః సాన్త్వనం చాన్నదానమ్। అష్టావేతే నిత్యమేవం భవన్తి సతాం గుణాస్తాని మహాకులాని
తపస్సు, మనస్సు నియంత్రణ, బ్రహ్మ జ్ఞానం, సహనం, యజ్ఞాలు, వివాహం, ఓదార్పు, అన్నదానం—ఈ ఎనిమిది లక్షణాలు ఎప్పుడూ మంచి కుటుంబాల్లో ఉంటాయి. ఇవే పెద్ద కుటుంబాలకు గుణాలు.
యేషాం న వృత్తం వ్యథతే న యోని- శ్చిత్తప్రసాదేన చరన్తి ధర్మమ్। యే కీర్తిమిచ్ఛన్తి కులే విశిష్టాం త్యక్తానృతాస్తాని మహాకులాని
ఎవరి ప్రవర్తన ఎప్పుడూ మారదు, ఎవరి వంశం మచ్చలేకుండా ఉంటుంది, ఎవరు మనసు ప్రశాంతంగా ధర్మాన్ని అనుసరిస్తారు, ఎవరు తమ కుటుంబంలో మంచి పేరు కోరుకుంటారు, ఎవరు అబద్ధాన్ని విడిచిపెడతారో—వారే నిజంగా పెద్ద కుటుంబాలు.
అనిజ్యయా కువివాహైర్వేదస్యోత్సాదనేన చ। కులాన్యకులతాం యాన్తి బ్రాహ్మణాతిక్రమేణ చ
యజ్ఞాలను నిర్లక్ష్యం చేయడం, అనుచితమైన వివాహాలు, వేదాలను నాశనం చేయడం, బ్రాహ్మణులను అవమానించడం వలన కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి.
దేవద్రవ్యనినాశేన బ్రహ్మస్వహరణేన చ। కులాన్యకులతాం యాన్తి బ్రాహ్మణాతిక్రమేణ చ
దేవతలకు అర్పణలు నాశనం చేయడం, బ్రాహ్మణుల సొత్తు తీసుకోవడం, బ్రాహ్మణులను అవమానించడం వలన కూడా కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి.
బ్రాహ్మణానాం పరిభవాత్పరివాదాచ్చ భారత। కులాన్యకులతాం యాన్తి న్యాసాపహరణేన చ
బ్రాహ్మణులను అవమానించడం, దుర్భాషలు మాట్లాడడం, అప్పగించిన వస్తువులను దోచుకోవడం వలన కూడా కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి, ఓ భారతా!
కులాని సముపేతానని గోభిః పురుషతోఽర్థతః । కులసంఖ్యాం న గచ్ఛన్తి యాని హీనాని వృత్తతః
ఎంత గొప్పగా పశువులు, మనుషులు, ధనం సంపాదించినా, ప్రవర్తన లోపమైతే ఆ కుటుంబాలు పెద్ద కుటుంబాలుగా పరిగణించబడవు.
వృత్తతస్త్వవిహీనాని కులాన్యల్పధనాన్యపి । కులసఙ్ఖ్యాం చ గచ్ఛన్తి కర్షన్తి చ మహద్యశః
ప్రవర్తనలో లోపం లేని కుటుంబాలు, ధనం తక్కువగా ఉన్నా, పెద్ద కుటుంబాలుగా గుర్తింపును పొందుతాయి, గొప్ప పేరు సంపాదిస్తాయి.
వృత్తం యత్నేన సంరక్షేద్విత్తమేతి చ యాతి చ। అక్షీణో విత్తతః క్షీణో వృత్తతస్తు హతో హతః
ప్రవర్తనను శ్రద్ధగా కాపాడాలి; ధనం వస్తుంది, పోతుంది. ధనం తగ్గితే నష్టం లేదు, ప్రవర్తన తగ్గితే మాత్రం పూర్తిగా నాశనం అవుతారు.
గోభిః పశుభిరశ్వైశ్చ కృష్యా చ సుసమృద్ధయా। కులాని న ప్రరోహన్తి యాని హీనాని వృత్తతః
ఎంత పశువులు, జంతువులు, గుర్రాలు, పంటలు సమృద్ధిగా ఉన్నా, ప్రవర్తన లోపిస్తే ఆ కుటుంబాలు అభివృద్ధి చెందవు.
మా నః కులే వైరకృత్కశ్చిదస్తు రాజా బద్ధో మా పరస్వాపహారీ । మిత్రద్రోహీ నైకృతికోఽనృతీ వా పూర్వాశీ వా పితృదేవాతిథిభ్యః
మన కుటుంబంలో ఎవరూ కలహం కలిగించే వారు, శిక్ష పడిన వారు, పరధనం దొంగిలించే వారు, స్నేహితులను మోసం చేసే వారు, దుష్టులు, అబద్ధాలు చెప్పేవారు, పితృదేవతలు, అతిథులను నిర్లక్ష్యం చేసే వారు ఉండకూడదు.
యశ్చ నో బ్రాహ్మణాన్హన్యాద్యశ్చ నో బ్రాహ్ణణాన్ ద్విషేత్। న నః స సమితిం గచ్ఛేద్యశ్చ నో నిర్వపేత్కృషిమ్
మనలో ఎవరు బ్రాహ్మణులను హత్య చేస్తారో, ద్వేషిస్తారో, మన సభలో చేరరో, మన కోసం పంటలు సాగు చేయరో—వారు మనలో ఉండరాదు.
తృణాని భూమిరుదకం వాక్వ్రతుర్థీ చ సూనృతా। సతామేతాని గేహేషు నోచ్ఛిద్యన్తే కదాచన
గడ్డి, నేల, నీరు, మంచి మాట, అతిథి సత్కారం, నిజాయితీ—ఇవి మంచి వారి ఇళ్లలో ఎప్పుడూ తగ్గవు.
శ్రద్ధయా పరయా రాజన్నుపనీతాని సత్కృతిమ్। ప్రవృత్తాని మహాప్రాజ్ఞ ధర్మిణాం పుణ్యకర్మిణామ్
పరమమైన విశ్వాసంతో, రాజా! ఇవన్నీ గౌరవించబడతాయి, మంచి జ్ఞానులు, ధర్మబద్ధులు, పుణ్య కార్యాలు చేసే వారు వీటిని ఆచరిస్తారు.
సూక్ష్మోఽపి భారం నృపతే స్యన్దనో వై శక్తో వోఢుం న తథాఽన్యే మహీజాః । ఏవం యుక్తా భారసహా భవన్తి మహాకులీనా న తథాన్యే మనుష్యాః
ఓ రాజా! రథం చిన్న బరువును మోయగలదు, భూమిలో పుట్టిన ఇతరులు అంత చేయలేరు. అలాగే, పెద్ద కుటుంబాల్లో పుట్టినవారు భారాన్ని మోయగలరు, ఇతరులు అలా చేయలేరు.
న తన్మిత్రం యస్య కోపాద్బిభేతి యద్వా మిత్రం శఙ్కితేనోపచర్యమ్। యస్మిన్మిత్రే పితరీవాశ్వసీత తద్వై మిత్రం సఙ్గతానీతరాణి
దోషం కలిగినప్పుడు భయపడే స్నేహితుడు స్నేహితుడు కాదు; అనుమానంతో చూసే వాడిని స్నేహితుడిగా చెప్పలేం. తండ్రిని నమ్మినట్టు స్నేహితుడిని నమ్మాలి; అప్పుడు మాత్రమే నిజమైన స్నేహం కలుగుతుంది.
యః కశ్చిదప్యసంబద్ధో మిత్రసావేన వర్తతే। స ఏవ బన్ధుస్తన్మిత్రం సా గతిస్తత్పరాయణమ్
బంధుత్వం లేకపోయినా, ఎవరు స్నేహభావంతో ప్రవర్తిస్తారో, వారు నిజమైన బంధువులు, వారు స్నేహితులు, వారు ఆశ్రయం.
చలచిత్తస్య వై పుంసో వృద్ధాననుపసేవతః। పారిప్లవమతేర్నిత్యమధ్రువో మిత్రసఙ్గ్రహః
ఎవరికి మనస్సు చంచలంగా ఉంటుందో, పెద్దవారిని సేవించరో, వారి స్నేహితుల సమూహం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండదు, నమ్మకంగా ఉండదు.
చలచిత్తమనాత్మానమిన్ద్రియాణాం వశానుగమ్। అర్థాః సమభివర్తతే హంసాః శుష్కం సరో యథా
మనసు స్థిరంగా లేకుండా, ఇంద్రియాల వెనుక పరుగెత్తితే, విషయాలు దాని మీదికి ఎగబడతాయి. అది ఎలాగంటే, ఎండిపోయిన చెరువులో హంసలు గుంపుగా వచ్చి చేరినట్లు.
అకస్మాదేవ కుప్యన్తి ప్రసీదన్త్యనిమిత్తతః । శీలమేతదసాధూనామభ్రం పారిప్లవం యథా
చెడువారు కారణం లేకుండానే కోపపడతారు, కారణం లేకుండానే సంతోషపడతారు. వారి స్వభావం గాలిలో తేలిపోతున్న మేఘాల్లా మారిపోతూ ఉంటుంది.
సత్కృతాశ్చ కృతార్థాశ్చ మిత్రాణాం న భవన్తి యే । తాన్మృతానపి క్రవ్యాదాః కృతఘ్నాన్నోపభుఞ్జతే
గౌరవం పొందినా, కావాల్సినది సాధించినా, స్నేహితులుగా ఉండని వారు—even చనిపోయాక కూడా—అలాంటి కృతఘ్నులను మృగాలు కూడా తినవు.
అర్థయేదేవ మిత్రాణి సతి వాఽసతి వా ధనే। నానర్థయన్ప్రజానాతి మిత్రాణాం సారఫల్గుతామ్
ధనం ఉన్నప్పుడు లేదా లేనప్పుడు మాత్రమే స్నేహితులను ఆశ్రయించే వారు, స్నేహానికి నిజమైన విలువ ఏమిటో తెలుసుకోరు.
సన్తాపాద్భ్రశ్యతే రూపం సన్తాపాద్భ్రశ్యతే బలమ్। సన్తాపాద్భ్రశ్యతే జ్ఞానం సన్తాపాద్వ్యాధిమృచ్ఛతి
బాధ వల్ల అందం పోతుంది, బాధ వల్ల బలం తగ్గిపోతుంది, బాధ వల్ల జ్ఞానం మరిచిపోతారు, బాధ వల్లనే వ్యాధి వస్తుంది.
అనవాప్యం చ శోకేన శరీరం చోపతప్యతే। అమిత్రాశ్చ ప్రహృష్యన్తి మా స్మ శోకే మనః కృథాః
అసాధ్యమైన కోరికలు మనసులో ఉండి, శరీరాన్ని శోకంతో కాల్చేస్తాయి. శత్రువులు ఆనందిస్తారు. కాబట్టి, నీ మనసు శోకంలో పడనివద్దు.
పునర్నరో మ్రియతే జాయతే చ పునర్నరో హీయతే వర్ధతే చ। పునర్నరో యాచతి యాచ్యతే చ పునర్నరః శోచతి శోచ్యతే చ
మనిషి మరణిస్తాడు, మళ్ళీ పుడతాడు; తగ్గిపోతాడు, పెరుగుతాడు; అడుగుతాడు, అడుగబడతాడు; బాధపడతాడు, బాధపడే వాడిగా మారతాడు.
సుఖం చ దుఃఖం చ భవాభవౌ చ లాభాలాభౌ మరణం జీవితం చ। పర్యాయశః సర్వమేతే స్పృశన్తి తస్మాద్ధీరో న చ హృష్యేన్న సోచేత్
సుఖం, దుఃఖం, జీవితం, మరణం, లాభం, నష్టం—ఇవి అన్నీ ఒక్కొక్కరిని ఒక్కొక్కసారి తాకుతాయి. అందుకే, బుద్ధిమంతుడు ఆనందించకూడదు, శోకించకూడదు.
చలాని హీమాని షడిన్ద్రియాణి తేషాం యద్యద్వర్ధతే యత్రయత్ర। తతస్తతః స్రవతే బుద్ధిరస్య చ్ఛిద్రోదకుమ్భాదివ నిత్యమమ్భః
ఈ ఆరు ఇంద్రియాలు ఎప్పుడూ చంచలంగా ఉంటాయి. వాటిలో ఏది ఏ సమయంలో బలపడితే, మనస్సు కూడా దాని వెనుక పరుగెత్తుతుంది. అది రంధ్రాలున్న మడక నుండి నీరు ఎప్పుడూ జారిపోతున్నట్లే.
తనురుద్ధః శిఖీ రాజా మిథ్యోపచరితో మయా। మన్దానాం మమ పుత్రాణాం యుద్ధేనాన్తం కరిష్యతి
ఆ రాజు నియంత్రణతో, అగ్ని వంటి ధైర్యంతో ఉన్నాడు. నేను అప్రామాణికంగా అతన్ని గౌరవించాను. నా మూర్ఖమైన కుమారులకు యుద్ధంతో అంతం తెస్తాడు.