యో జితః పఞ్చవర్గేణ సహజేనాత్మకర్షిణా । ఆపదస్తస్య వర్ధన్తే శుక్లపక్ష ఇవోడురాట్
స్వభావపరంగా మనసును బాధించే ఐదు వర్గాలకు లోబడినవాడికి అపాయాలు శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరిగినట్లు పెరుగుతాయి.
అవిజిత్య య ఆత్మానమమాత్యాన్విజిగీషతే । అమిత్రాన్వా జితామాత్యః సోఽవశః పరిహీయతే
తనను జయించకుండా మంత్రి వర్గాన్ని జయించాలనుకునే వాడు, లేదా మంత్రులను జయించి శత్రువులను జయించదలచినవాడు, చివరికి బలహీనుడై నశించిపోతాడు.
ఆత్మానమేవ ప్రథమం ద్వేష్యరూపేణ యోజయేత్ । తతోఽమాత్యానమిత్రాంశ్చ న మోఘం విజిగీషతే
మొదట మనిషి తనను తానే ద్వేషించదగినదిగా భావించాలి. ఆ తరువాత మంత్రులను, శత్రువులను జయించడానికి ప్రయత్నిస్తే, అతని ప్రయత్నం వృథా కాదు.
వశ్యేన్ద్రియం జితామాత్యం ధృతదణ్డం వికారిషు । పరీక్ష్యకారిణం ధీరమత్యన్తం శ్రీర్నిషేవతే
ఇంద్రియాలను వశపరచుకున్నవాడు, మంత్రులను జయించినవాడు, దుర్గుణులను శిక్షించగలవాడు, పరిశీలించి పని చేసే ధీరుడు — వీరిని లక్ష్మి ఎల్లప్పుడూ అనుగ్రహిస్తుంది.
రథః శరీరం పురుషస్య రాజ- న్నాత్మా నియన్తేన్ద్రియాణ్యస్య చాశ్వాః। తైరప్రమత్తః కుశలీ సదశ్వై- ర్దాన్తైః సుఖం యాతి రథీవ ధీరః
ఓ రాజా! మనిషి శరీరం రథంలాంటిది, ఆత్మ రథసారథి, ఇంద్రియాలు గుర్రాలు. ఈ గుర్రాలను జాగ్రత్తగా, నిపుణుడిగా నియంత్రించగలవాడు, ధీరుడు సుఖంగా ప్రయాణిస్తాడు.
ఏతాన్యనిగృహీతాని వ్యాపాదయితుమప్యలమ్। అవిధేయా ఇవాదాన్తాః సరథం సారథిం హయమ్
ఈ ఇంద్రియాలను నియంత్రించకపోతే, అవి అదుపు తప్పిన గుర్రాల్లా, రథాన్ని, రథసారథిని, గుర్రాలను కూడా నాశనం చేయగలవు.
అనర్థమర్థతః పశ్యన్నర్థం చైవాప్యనర్థతః। ఇన్ద్రియైరజితైర్బాలః సుదుఃఖం మన్యతే సుఖమ్
ఇంద్రియాలను జయించని మూర్ఖుడు, అనర్థాన్ని అర్థంగా, అర్థాన్ని అనర్థంగా భావించి, సుఖమని అనుకుంటూ తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.
ధర్మార్థౌ యః పరిత్యజ్య స్యాదిన్ద్రియవశానుగః । శ్రీప్రాణధనదారేభ్యః క్షిప్రం స పరిహీయతే
ధర్మాన్ని, లాభాన్ని వదిలేసి ఇంద్రియాల వెనుక నడిచేవాడు, త్వరలోనే తన ఐశ్వర్యాన్ని, ప్రాణాన్ని, ధనాన్ని, భార్యను కోల్పోతాడు.
అర్థానామీశ్వరో యః స్యాదిన్ద్రియాణామనీశ్వరః। ఇన్ద్రియాణామనైశ్వర్యాదైశ్వార్యాద్భూశ్యతే హి సః
ధనానికి అధిపతిగా ఉన్నవాడు, కానీ ఇంద్రియాలను నియంత్రించలేనివాడు, ఆ నియంత్రణలేమి వలన తన ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోతాడు.
ఆత్మనాత్మానమన్విచ్ఛేన్మనోబుద్ధీన్ద్రియైర్యతైః । ఆత్మా హ్యేవాత్మనో బన్ధురాత్మైవ రిపురాత్మనః
మనిషి తన మనస్సు, బుద్ధి, నియంత్రిత ఇంద్రియాల ద్వారా తనను తానే జయించాలి. ఎందుకంటే, ఆత్మే తనకు మిత్రుడు, ఆత్మే తనకు శత్రువు కూడా.
బన్ధురాత్మాత్మనస్తస్య యేనైవాత్మాత్మనా జితః। స ఏవ నియతో బన్ధుః స ఏవ నియతో రిపుః
తనను తానే జయించుకున్నవాడే నిజంగా తనకు మిత్రుడు. తనను తానే జయించుకోని వాడే తనకు నిజమైన శత్రువు.
క్షుద్రాక్షేణేవ జాలేన ఝపావపిహితావురూ। కామశ్చ రాజన్క్రోధశ్చ తౌ ప్రజ్ఞానం విలుమ్పతః
ఎలాగైతే చిన్న వలతో పక్షి కాళ్లు ఒక్కసారిగా కప్పబడతాయో, అలాగే రాజా! కామం, క్రోధం మన జ్ఞానాన్ని, వివేకాన్ని దోచేస్తాయి.
సమవేక్ష్యేహ ధర్మార్థౌ సంభారాన్యోఽధిగచ్ఛతి। స వై సంభృతసంభారః సతతం సుఖమేధతే
ధర్మాన్ని, లాభాన్ని పరిశీలించి అవసరమైన సాధనాలను కూడబెట్టినవాడు, ఆ సాధనాలతో ఎప్పుడూ సుఖాన్ని పొందుతాడు.
యః పఞ్చాభ్యన్తరాఞ్శత్రూనవిజిత్య మనోమయాన్। జిగీషతి రిపూనన్యాన్రిపవోఽభిభవన్తి తమ్
మనసుతో కూడిన ఐదు అంతర్గత శత్రువులను జయించకుండా ఇతర శత్రువులను జయించదలచినవాడిని, అతని శత్రువులే జయిస్తారు.
దృశ్యన్తే హి మహాత్మానో బధ్యమానాః స్వకర్మభిః। ఇన్ద్రియాణామనీశత్వాద్రాజానో రాజ్యవిభ్రమైః
మహాత్ములు కూడా తమ కర్మల వల్ల బంధించబడినట్లు, రాజులు ఇంద్రియాలను నియంత్రించలేకపోతే తమ రాజ్యాల్లో అయోమయానికి లోనవుతారు.
అసంత్యాగాత్పాపకృతామపాపాం- స్తుల్యో దణ్డః స్పృశతే మిశ్రభావాత్। శుష్కేణార్ద్రం దహ్యతే మిశ్రభావా- త్తస్మాత్పాపైః సహ సన్ధిం న కుర్యాత్
పాపులు, పాపం చేయని వారితో కలిసిపోతే, ఇద్దరికీ ఒకే శిక్ష పడుతుంది. ఎలాగైతే పొడిగా ఉన్నది తడి దానితో కలిసి కాలిపోతుందో, అలాగే పాపులతో కలవకూడదు.
నిజానుత్పతతః శత్రూన్పశ్చ పఞ్చప్రయోజనాన్। యో మోహాన్న నిగృహ్ణాతి తమాపద్గ్రసతే నరమ్
తన శత్రువులు ఎదిగినప్పుడు, వాటిని అణచక, ఐదు ముఖ్యమైన ప్రయోజనాలను పరిగణించక, మోహంతో ఉండే మనిషిని దురదృష్టం వెంటాడుతుంది.
అనసూయార్జవం శౌచం సన్తోషః ప్రియవాదితా। దమః సత్యమనాయాసో న భవన్తి దురాత్మనామ్
ఈర్ష్య లేకపోవడం, నేరుగా ఉండడం, పవిత్రత, సంతృప్తి, మధురంగా మాట్లాడడం, మనస్సు నియంత్రణ, నిజాయితీ, అలసట లేకపోవడం — ఇవి దుష్టులలో ఉండవు.
ఆత్మజ్ఞానమానాయాసస్తితిక్షా ధర్మనిత్యతా। వాక్చైవ గుప్తా దానం చ నైతాన్యన్త్యేషు భారత
ఆత్మజ్ఞానం, వినయము, సహనం, ధర్మంలో స్థిరత, మాటను జాగ్రత్తగా మాట్లాడటం, దానం — ఇవి నీచులలో ఉండవు, ఓ భారత.
ఆక్రోశపరివాదాభ్యాం విహింసన్త్యబుధా బుధాన్। వక్తా పాపముపాదత్తే క్షమమాణో విముచ్యతే
అజ్ఞానులు జ్ఞానులను దూషణలు, అపవాదాలతో బాధిస్తారు. చెడు మాటలు మాట్లాడేవాడు పాపాన్ని సంపాదిస్తాడు, కానీ సహించే వాడు విముక్తి పొందుతాడు.
హింసా బలమసాధూనాం రాజ్ఞాం దణ్డవిధిర్బలమ్ । శుశ్రూపా తు వలం స్త్రీణాం క్షమా గుణవతాం బలమ్
దుష్టులకు హింసే బలం, రాజులకు శిక్షే బలం, స్త్రీలకు సేవే బలం, సద్గుణులకి క్షమయే బలం.
వాక్సంయమో హి నృపతే సుదుష్కరతమో మతః। అర్థవచ్చ విచిత్రం చ న శక్యం బహు భాషితుమ్
ఓ రాజా! మాటను నియంత్రించటం అత్యంత కష్టమైనది. అర్థవంతంగా, వైవిధ్యంగా ఎక్కువగా మాట్లాడటం సాధ్యపడదు.
అభ్యావహతి కల్యాణం వివిధం వాక్ సుభాషితా । సైవ దుర్భాషితా రాజన్ననర్థాయోపపద్యతే
మంచిగా మాట్లాడిన మాటలు అనేక శుభాలను తీసుకొస్తాయి. కానీ, దుర్మాట్లు, ఓ రాజా, అనర్థాన్ని కలిగిస్తాయి.
రోహతే సాయకైర్విద్ధం వనం పరశునా హతమ్। వాచా దురుక్తం బీభత్సం న సంరోహతి వాక్క్షతమ్
బాణాలతో గాయపడ్డ అడవి, గొడ్డలితో నరికిన అడవి మళ్లీ పెరుగుతాయి. కానీ, దుర్మాట్లతో వచ్చిన గాయం మానదు.
కర్ణినాలీకనారాచాన్నిర్హరన్తి శరీరతః। వాక్ఛశల్యస్తు న నిర్హర్తుం శక్యో హృదిశయో హి సః
బాణాలు, అణికాలు, అగ్రబాణాలు శరీరం నుంచి తీయవచ్చు. కానీ, హృదయంలో పడిన మాట గాయం తీయడం సాధ్యపడదు.
వాక్సాయకా వదనాన్నిష్పతన్తి యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని। పరస్య నామర్మసు తే పతన్తి తాన్పణ్డితో నావసృజేత్పరేభ్యః
మాటల బాణాలు నోటిలోంచి వస్తాయి. వాటితో గాయపడినవాడు రాత్రింబవళ్లు బాధపడతాడు. అవి ప్రాణాంతకంగా కాకపోయినా, పండితుడు అలాంటి మాటలను ఇతరులపై ప్రయోగించడు.
యస్మై దేవాః ప్రయచ్ఛన్తి పురుషాయ పరాభవమ్। బుద్ధిం తస్యాపకర్షన్తి సోఽవాచీనాని పశ్యతి
దేవతలు ఎవరికైనా ఓటమిని నిర్ణయించినప్పుడు, అతని వివేకాన్ని తీసేస్తారు. అప్పుడు అతడు అనుచితమైనదాన్ని కూడా చితమైనదిగా చూస్తాడు.
బుద్ధౌ కలుషభూతాయాం వినాశే ప్రత్యుపస్థితే। అనయో నయసఙ్కాశో హృదయాన్నాపసర్పతి
మనస్సు మలినమై, నాశనం సమీపించినప్పుడు, అధర్మం కూడా ధర్మంలా కనిపిస్తుంది. అది హృదయం నుంచి పోదు.
సేయం బుద్ధిః పరీతా తే పుత్రాణాం భరతర్షభ । పాణ్డవానాం విరోధేన న చైనానవబుధ్యసే
నీ కుమారులు పాండవులపై శత్రుత్వంతో ఉన్నప్పుడు, ఇదే మోహం వారిని పట్టుకుంది, ఓ భారతశ్రేష్ఠా! కానీ నువ్వు అది గ్రహించలేవు.
రాజా లక్షణసంపన్నస్త్రైలోక్యస్యాపి యో భవేత్। శిష్యస్తే శాసితా సోఽస్తు ధృతరాష్ట్ర యుధిష్ఠిరః
యుదిష్ఠిరుడు రాజ లక్షణాలతో, మూడు లోకాలను పాలించగలిగినా, అతడే నీ గురువు, పాలకుడు కావాలని ఉండాలి, ఓ ధృతరాష్ట్ర.