హింసా బలమసాధూనాం రాజ్ఞాం దణ్డవిధిర్బలమ్ । శుశ్రూపా తు వలం స్త్రీణాం క్షమా గుణవతాం బలమ్
దుష్టులకు హింసే బలం, రాజులకు శిక్షే బలం, స్త్రీలకు సేవే బలం, సద్గుణులకి క్షమయే బలం.
వాక్సంయమో హి నృపతే సుదుష్కరతమో మతః। అర్థవచ్చ విచిత్రం చ న శక్యం బహు భాషితుమ్
ఓ రాజా! మాటను నియంత్రించటం అత్యంత కష్టమైనది. అర్థవంతంగా, వైవిధ్యంగా ఎక్కువగా మాట్లాడటం సాధ్యపడదు.
అభ్యావహతి కల్యాణం వివిధం వాక్ సుభాషితా । సైవ దుర్భాషితా రాజన్ననర్థాయోపపద్యతే
మంచిగా మాట్లాడిన మాటలు అనేక శుభాలను తీసుకొస్తాయి. కానీ, దుర్మాట్లు, ఓ రాజా, అనర్థాన్ని కలిగిస్తాయి.
రోహతే సాయకైర్విద్ధం వనం పరశునా హతమ్। వాచా దురుక్తం బీభత్సం న సంరోహతి వాక్క్షతమ్
బాణాలతో గాయపడ్డ అడవి, గొడ్డలితో నరికిన అడవి మళ్లీ పెరుగుతాయి. కానీ, దుర్మాట్లతో వచ్చిన గాయం మానదు.
కర్ణినాలీకనారాచాన్నిర్హరన్తి శరీరతః। వాక్ఛశల్యస్తు న నిర్హర్తుం శక్యో హృదిశయో హి సః
బాణాలు, అణికాలు, అగ్రబాణాలు శరీరం నుంచి తీయవచ్చు. కానీ, హృదయంలో పడిన మాట గాయం తీయడం సాధ్యపడదు.
వాక్సాయకా వదనాన్నిష్పతన్తి యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని। పరస్య నామర్మసు తే పతన్తి తాన్పణ్డితో నావసృజేత్పరేభ్యః
మాటల బాణాలు నోటిలోంచి వస్తాయి. వాటితో గాయపడినవాడు రాత్రింబవళ్లు బాధపడతాడు. అవి ప్రాణాంతకంగా కాకపోయినా, పండితుడు అలాంటి మాటలను ఇతరులపై ప్రయోగించడు.
యస్మై దేవాః ప్రయచ్ఛన్తి పురుషాయ పరాభవమ్। బుద్ధిం తస్యాపకర్షన్తి సోఽవాచీనాని పశ్యతి
దేవతలు ఎవరికైనా ఓటమిని నిర్ణయించినప్పుడు, అతని వివేకాన్ని తీసేస్తారు. అప్పుడు అతడు అనుచితమైనదాన్ని కూడా చితమైనదిగా చూస్తాడు.
బుద్ధౌ కలుషభూతాయాం వినాశే ప్రత్యుపస్థితే। అనయో నయసఙ్కాశో హృదయాన్నాపసర్పతి
మనస్సు మలినమై, నాశనం సమీపించినప్పుడు, అధర్మం కూడా ధర్మంలా కనిపిస్తుంది. అది హృదయం నుంచి పోదు.
సేయం బుద్ధిః పరీతా తే పుత్రాణాం భరతర్షభ । పాణ్డవానాం విరోధేన న చైనానవబుధ్యసే
నీ కుమారులు పాండవులపై శత్రుత్వంతో ఉన్నప్పుడు, ఇదే మోహం వారిని పట్టుకుంది, ఓ భారతశ్రేష్ఠా! కానీ నువ్వు అది గ్రహించలేవు.
రాజా లక్షణసంపన్నస్త్రైలోక్యస్యాపి యో భవేత్। శిష్యస్తే శాసితా సోఽస్తు ధృతరాష్ట్ర యుధిష్ఠిరః
యుదిష్ఠిరుడు రాజ లక్షణాలతో, మూడు లోకాలను పాలించగలిగినా, అతడే నీ గురువు, పాలకుడు కావాలని ఉండాలి, ఓ ధృతరాష్ట్ర.
అతీవ సర్వాన్పుత్రాంస్తే భాగధేయపురస్కృతః। తేజసా ప్రజ్ఞయా చైవ యుక్తో ధర్మర్థతత్త్వవిత్
అతడు నీ కుమారులందరిని అదృష్టంలో మించిపోయాడు. అతనికి తేజస్సు, జ్ఞానం ఉన్నాయి. ధర్మార్ధ తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, పాలనకు యోగ్యుడు.
అనుక్రోశాదానృశంస్యాద్యోఽసౌ ధర్మభృతాం వరః। గౌరవాత్తవ రాజేన్ద్ర బహూన్క్లేశాంస్తితిక్షతి
దయతో, క్రూరత లేకుండా, ధర్మబద్ధులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన అతడు, నీ గౌరవం కోసం అనేక కష్టాలను సహిస్తున్నాడు, ఓ రాజేంద్ర.
అత్రైవోదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। ఆత్రేయస్య చ సంవాదం సాధ్యానాం చేతి నః శ్రుతమ్
ఇక్కడ ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. అది ఆత్రేయుడు మరియు సాధ్య దేవతల సంభాషణ అని మేము విన్నాము.
చరన్తం హంసరూపేణ మహర్షిం సంశితవ్రతమ్। సాధ్యా దేవా మహాప్రాజ్ఞం పర్యపృచ్ఛన్త వై పురా
ఒకసారి, సాధ్య దేవతలు, హంస రూపంలో విహరిస్తున్న, కఠిన వ్రతాలు ఆచరించే మహర్షిని ప్రశ్నించారు.
సాధ్యా దేవా వయమేతే మహర్షే దృష్ట్వా భవన్తం న శక్నుమోఽనుమాతుమ్। శ్రుతేన ధీరో బుద్ధిమాంస్త్వం మతో నః కావ్యాం వాచం వక్తుమర్హస్యుదారామ్
మహర్షీ, మేము సాధ్య దేవతలు, మిమ్మల్ని చూచి పూర్తిగా గ్రహించలేకపోతున్నాము. మీరు వినడం ద్వారా జ్ఞానమూ, వివేకమూ కలవారిగా మేము గౌరవిస్తున్నాము. మీరు గొప్ప పదాలతో, కవిత్వమయమైన మాటలు చెప్పటానికి అర్హులు.
ఏతత్కార్యమమరాః సంశ్రుతం మే ధృతిః శమః సత్యధర్మానువృత్తిః। గ్రన్థిం వినీయ హృదయస్య సర్వం ప్రియాప్రియే చాత్మసమం నయీత
ఈ కార్యాన్ని, అమరులారా, నాకు వివరించారు: స్థిరత, మనస్సు నియంత్రణ, సత్యం, ధర్మాన్ని అనుసరించడం. హృదయంలోని అన్ని ముడులను తొలగించి, ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సమంగా చూడాలి.
ఆక్రుశ్యమానో నాక్రోశేన్మన్యురేవ తితిక్షతః। ఆక్రోష్టారం నిర్దహతి సుకృతం చాస్య విన్దతి
ఎవరైనా దూషించినప్పుడు మనం తిరిగి దూషించకూడదు; కోపాన్ని సహించాలి. దూషించే వాడు తానే కాలిపోతాడు, సహనంగా ఉండే వానికి పుణ్యం లభిస్తుంది.
నాక్రోశీ స్యాన్నావమానీ పరస్య మిత్రద్రోహీ నోత నీచోపసేవీ। న చాభిమానీ న చ హీనవృత్తో రూక్షాం వాచం రుశతీం వర్జయీత
ఇతరులను దూషించేవాడిగా, అవమానించేవాడిగా, మిత్రులను మోసం చేయువాడిగా, నీచులను సేవించేవాడిగా ఉండకూడదు. గర్వంగా, నీచమైన ప్రవర్తనతో ఉండకూడదు; కఠినమైన, కోపంగా మాట్లాడే మాటలను దూరంగా పెట్టాలి.
మర్మాణ్యస్థీని హృదయం తథాసూ- న్రూక్షా వాచో నిర్దహన్తీహ పుంసామ్। తస్మాద్వాచముశతీం రూక్షరూపాం ధర్మారామో నిత్యశో వర్జయీత
కఠినమైన మాటలు మనుషుల ప్రాణాలను, ఎముకలను, హృదయాన్ని, ప్రాణాన్నే కాల్చేస్తాయి. అందువల్ల ధర్మాన్ని ప్రేమించే వారు ఎప్పుడూ కోపంగా, కఠినంగా మాట్లాడే మాటలను వదిలివేయాలి.
అరున్తుదం పరుషం రూక్షవాచం వాక్కణ్టకైర్వితుదన్తం మనుష్యాన్। విద్యాదలక్ష్మీకతమం జననాం ముఖే నిబద్ధాం నిర్ఋతిం వై వహన్తమ్
ఎవరైనా దుర్భాషలు, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడి, మాటలతో ఇతరులను గాయపరిస్తే, అలాంటి వాడి నోట్లోనే దురదృష్టం కూర్చుంటుంది; అతనికి neither విద్యా nor ఐశ్వర్యం ఉండదు.
పరశ్చేదేనమభివిద్ధ్యేత బాణై- ర్భృశం సుతీక్ష్ణైరనలార్కదీప్తైః । విరిచ్యమానోఽప్యతిరిచ్యమానో విద్యాత్కవిః సుకృతం మే దధాతి
ఎవరైనా అతన్ని అగ్ని, సూర్యునిలా మండే పదునైన బాణాలతో గాయపరిచినా, బాధ పడి, అధికంగా బాధపడినా, జ్ఞాని కవి 'ఇది నాకు పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది' అని తెలుసు.
యది సన్తం సేవతి యద్యసన్తం తపస్వినం యది వా స్తేనమేవ। వాసో యథా రఙ్గవశం ప్రయాతి తథా స తేషాం వశమభ్యుపైతి
వాడు సద్గుణులని, దుష్టులను, తపస్సు చేసే వారిని, దొంగలని అయినా సేవించినా, వస్త్రం రంగస్థలంలో నడిచినట్లు, అతను వారివశమవుతాడు.
అతివాదం న ప్రవదేన్న వాదయే- ద్యో నాహతః ప్రతిహన్యాన్న ఘాతయేత్ । హన్తుం చ యో నేచ్ఛతి పాపకం వై తస్మై దేవాః స్పృహయన్త్యాగతాయ
వాడు ఎక్కువగా మాట్లాడకూడదు, వాదించకూడదు; ఎవరు దాడి చేయకపోతే ప్రతీకారం చేయకూడదు, హాని చేయకూడదు. దుష్టులను చంపాలని ఆశించని వాడిని దేవతలు కోరుకుంటారు.
అవ్యాహృతం వ్యాహృతాచ్ఛ్రేయ ఆహుః సత్యం వదేద్వ్యాహృతం తద్ద్వితీయమ్। ప్రియం వదేద్వ్యాహృతం తత్తృతీయం ధర్మ్యం వదేద్వ్యాహృతం తచ్చతుర్థమ్
మాటలు మాట్లాడకపోవడం మాట్లాడినదానికంటే మంచిది అంటారు. మాట్లాడితే సత్యాన్ని చెప్పాలి — అది రెండవది. మధురంగా మాట్లాడాలి — అది మూడవది. ధర్మబద్ధంగా మాట్లాడాలి — అది నాలుగవది.
యాదృశైః సన్నివిశతే యాదృశాంశ్చోపసేవతే। యాదృగిచ్ఛేచ్చ భవితుం తాదృగ్భవతి పూరుషః
ఎలాంటి వారితో కలిసుంటే, ఎవరిని సేవిస్తే, ఎలా ఉండాలని కోరుకుంటే, మనిషి అలానే మారిపోతాడు.
యతో యతో నివర్తతే తతస్తతో విముచ్యతే। నివర్తనాద్ధి సర్వతో న వేత్తి దుఃఖమణ్వపి ।। న జీయతే చానుజిగీషతేఽన్యా- న్న వైరకృచ్చాప్రతిఘాతకశ్చ
ఎక్కడి నుండి మనిషి వదులుకుంటాడో అక్కడి నుండి విముక్తి పొందుతాడు. అన్నిటినుండి వదులుకుంటే చిన్న బాధ కూడా అనుభవించడు. అతన్ని ఎవరూ జయించరు, అతను ఇతరులను జయించాలనుకోడు, శత్రుత్వం లేదా ప్రతీకారం కలిగించడు.
నిన్దాప్రశంసాసు సమస్వభావో న శోచతే హృష్యతి నైవ చాయమ్
నింద, ప్రశంసలలో సమభావంతో ఉంటాడు; దుఃఖించడు, ఆనందించడు.
భావమిచ్ఛతి సర్వస్య నాభావే కురుతే మనః। సత్యవాదీ మృదుర్దాన్తో యః స ఉత్తమపూరుషః
అతడు అందరికీ మేలే కోరుకుంటాడు, వారి లేనిపోవడాన్ని మనసులో ఉంచడు; సత్యం మాట్లాడతాడు, మృదువుగా, నియమంతో ఉంటాడు — అలాంటి వాడే ఉత్తముడు.
నానర్థకం సాన్త్వయతి ప్రతిజ్ఞాయ దదాతి చ। రన్ధ్రం పరస్య జానాతి యః స మధ్యమపూరుషః
తప్పుగా ఓదార్పు చెప్పడు, ఇచ్చేది మాట ఇచ్చినట్లే ఇస్తాడు, ఇతరుల లోపాలను తెలుసుకుంటాడు — అలాంటి వాడు మధ్యముడు.
నిరాకరోతి మిత్రాణి యో వై సోఽధమపూరుషః
మిత్రులను వదిలిపెట్టే వాడే అధముడు.