బన్ధురాత్మాత్మనస్తస్య యేనైవాత్మాత్మనా జితః। స ఏవ నియతో బన్ధుః స ఏవ నియతో రిపుః
తనను తానే జయించుకున్నవాడే నిజంగా తనకు మిత్రుడు. తనను తానే జయించుకోని వాడే తనకు నిజమైన శత్రువు.
క్షుద్రాక్షేణేవ జాలేన ఝపావపిహితావురూ। కామశ్చ రాజన్క్రోధశ్చ తౌ ప్రజ్ఞానం విలుమ్పతః
ఎలాగైతే చిన్న వలతో పక్షి కాళ్లు ఒక్కసారిగా కప్పబడతాయో, అలాగే రాజా! కామం, క్రోధం మన జ్ఞానాన్ని, వివేకాన్ని దోచేస్తాయి.
సమవేక్ష్యేహ ధర్మార్థౌ సంభారాన్యోఽధిగచ్ఛతి। స వై సంభృతసంభారః సతతం సుఖమేధతే
ధర్మాన్ని, లాభాన్ని పరిశీలించి అవసరమైన సాధనాలను కూడబెట్టినవాడు, ఆ సాధనాలతో ఎప్పుడూ సుఖాన్ని పొందుతాడు.
యః పఞ్చాభ్యన్తరాఞ్శత్రూనవిజిత్య మనోమయాన్। జిగీషతి రిపూనన్యాన్రిపవోఽభిభవన్తి తమ్
మనసుతో కూడిన ఐదు అంతర్గత శత్రువులను జయించకుండా ఇతర శత్రువులను జయించదలచినవాడిని, అతని శత్రువులే జయిస్తారు.
దృశ్యన్తే హి మహాత్మానో బధ్యమానాః స్వకర్మభిః। ఇన్ద్రియాణామనీశత్వాద్రాజానో రాజ్యవిభ్రమైః
మహాత్ములు కూడా తమ కర్మల వల్ల బంధించబడినట్లు, రాజులు ఇంద్రియాలను నియంత్రించలేకపోతే తమ రాజ్యాల్లో అయోమయానికి లోనవుతారు.
అసంత్యాగాత్పాపకృతామపాపాం- స్తుల్యో దణ్డః స్పృశతే మిశ్రభావాత్। శుష్కేణార్ద్రం దహ్యతే మిశ్రభావా- త్తస్మాత్పాపైః సహ సన్ధిం న కుర్యాత్
పాపులు, పాపం చేయని వారితో కలిసిపోతే, ఇద్దరికీ ఒకే శిక్ష పడుతుంది. ఎలాగైతే పొడిగా ఉన్నది తడి దానితో కలిసి కాలిపోతుందో, అలాగే పాపులతో కలవకూడదు.
నిజానుత్పతతః శత్రూన్పశ్చ పఞ్చప్రయోజనాన్। యో మోహాన్న నిగృహ్ణాతి తమాపద్గ్రసతే నరమ్
తన శత్రువులు ఎదిగినప్పుడు, వాటిని అణచక, ఐదు ముఖ్యమైన ప్రయోజనాలను పరిగణించక, మోహంతో ఉండే మనిషిని దురదృష్టం వెంటాడుతుంది.
అనసూయార్జవం శౌచం సన్తోషః ప్రియవాదితా। దమః సత్యమనాయాసో న భవన్తి దురాత్మనామ్
ఈర్ష్య లేకపోవడం, నేరుగా ఉండడం, పవిత్రత, సంతృప్తి, మధురంగా మాట్లాడడం, మనస్సు నియంత్రణ, నిజాయితీ, అలసట లేకపోవడం — ఇవి దుష్టులలో ఉండవు.
ఆత్మజ్ఞానమానాయాసస్తితిక్షా ధర్మనిత్యతా। వాక్చైవ గుప్తా దానం చ నైతాన్యన్త్యేషు భారత
ఆత్మజ్ఞానం, వినయము, సహనం, ధర్మంలో స్థిరత, మాటను జాగ్రత్తగా మాట్లాడటం, దానం — ఇవి నీచులలో ఉండవు, ఓ భారత.
ఆక్రోశపరివాదాభ్యాం విహింసన్త్యబుధా బుధాన్। వక్తా పాపముపాదత్తే క్షమమాణో విముచ్యతే
అజ్ఞానులు జ్ఞానులను దూషణలు, అపవాదాలతో బాధిస్తారు. చెడు మాటలు మాట్లాడేవాడు పాపాన్ని సంపాదిస్తాడు, కానీ సహించే వాడు విముక్తి పొందుతాడు.
హింసా బలమసాధూనాం రాజ్ఞాం దణ్డవిధిర్బలమ్ । శుశ్రూపా తు వలం స్త్రీణాం క్షమా గుణవతాం బలమ్
దుష్టులకు హింసే బలం, రాజులకు శిక్షే బలం, స్త్రీలకు సేవే బలం, సద్గుణులకి క్షమయే బలం.
వాక్సంయమో హి నృపతే సుదుష్కరతమో మతః। అర్థవచ్చ విచిత్రం చ న శక్యం బహు భాషితుమ్
ఓ రాజా! మాటను నియంత్రించటం అత్యంత కష్టమైనది. అర్థవంతంగా, వైవిధ్యంగా ఎక్కువగా మాట్లాడటం సాధ్యపడదు.
అభ్యావహతి కల్యాణం వివిధం వాక్ సుభాషితా । సైవ దుర్భాషితా రాజన్ననర్థాయోపపద్యతే
మంచిగా మాట్లాడిన మాటలు అనేక శుభాలను తీసుకొస్తాయి. కానీ, దుర్మాట్లు, ఓ రాజా, అనర్థాన్ని కలిగిస్తాయి.
రోహతే సాయకైర్విద్ధం వనం పరశునా హతమ్। వాచా దురుక్తం బీభత్సం న సంరోహతి వాక్క్షతమ్
బాణాలతో గాయపడ్డ అడవి, గొడ్డలితో నరికిన అడవి మళ్లీ పెరుగుతాయి. కానీ, దుర్మాట్లతో వచ్చిన గాయం మానదు.
కర్ణినాలీకనారాచాన్నిర్హరన్తి శరీరతః। వాక్ఛశల్యస్తు న నిర్హర్తుం శక్యో హృదిశయో హి సః
బాణాలు, అణికాలు, అగ్రబాణాలు శరీరం నుంచి తీయవచ్చు. కానీ, హృదయంలో పడిన మాట గాయం తీయడం సాధ్యపడదు.
వాక్సాయకా వదనాన్నిష్పతన్తి యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని। పరస్య నామర్మసు తే పతన్తి తాన్పణ్డితో నావసృజేత్పరేభ్యః
మాటల బాణాలు నోటిలోంచి వస్తాయి. వాటితో గాయపడినవాడు రాత్రింబవళ్లు బాధపడతాడు. అవి ప్రాణాంతకంగా కాకపోయినా, పండితుడు అలాంటి మాటలను ఇతరులపై ప్రయోగించడు.
యస్మై దేవాః ప్రయచ్ఛన్తి పురుషాయ పరాభవమ్। బుద్ధిం తస్యాపకర్షన్తి సోఽవాచీనాని పశ్యతి
దేవతలు ఎవరికైనా ఓటమిని నిర్ణయించినప్పుడు, అతని వివేకాన్ని తీసేస్తారు. అప్పుడు అతడు అనుచితమైనదాన్ని కూడా చితమైనదిగా చూస్తాడు.
బుద్ధౌ కలుషభూతాయాం వినాశే ప్రత్యుపస్థితే। అనయో నయసఙ్కాశో హృదయాన్నాపసర్పతి
మనస్సు మలినమై, నాశనం సమీపించినప్పుడు, అధర్మం కూడా ధర్మంలా కనిపిస్తుంది. అది హృదయం నుంచి పోదు.
సేయం బుద్ధిః పరీతా తే పుత్రాణాం భరతర్షభ । పాణ్డవానాం విరోధేన న చైనానవబుధ్యసే
నీ కుమారులు పాండవులపై శత్రుత్వంతో ఉన్నప్పుడు, ఇదే మోహం వారిని పట్టుకుంది, ఓ భారతశ్రేష్ఠా! కానీ నువ్వు అది గ్రహించలేవు.
రాజా లక్షణసంపన్నస్త్రైలోక్యస్యాపి యో భవేత్। శిష్యస్తే శాసితా సోఽస్తు ధృతరాష్ట్ర యుధిష్ఠిరః
యుదిష్ఠిరుడు రాజ లక్షణాలతో, మూడు లోకాలను పాలించగలిగినా, అతడే నీ గురువు, పాలకుడు కావాలని ఉండాలి, ఓ ధృతరాష్ట్ర.
అతీవ సర్వాన్పుత్రాంస్తే భాగధేయపురస్కృతః। తేజసా ప్రజ్ఞయా చైవ యుక్తో ధర్మర్థతత్త్వవిత్
అతడు నీ కుమారులందరిని అదృష్టంలో మించిపోయాడు. అతనికి తేజస్సు, జ్ఞానం ఉన్నాయి. ధర్మార్ధ తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, పాలనకు యోగ్యుడు.
అనుక్రోశాదానృశంస్యాద్యోఽసౌ ధర్మభృతాం వరః। గౌరవాత్తవ రాజేన్ద్ర బహూన్క్లేశాంస్తితిక్షతి
దయతో, క్రూరత లేకుండా, ధర్మబద్ధులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన అతడు, నీ గౌరవం కోసం అనేక కష్టాలను సహిస్తున్నాడు, ఓ రాజేంద్ర.
అత్రైవోదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। ఆత్రేయస్య చ సంవాదం సాధ్యానాం చేతి నః శ్రుతమ్
ఇక్కడ ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. అది ఆత్రేయుడు మరియు సాధ్య దేవతల సంభాషణ అని మేము విన్నాము.
చరన్తం హంసరూపేణ మహర్షిం సంశితవ్రతమ్। సాధ్యా దేవా మహాప్రాజ్ఞం పర్యపృచ్ఛన్త వై పురా
ఒకసారి, సాధ్య దేవతలు, హంస రూపంలో విహరిస్తున్న, కఠిన వ్రతాలు ఆచరించే మహర్షిని ప్రశ్నించారు.
సాధ్యా దేవా వయమేతే మహర్షే దృష్ట్వా భవన్తం న శక్నుమోఽనుమాతుమ్। శ్రుతేన ధీరో బుద్ధిమాంస్త్వం మతో నః కావ్యాం వాచం వక్తుమర్హస్యుదారామ్
మహర్షీ, మేము సాధ్య దేవతలు, మిమ్మల్ని చూచి పూర్తిగా గ్రహించలేకపోతున్నాము. మీరు వినడం ద్వారా జ్ఞానమూ, వివేకమూ కలవారిగా మేము గౌరవిస్తున్నాము. మీరు గొప్ప పదాలతో, కవిత్వమయమైన మాటలు చెప్పటానికి అర్హులు.
ఏతత్కార్యమమరాః సంశ్రుతం మే ధృతిః శమః సత్యధర్మానువృత్తిః। గ్రన్థిం వినీయ హృదయస్య సర్వం ప్రియాప్రియే చాత్మసమం నయీత
ఈ కార్యాన్ని, అమరులారా, నాకు వివరించారు: స్థిరత, మనస్సు నియంత్రణ, సత్యం, ధర్మాన్ని అనుసరించడం. హృదయంలోని అన్ని ముడులను తొలగించి, ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా సమంగా చూడాలి.
ఆక్రుశ్యమానో నాక్రోశేన్మన్యురేవ తితిక్షతః। ఆక్రోష్టారం నిర్దహతి సుకృతం చాస్య విన్దతి
ఎవరైనా దూషించినప్పుడు మనం తిరిగి దూషించకూడదు; కోపాన్ని సహించాలి. దూషించే వాడు తానే కాలిపోతాడు, సహనంగా ఉండే వానికి పుణ్యం లభిస్తుంది.
నాక్రోశీ స్యాన్నావమానీ పరస్య మిత్రద్రోహీ నోత నీచోపసేవీ। న చాభిమానీ న చ హీనవృత్తో రూక్షాం వాచం రుశతీం వర్జయీత
ఇతరులను దూషించేవాడిగా, అవమానించేవాడిగా, మిత్రులను మోసం చేయువాడిగా, నీచులను సేవించేవాడిగా ఉండకూడదు. గర్వంగా, నీచమైన ప్రవర్తనతో ఉండకూడదు; కఠినమైన, కోపంగా మాట్లాడే మాటలను దూరంగా పెట్టాలి.
మర్మాణ్యస్థీని హృదయం తథాసూ- న్రూక్షా వాచో నిర్దహన్తీహ పుంసామ్। తస్మాద్వాచముశతీం రూక్షరూపాం ధర్మారామో నిత్యశో వర్జయీత
కఠినమైన మాటలు మనుషుల ప్రాణాలను, ఎముకలను, హృదయాన్ని, ప్రాణాన్నే కాల్చేస్తాయి. అందువల్ల ధర్మాన్ని ప్రేమించే వారు ఎప్పుడూ కోపంగా, కఠినంగా మాట్లాడే మాటలను వదిలివేయాలి.
అరున్తుదం పరుషం రూక్షవాచం వాక్కణ్టకైర్వితుదన్తం మనుష్యాన్। విద్యాదలక్ష్మీకతమం జననాం ముఖే నిబద్ధాం నిర్ఋతిం వై వహన్తమ్
ఎవరైనా దుర్భాషలు, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడి, మాటలతో ఇతరులను గాయపరిస్తే, అలాంటి వాడి నోట్లోనే దురదృష్టం కూర్చుంటుంది; అతనికి neither విద్యా nor ఐశ్వర్యం ఉండదు.