పరశ్చేదేనమభివిద్ధ్యేత బాణై- ర్భృశం సుతీక్ష్ణైరనలార్కదీప్తైః । విరిచ్యమానోఽప్యతిరిచ్యమానో విద్యాత్కవిః సుకృతం మే దధాతి
ఎవరైనా అతన్ని అగ్ని, సూర్యునిలా మండే పదునైన బాణాలతో గాయపరిచినా, బాధ పడి, అధికంగా బాధపడినా, జ్ఞాని కవి 'ఇది నాకు పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది' అని తెలుసు.
యది సన్తం సేవతి యద్యసన్తం తపస్వినం యది వా స్తేనమేవ। వాసో యథా రఙ్గవశం ప్రయాతి తథా స తేషాం వశమభ్యుపైతి
వాడు సద్గుణులని, దుష్టులను, తపస్సు చేసే వారిని, దొంగలని అయినా సేవించినా, వస్త్రం రంగస్థలంలో నడిచినట్లు, అతను వారివశమవుతాడు.
అతివాదం న ప్రవదేన్న వాదయే- ద్యో నాహతః ప్రతిహన్యాన్న ఘాతయేత్ । హన్తుం చ యో నేచ్ఛతి పాపకం వై తస్మై దేవాః స్పృహయన్త్యాగతాయ
వాడు ఎక్కువగా మాట్లాడకూడదు, వాదించకూడదు; ఎవరు దాడి చేయకపోతే ప్రతీకారం చేయకూడదు, హాని చేయకూడదు. దుష్టులను చంపాలని ఆశించని వాడిని దేవతలు కోరుకుంటారు.
అవ్యాహృతం వ్యాహృతాచ్ఛ్రేయ ఆహుః సత్యం వదేద్వ్యాహృతం తద్ద్వితీయమ్। ప్రియం వదేద్వ్యాహృతం తత్తృతీయం ధర్మ్యం వదేద్వ్యాహృతం తచ్చతుర్థమ్
మాటలు మాట్లాడకపోవడం మాట్లాడినదానికంటే మంచిది అంటారు. మాట్లాడితే సత్యాన్ని చెప్పాలి — అది రెండవది. మధురంగా మాట్లాడాలి — అది మూడవది. ధర్మబద్ధంగా మాట్లాడాలి — అది నాలుగవది.
యాదృశైః సన్నివిశతే యాదృశాంశ్చోపసేవతే। యాదృగిచ్ఛేచ్చ భవితుం తాదృగ్భవతి పూరుషః
ఎలాంటి వారితో కలిసుంటే, ఎవరిని సేవిస్తే, ఎలా ఉండాలని కోరుకుంటే, మనిషి అలానే మారిపోతాడు.
యతో యతో నివర్తతే తతస్తతో విముచ్యతే। నివర్తనాద్ధి సర్వతో న వేత్తి దుఃఖమణ్వపి ।। న జీయతే చానుజిగీషతేఽన్యా- న్న వైరకృచ్చాప్రతిఘాతకశ్చ
ఎక్కడి నుండి మనిషి వదులుకుంటాడో అక్కడి నుండి విముక్తి పొందుతాడు. అన్నిటినుండి వదులుకుంటే చిన్న బాధ కూడా అనుభవించడు. అతన్ని ఎవరూ జయించరు, అతను ఇతరులను జయించాలనుకోడు, శత్రుత్వం లేదా ప్రతీకారం కలిగించడు.
నిన్దాప్రశంసాసు సమస్వభావో న శోచతే హృష్యతి నైవ చాయమ్
నింద, ప్రశంసలలో సమభావంతో ఉంటాడు; దుఃఖించడు, ఆనందించడు.
భావమిచ్ఛతి సర్వస్య నాభావే కురుతే మనః। సత్యవాదీ మృదుర్దాన్తో యః స ఉత్తమపూరుషః
అతడు అందరికీ మేలే కోరుకుంటాడు, వారి లేనిపోవడాన్ని మనసులో ఉంచడు; సత్యం మాట్లాడతాడు, మృదువుగా, నియమంతో ఉంటాడు — అలాంటి వాడే ఉత్తముడు.
నానర్థకం సాన్త్వయతి ప్రతిజ్ఞాయ దదాతి చ। రన్ధ్రం పరస్య జానాతి యః స మధ్యమపూరుషః
తప్పుగా ఓదార్పు చెప్పడు, ఇచ్చేది మాట ఇచ్చినట్లే ఇస్తాడు, ఇతరుల లోపాలను తెలుసుకుంటాడు — అలాంటి వాడు మధ్యముడు.
నిరాకరోతి మిత్రాణి యో వై సోఽధమపూరుషః
మిత్రులను వదిలిపెట్టే వాడే అధముడు.
ఉత్తమానేవ సేవేత ప్రాప్తకాలే తు మధ్యమాన్। అధమాంస్తు న సేవేత య ఇచ్ఛేద్భూతిమాత్మనః
ఉత్తములను సేవించాలి; అవసరమైనప్పుడు మధ్యములను సేవించాలి; అధములను సేవించకూడదు — ఎవరు తమకు శ్రేయస్సు కోరుకుంటారో.
ప్రాగ్నోతి వై విత్తమసద్బలేన నిత్యోత్థానాత్ప్రజ్ఞయా పౌరుషేణ। న త్వేవ సమ్యగ్లభతే ప్రశంసాం న వృత్తమాప్నోతి మహాకులానామ్
తప్పు మార్గాల్లో, నిరంతర ప్రయత్నంతో, తెలివితో, ధైర్యంతో ధనం సంపాదించవచ్చు; కానీ నిజమైన ప్రశంసను పొందడు, గొప్ప కుటుంబాల ప్రవర్తనను చేరుకోడు.
మహాకులేభ్యః స్పృహయన్తి దేవా ధర్మార్థనిత్యాశ్చ బహుశ్రుతాశ్చ। పృచ్ఛామి త్వాం విదురం ప్రశ్నమేతం భవన్తి వై కాని మహాకులాని
పెద్ద కుటుంబాల్లో పుట్టినవారిని, ధర్మానికి, ధనానికి నిత్యం పట్టుదలగా ఉండేవారిని, బహుగా విద్యాభ్యాసం చేసినవారిని దేవతలు కోరుకుంటారు. ఓ విదురా! నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను—పెద్ద కుటుంబాలకు ఏమి లక్షణాలు ఉంటాయి?
తపో దమో బ్రహ్మవిత్త్వం తితిక్షా। ఇజ్యా వివాహాః సాన్త్వనం చాన్నదానమ్। అష్టావేతే నిత్యమేవం భవన్తి సతాం గుణాస్తాని మహాకులాని
తపస్సు, మనస్సు నియంత్రణ, బ్రహ్మ జ్ఞానం, సహనం, యజ్ఞాలు, వివాహం, ఓదార్పు, అన్నదానం—ఈ ఎనిమిది లక్షణాలు ఎప్పుడూ మంచి కుటుంబాల్లో ఉంటాయి. ఇవే పెద్ద కుటుంబాలకు గుణాలు.
యేషాం న వృత్తం వ్యథతే న యోని- శ్చిత్తప్రసాదేన చరన్తి ధర్మమ్। యే కీర్తిమిచ్ఛన్తి కులే విశిష్టాం త్యక్తానృతాస్తాని మహాకులాని
ఎవరి ప్రవర్తన ఎప్పుడూ మారదు, ఎవరి వంశం మచ్చలేకుండా ఉంటుంది, ఎవరు మనసు ప్రశాంతంగా ధర్మాన్ని అనుసరిస్తారు, ఎవరు తమ కుటుంబంలో మంచి పేరు కోరుకుంటారు, ఎవరు అబద్ధాన్ని విడిచిపెడతారో—వారే నిజంగా పెద్ద కుటుంబాలు.
అనిజ్యయా కువివాహైర్వేదస్యోత్సాదనేన చ। కులాన్యకులతాం యాన్తి బ్రాహ్మణాతిక్రమేణ చ
యజ్ఞాలను నిర్లక్ష్యం చేయడం, అనుచితమైన వివాహాలు, వేదాలను నాశనం చేయడం, బ్రాహ్మణులను అవమానించడం వలన కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి.
దేవద్రవ్యనినాశేన బ్రహ్మస్వహరణేన చ। కులాన్యకులతాం యాన్తి బ్రాహ్మణాతిక్రమేణ చ
దేవతలకు అర్పణలు నాశనం చేయడం, బ్రాహ్మణుల సొత్తు తీసుకోవడం, బ్రాహ్మణులను అవమానించడం వలన కూడా కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి.
బ్రాహ్మణానాం పరిభవాత్పరివాదాచ్చ భారత। కులాన్యకులతాం యాన్తి న్యాసాపహరణేన చ
బ్రాహ్మణులను అవమానించడం, దుర్భాషలు మాట్లాడడం, అప్పగించిన వస్తువులను దోచుకోవడం వలన కూడా కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి, ఓ భారతా!
కులాని సముపేతానని గోభిః పురుషతోఽర్థతః । కులసంఖ్యాం న గచ్ఛన్తి యాని హీనాని వృత్తతః
ఎంత గొప్పగా పశువులు, మనుషులు, ధనం సంపాదించినా, ప్రవర్తన లోపమైతే ఆ కుటుంబాలు పెద్ద కుటుంబాలుగా పరిగణించబడవు.
వృత్తతస్త్వవిహీనాని కులాన్యల్పధనాన్యపి । కులసఙ్ఖ్యాం చ గచ్ఛన్తి కర్షన్తి చ మహద్యశః
ప్రవర్తనలో లోపం లేని కుటుంబాలు, ధనం తక్కువగా ఉన్నా, పెద్ద కుటుంబాలుగా గుర్తింపును పొందుతాయి, గొప్ప పేరు సంపాదిస్తాయి.
వృత్తం యత్నేన సంరక్షేద్విత్తమేతి చ యాతి చ। అక్షీణో విత్తతః క్షీణో వృత్తతస్తు హతో హతః
ప్రవర్తనను శ్రద్ధగా కాపాడాలి; ధనం వస్తుంది, పోతుంది. ధనం తగ్గితే నష్టం లేదు, ప్రవర్తన తగ్గితే మాత్రం పూర్తిగా నాశనం అవుతారు.
గోభిః పశుభిరశ్వైశ్చ కృష్యా చ సుసమృద్ధయా। కులాని న ప్రరోహన్తి యాని హీనాని వృత్తతః
ఎంత పశువులు, జంతువులు, గుర్రాలు, పంటలు సమృద్ధిగా ఉన్నా, ప్రవర్తన లోపిస్తే ఆ కుటుంబాలు అభివృద్ధి చెందవు.
మా నః కులే వైరకృత్కశ్చిదస్తు రాజా బద్ధో మా పరస్వాపహారీ । మిత్రద్రోహీ నైకృతికోఽనృతీ వా పూర్వాశీ వా పితృదేవాతిథిభ్యః
మన కుటుంబంలో ఎవరూ కలహం కలిగించే వారు, శిక్ష పడిన వారు, పరధనం దొంగిలించే వారు, స్నేహితులను మోసం చేసే వారు, దుష్టులు, అబద్ధాలు చెప్పేవారు, పితృదేవతలు, అతిథులను నిర్లక్ష్యం చేసే వారు ఉండకూడదు.
యశ్చ నో బ్రాహ్మణాన్హన్యాద్యశ్చ నో బ్రాహ్ణణాన్ ద్విషేత్। న నః స సమితిం గచ్ఛేద్యశ్చ నో నిర్వపేత్కృషిమ్
మనలో ఎవరు బ్రాహ్మణులను హత్య చేస్తారో, ద్వేషిస్తారో, మన సభలో చేరరో, మన కోసం పంటలు సాగు చేయరో—వారు మనలో ఉండరాదు.
తృణాని భూమిరుదకం వాక్వ్రతుర్థీ చ సూనృతా। సతామేతాని గేహేషు నోచ్ఛిద్యన్తే కదాచన
గడ్డి, నేల, నీరు, మంచి మాట, అతిథి సత్కారం, నిజాయితీ—ఇవి మంచి వారి ఇళ్లలో ఎప్పుడూ తగ్గవు.
శ్రద్ధయా పరయా రాజన్నుపనీతాని సత్కృతిమ్। ప్రవృత్తాని మహాప్రాజ్ఞ ధర్మిణాం పుణ్యకర్మిణామ్
పరమమైన విశ్వాసంతో, రాజా! ఇవన్నీ గౌరవించబడతాయి, మంచి జ్ఞానులు, ధర్మబద్ధులు, పుణ్య కార్యాలు చేసే వారు వీటిని ఆచరిస్తారు.
సూక్ష్మోఽపి భారం నృపతే స్యన్దనో వై శక్తో వోఢుం న తథాఽన్యే మహీజాః । ఏవం యుక్తా భారసహా భవన్తి మహాకులీనా న తథాన్యే మనుష్యాః
ఓ రాజా! రథం చిన్న బరువును మోయగలదు, భూమిలో పుట్టిన ఇతరులు అంత చేయలేరు. అలాగే, పెద్ద కుటుంబాల్లో పుట్టినవారు భారాన్ని మోయగలరు, ఇతరులు అలా చేయలేరు.
న తన్మిత్రం యస్య కోపాద్బిభేతి యద్వా మిత్రం శఙ్కితేనోపచర్యమ్। యస్మిన్మిత్రే పితరీవాశ్వసీత తద్వై మిత్రం సఙ్గతానీతరాణి
దోషం కలిగినప్పుడు భయపడే స్నేహితుడు స్నేహితుడు కాదు; అనుమానంతో చూసే వాడిని స్నేహితుడిగా చెప్పలేం. తండ్రిని నమ్మినట్టు స్నేహితుడిని నమ్మాలి; అప్పుడు మాత్రమే నిజమైన స్నేహం కలుగుతుంది.
యః కశ్చిదప్యసంబద్ధో మిత్రసావేన వర్తతే। స ఏవ బన్ధుస్తన్మిత్రం సా గతిస్తత్పరాయణమ్
బంధుత్వం లేకపోయినా, ఎవరు స్నేహభావంతో ప్రవర్తిస్తారో, వారు నిజమైన బంధువులు, వారు స్నేహితులు, వారు ఆశ్రయం.
చలచిత్తస్య వై పుంసో వృద్ధాననుపసేవతః। పారిప్లవమతేర్నిత్యమధ్రువో మిత్రసఙ్గ్రహః
ఎవరికి మనస్సు చంచలంగా ఉంటుందో, పెద్దవారిని సేవించరో, వారి స్నేహితుల సమూహం ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండదు, నమ్మకంగా ఉండదు.