అతీవ సర్వాన్పుత్రాంస్తే భాగధేయపురస్కృతః। తేజసా ప్రజ్ఞయా చైవ యుక్తో ధర్మర్థతత్త్వవిత్
అతడు నీ కుమారులందరిని అదృష్టంలో మించిపోయాడు. అతనికి తేజస్సు, జ్ఞానం ఉన్నాయి. ధర్మార్ధ తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, పాలనకు యోగ్యుడు.
అనుక్రోశాదానృశంస్యాద్యోఽసౌ ధర్మభృతాం వరః। గౌరవాత్తవ రాజేన్ద్ర బహూన్క్లేశాంస్తితిక్షతి
దయతో, క్రూరత లేకుండా, ధర్మబద్ధులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన అతడు, నీ గౌరవం కోసం అనేక కష్టాలను సహిస్తున్నాడు, ఓ రాజేంద్ర.
అత్రైవోదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। ఆత్రేయస్య చ సంవాదం సాధ్యానాం చేతి నః శ్రుతమ్
ఇక్కడ ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. అది ఆత్రేయుడు మరియు సాధ్య దేవతల సంభాషణ అని మేము విన్నాము.
చరన్తం హంసరూపేణ మహర్షిం సంశితవ్రతమ్। సాధ్యా దేవా మహాప్రాజ్ఞం పర్యపృచ్ఛన్త వై పురా
ఒకసారి, సాధ్య దేవతలు, హంస రూపంలో విహరిస్తున్న, కఠిన వ్రతాలు ఆచరించే మహర్షిని ప్రశ్నించారు.
సాధ్యా దేవా వయమేతే మహర్షే దృష్ట్వా భవన్తం న శక్నుమోఽనుమాతుమ్। శ్రుతేన ధీరో బుద్ధిమాంస్త్వం మతో నః కావ్యాం వాచం వక్తుమర్హస్యుదారామ్
మహర్షీ, మేము సాధ్య దేవతలు, మిమ్మల్ని చూచి పూర్తిగా గ్రహించలేకపోతున్నాము. మీరు వినడం ద్వారా జ్ఞానమూ, వివేకమూ కలవారిగా మేము గౌరవిస్తున్నాము. మీరు గొప్ప పదాలతో, కవిత్వమయమైన మాటలు చెప్పటానికి అర్హులు.
ఏతత్కార్యమమరాః సంశ్రుతం మే ధృతిః శమః సత్యధర్మానువృత్తిః। గ్రన్థిం వినీయ హృదయస్య సర్వం ప్రియాప్రియే చాత్మసమం నయీత
ఈ కార్యాన్ని, అమరులారా, నాకు వివరించారు: స్థిరత, మనస్సు నియంత్రణ, సత్యం, ధర్మాన్ని అనుసరించడం. హృదయంలోని అన్ని ముడులను తొలగించి, ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సమంగా చూడాలి.
ఆక్రుశ్యమానో నాక్రోశేన్మన్యురేవ తితిక్షతః। ఆక్రోష్టారం నిర్దహతి సుకృతం చాస్య విన్దతి
ఎవరైనా దూషించినప్పుడు మనం తిరిగి దూషించకూడదు; కోపాన్ని సహించాలి. దూషించే వాడు తానే కాలిపోతాడు, సహనంగా ఉండే వానికి పుణ్యం లభిస్తుంది.
నాక్రోశీ స్యాన్నావమానీ పరస్య మిత్రద్రోహీ నోత నీచోపసేవీ। న చాభిమానీ న చ హీనవృత్తో రూక్షాం వాచం రుశతీం వర్జయీత
ఇతరులను దూషించేవాడిగా, అవమానించేవాడిగా, మిత్రులను మోసం చేయువాడిగా, నీచులను సేవించేవాడిగా ఉండకూడదు. గర్వంగా, నీచమైన ప్రవర్తనతో ఉండకూడదు; కఠినమైన, కోపంగా మాట్లాడే మాటలను దూరంగా పెట్టాలి.
మర్మాణ్యస్థీని హృదయం తథాసూ- న్రూక్షా వాచో నిర్దహన్తీహ పుంసామ్। తస్మాద్వాచముశతీం రూక్షరూపాం ధర్మారామో నిత్యశో వర్జయీత
కఠినమైన మాటలు మనుషుల ప్రాణాలను, ఎముకలను, హృదయాన్ని, ప్రాణాన్నే కాల్చేస్తాయి. అందువల్ల ధర్మాన్ని ప్రేమించే వారు ఎప్పుడూ కోపంగా, కఠినంగా మాట్లాడే మాటలను వదిలివేయాలి.
అరున్తుదం పరుషం రూక్షవాచం వాక్కణ్టకైర్వితుదన్తం మనుష్యాన్। విద్యాదలక్ష్మీకతమం జననాం ముఖే నిబద్ధాం నిర్ఋతిం వై వహన్తమ్
ఎవరైనా దుర్భాషలు, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడి, మాటలతో ఇతరులను గాయపరిస్తే, అలాంటి వాడి నోట్లోనే దురదృష్టం కూర్చుంటుంది; అతనికి neither విద్యా nor ఐశ్వర్యం ఉండదు.
పరశ్చేదేనమభివిద్ధ్యేత బాణై- ర్భృశం సుతీక్ష్ణైరనలార్కదీప్తైః । విరిచ్యమానోఽప్యతిరిచ్యమానో విద్యాత్కవిః సుకృతం మే దధాతి
ఎవరైనా అతన్ని అగ్ని, సూర్యునిలా మండే పదునైన బాణాలతో గాయపరిచినా, బాధ పడి, అధికంగా బాధపడినా, జ్ఞాని కవి 'ఇది నాకు పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది' అని తెలుసు.
యది సన్తం సేవతి యద్యసన్తం తపస్వినం యది వా స్తేనమేవ। వాసో యథా రఙ్గవశం ప్రయాతి తథా స తేషాం వశమభ్యుపైతి
వాడు సద్గుణులని, దుష్టులను, తపస్సు చేసే వారిని, దొంగలని అయినా సేవించినా, వస్త్రం రంగస్థలంలో నడిచినట్లు, అతను వారివశమవుతాడు.
అతివాదం న ప్రవదేన్న వాదయే- ద్యో నాహతః ప్రతిహన్యాన్న ఘాతయేత్ । హన్తుం చ యో నేచ్ఛతి పాపకం వై తస్మై దేవాః స్పృహయన్త్యాగతాయ
వాడు ఎక్కువగా మాట్లాడకూడదు, వాదించకూడదు; ఎవరు దాడి చేయకపోతే ప్రతీకారం చేయకూడదు, హాని చేయకూడదు. దుష్టులను చంపాలని ఆశించని వాడిని దేవతలు కోరుకుంటారు.
అవ్యాహృతం వ్యాహృతాచ్ఛ్రేయ ఆహుః సత్యం వదేద్వ్యాహృతం తద్ద్వితీయమ్। ప్రియం వదేద్వ్యాహృతం తత్తృతీయం ధర్మ్యం వదేద్వ్యాహృతం తచ్చతుర్థమ్
మాటలు మాట్లాడకపోవడం మాట్లాడినదానికంటే మంచిది అంటారు. మాట్లాడితే సత్యాన్ని చెప్పాలి — అది రెండవది. మధురంగా మాట్లాడాలి — అది మూడవది. ధర్మబద్ధంగా మాట్లాడాలి — అది నాలుగవది.
యాదృశైః సన్నివిశతే యాదృశాంశ్చోపసేవతే। యాదృగిచ్ఛేచ్చ భవితుం తాదృగ్భవతి పూరుషః
ఎలాంటి వారితో కలిసుంటే, ఎవరిని సేవిస్తే, ఎలా ఉండాలని కోరుకుంటే, మనిషి అలానే మారిపోతాడు.
యతో యతో నివర్తతే తతస్తతో విముచ్యతే। నివర్తనాద్ధి సర్వతో న వేత్తి దుఃఖమణ్వపి ।। న జీయతే చానుజిగీషతేఽన్యా- న్న వైరకృచ్చాప్రతిఘాతకశ్చ
ఎక్కడి నుండి మనిషి వదులుకుంటాడో అక్కడి నుండి విముక్తి పొందుతాడు. అన్నిటినుండి వదులుకుంటే చిన్న బాధ కూడా అనుభవించడు. అతన్ని ఎవరూ జయించరు, అతను ఇతరులను జయించాలనుకోడు, శత్రుత్వం లేదా ప్రతీకారం కలిగించడు.
నిన్దాప్రశంసాసు సమస్వభావో న శోచతే హృష్యతి నైవ చాయమ్
నింద, ప్రశంసలలో సమభావంతో ఉంటాడు; దుఃఖించడు, ఆనందించడు.
భావమిచ్ఛతి సర్వస్య నాభావే కురుతే మనః। సత్యవాదీ మృదుర్దాన్తో యః స ఉత్తమపూరుషః
అతడు అందరికీ మేలే కోరుకుంటాడు, వారి లేనిపోవడాన్ని మనసులో ఉంచడు; సత్యం మాట్లాడతాడు, మృదువుగా, నియమంతో ఉంటాడు — అలాంటి వాడే ఉత్తముడు.
నానర్థకం సాన్త్వయతి ప్రతిజ్ఞాయ దదాతి చ। రన్ధ్రం పరస్య జానాతి యః స మధ్యమపూరుషః
తప్పుగా ఓదార్పు చెప్పడు, ఇచ్చేది మాట ఇచ్చినట్లే ఇస్తాడు, ఇతరుల లోపాలను తెలుసుకుంటాడు — అలాంటి వాడు మధ్యముడు.
నిరాకరోతి మిత్రాణి యో వై సోఽధమపూరుషః
మిత్రులను వదిలిపెట్టే వాడే అధముడు.
ఉత్తమానేవ సేవేత ప్రాప్తకాలే తు మధ్యమాన్। అధమాంస్తు న సేవేత య ఇచ్ఛేద్భూతిమాత్మనః
ఉత్తములను సేవించాలి; అవసరమైనప్పుడు మధ్యములను సేవించాలి; అధములను సేవించకూడదు — ఎవరు తమకు శ్రేయస్సు కోరుకుంటారో.
ప్రాగ్నోతి వై విత్తమసద్బలేన నిత్యోత్థానాత్ప్రజ్ఞయా పౌరుషేణ। న త్వేవ సమ్యగ్లభతే ప్రశంసాం న వృత్తమాప్నోతి మహాకులానామ్
తప్పు మార్గాల్లో, నిరంతర ప్రయత్నంతో, తెలివితో, ధైర్యంతో ధనం సంపాదించవచ్చు; కానీ నిజమైన ప్రశంసను పొందడు, గొప్ప కుటుంబాల ప్రవర్తనను చేరుకోడు.
మహాకులేభ్యః స్పృహయన్తి దేవా ధర్మార్థనిత్యాశ్చ బహుశ్రుతాశ్చ। పృచ్ఛామి త్వాం విదురం ప్రశ్నమేతం భవన్తి వై కాని మహాకులాని
పెద్ద కుటుంబాల్లో పుట్టినవారిని, ధర్మానికి, ధనానికి నిత్యం పట్టుదలగా ఉండేవారిని, బహుగా విద్యాభ్యాసం చేసినవారిని దేవతలు కోరుకుంటారు. ఓ విదురా! నేను నిన్ను అడుగుతున్నాను—పెద్ద కుటుంబాలకు ఏమి లక్షణాలు ఉంటాయి?
తపో దమో బ్రహ్మవిత్త్వం తితిక్షా। ఇజ్యా వివాహాః సాన్త్వనం చాన్నదానమ్। అష్టావేతే నిత్యమేవం భవన్తి సతాం గుణాస్తాని మహాకులాని
తపస్సు, మనస్సు నియంత్రణ, బ్రహ్మ జ్ఞానం, సహనం, యజ్ఞాలు, వివాహం, ఓదార్పు, అన్నదానం—ఈ ఎనిమిది లక్షణాలు ఎప్పుడూ మంచి కుటుంబాల్లో ఉంటాయి. ఇవే పెద్ద కుటుంబాలకు గుణాలు.
యేషాం న వృత్తం వ్యథతే న యోని- శ్చిత్తప్రసాదేన చరన్తి ధర్మమ్। యే కీర్తిమిచ్ఛన్తి కులే విశిష్టాం త్యక్తానృతాస్తాని మహాకులాని
ఎవరి ప్రవర్తన ఎప్పుడూ మారదు, ఎవరి వంశం మచ్చలేకుండా ఉంటుంది, ఎవరు మనసు ప్రశాంతంగా ధర్మాన్ని అనుసరిస్తారు, ఎవరు తమ కుటుంబంలో మంచి పేరు కోరుకుంటారు, ఎవరు అబద్ధాన్ని విడిచిపెడతారో—వారే నిజంగా పెద్ద కుటుంబాలు.
అనిజ్యయా కువివాహైర్వేదస్యోత్సాదనేన చ। కులాన్యకులతాం యాన్తి బ్రాహ్మణాతిక్రమేణ చ
యజ్ఞాలను నిర్లక్ష్యం చేయడం, అనుచితమైన వివాహాలు, వేదాలను నాశనం చేయడం, బ్రాహ్మణులను అవమానించడం వలన కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి.
దేవద్రవ్యనినాశేన బ్రహ్మస్వహరణేన చ। కులాన్యకులతాం యాన్తి బ్రాహ్మణాతిక్రమేణ చ
దేవతలకు అర్పణలు నాశనం చేయడం, బ్రాహ్మణుల సొత్తు తీసుకోవడం, బ్రాహ్మణులను అవమానించడం వలన కూడా కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి.
బ్రాహ్మణానాం పరిభవాత్పరివాదాచ్చ భారత। కులాన్యకులతాం యాన్తి న్యాసాపహరణేన చ
బ్రాహ్మణులను అవమానించడం, దుర్భాషలు మాట్లాడడం, అప్పగించిన వస్తువులను దోచుకోవడం వలన కూడా కుటుంబాలు గొప్పతనం కోల్పోతాయి, ఓ భారతా!
కులాని సముపేతానని గోభిః పురుషతోఽర్థతః । కులసంఖ్యాం న గచ్ఛన్తి యాని హీనాని వృత్తతః
ఎంత గొప్పగా పశువులు, మనుషులు, ధనం సంపాదించినా, ప్రవర్తన లోపమైతే ఆ కుటుంబాలు పెద్ద కుటుంబాలుగా పరిగణించబడవు.
వృత్తతస్త్వవిహీనాని కులాన్యల్పధనాన్యపి । కులసఙ్ఖ్యాం చ గచ్ఛన్తి కర్షన్తి చ మహద్యశః
ప్రవర్తనలో లోపం లేని కుటుంబాలు, ధనం తక్కువగా ఉన్నా, పెద్ద కుటుంబాలుగా గుర్తింపును పొందుతాయి, గొప్ప పేరు సంపాదిస్తాయి.