చక్షుషా మనసా వాచా కర్మణా చ చతుర్విధమ్। ప్రసాదయతి యో లోకం తం లోకోఽనుప్రసీదతి
ఎవరైనా కన్నుతో, మనసుతో, మాటతో, చేతలతో – ఈ నాలుగు విధాలుగా లోకాన్ని సంతోషపెట్టగలిగితే, లోకం కూడా వారిని సంతోషపెడుతుంది.
యస్మాత్రస్యన్తి భూతాని మృగవ్యాధాన్మృగా ఇవ। సాగరాన్తామపి మహీం లబ్ధ్వా స పరిహీయతే
ఎవరినుంచి ప్రాణులు, జంతువులు వేటగాడిని చూసి పారిపోతున్నట్టు పారిపోతాయో, వారు సముద్రాంతం భూమిని సంపాదించినా, చివరికి తగ్గిపోతారు.
పితృపైతామహం రాజ్యం ప్రాప్యాపి స్వేన కర్మణా। వాయురభ్రమివాసాద్య భ్రంశయత్యనయే స్థితః
తన సొంత కర్మతో తండ్రి, తాతల రాజ్యం పొందినవాడు, ధర్మాన్ని వదిలి దుర్మార్గంలో ఉంటే, ఆకాశంలో మేఘాన్ని గాలి ఎగరేసినట్టు, తన రాజ్యాన్ని కోల్పోతాడు.
ధర్మమాచరతో రాజ్ఞః సద్భిశ్చరితమాదితః। వసుధా వసుసంపూర్ణా వర్ధతే భూతివర్ధనీ
రాజు మంచి వాళ్లు ఆచరించిన ధర్మాన్ని అనుసరించి పాలిస్తే, భూమి సంపదతో నిండిపోతుంది, అభివృద్ధి చెందుతుంది.
అథ సంత్యజతో ధర్మమధర్మం చానుతిష్ఠతః। ప్రతిసంవేష్టతే భూమిరగ్నౌ చర్మాహితం యథా
ధర్మాన్ని వదిలి, అధర్మాన్ని అనుసరించినప్పుడు, భూమి అగ్నిలో చర్మం ముడుచుకునేలా అతని నుంచి దూరమవుతుంది.
య ఏవ యత్నః క్రియతే పరరాష్ట్రవిమర్దనే। స ఏవ యత్నః కర్తవ్యః స్వరాష్ట్రపరిపాలనే
ఇతరుల రాజ్యాన్ని ఆక్రమించడానికి ఎంత శ్రమిస్తామో, అంతే శ్రమను మన రాజ్యాన్ని కాపాడటానికి కూడా చేయాలి.
ధర్మేణ రాజ్యం విన్దేత ధర్మేణ పరిపాలయేత్। ధర్మమూలాం శ్రియం ప్రాప్య న జహాతి న హీయతే
రాజ్యం ధర్మంతో సంపాదించాలి, ధర్మంతోనే పరిరక్షించాలి. ధర్మంలో పుట్టిన ఐశ్వర్యాన్ని పొందినవాడు, దాన్ని వదిలిపెట్టడు, కోల్పోడు కూడా.
అప్యున్మత్తాత్ప్రలపతో బాలాచ్చ పరిజల్పతః। సర్వతః సారమాదద్యాదశ్మభ్య ఇవ కాఞ్చనమ్
వికలంగుడి మాటల్లోనైనా, చిన్నపిల్ల మాటల్లోనైనా, ఎక్కడైనా విలువైనదాన్ని, రాళ్లలో బంగారం తీసుకున్నట్టు, తీసుకోవాలి.
సువ్యాహృతాని మహతాం సుకృతాని తతస్తతః। సఞ్చిన్వన్ధీర ఆసీత శిలాహారీ శిలం యథా
మహానుభావుల మంచి మాటలు, మంచి పనులను ఎక్కడ దొరికినా, తెలివైనవాడు రాళ్లు పోగుచేసే వాడిలా, పోగు చేసుకోవాలి.
గన్ధేన గావః పశ్యన్తి వేదైః పశ్యన్తి బ్రాహ్మణాః । చారైః పశ్యన్తి రాజానశ్చక్షుర్భ్యామితరే జనాః
గోవులు వాసనతో చూస్తాయి, బ్రాహ్మణులు వేదాలతో తెలుసుకుంటారు, రాజులు గూఢచారులతో తెలుసుకుంటారు, మిగతా జనాలు కళ్లతో చూస్తారు.
భూయాంసం లభతే క్లేశం యా గౌర్భవతి దుర్దుహా । అథ యా సుదుఘా రాజన్నైవ తాం వితుదన్త్యపి
దుగ్ధం తీయడం కష్టమైన ఆవు ఎన్నో బాధలు అనుభవిస్తుంది. రాజా! కానీ సులభంగా పాలు ఇచ్చే ఆవును కొట్టినా కూడా ఏమీ అవదు.
యదతప్తం ప్రణమతి న తత్సన్తాపమర్హతి। యచ్చ స్వయం నతం దారు న తత్సంనామయేద్బుధః
తాపం లేకుండా వంగిపోయేది కాల్చాల్సిన అవసరం లేదు. అలాగే, తానే వంగే దారువును మేధావి మరింత వంచడు.
ఏతయోపమయా ధీరః సన్నమేత బలీయసే। ఇన్ద్రాయ స ప్రణమతే నమతే యో బలీయసే
ఇలాంటి ఉపమానంతో, జ్ఞానులు తమకంటే బలమైనవారికి నమస్కరించాలి. వారు ఇంద్రుడికి నమస్కరించడంలా, ఎవరైనా బలవంతుడికి వంగిపోతారు.
పర్జన్యనాథాః పశవో రాజానో మన్త్రిబాన్ధవాః। పతయో బాన్ధవాః స్త్రీణాం బ్రాహ్మణా వేదబాన్ధవాః
జంతువులు వానపైన ఆధారపడతాయి, రాజులు మంత్రులు బంధువులపై, స్త్రీలు భర్తలు బంధువులపై, బ్రాహ్మణులు వేదాలు సహచరులపై ఆధారపడతారు.
సత్యేన రక్ష్యతే ధర్మో విద్యా యోగేన రక్ష్యతే । మృజయా రక్ష్యతే రూపం కులం వృత్తేన రక్ష్యతే
ధర్మం సత్యంతో కాపాడబడుతుంది, విద్య యోగంతో, అందం శుభ్రతతో, వంశం మంచిపనులతో కాపాడబడుతుంది.
మానేన రక్ష్యతే ధాన్యమశ్వాన్రక్షేదనుక్రమాత్। అభీక్ష్ణదర్శనాద్గావః స్త్రియో రక్ష్యాః కుచేలతః
ధాన్యాన్ని గౌరవంతో కాపాడాలి, గుర్రాలను సరైన సంరక్షణతో, ఆవులు స్త్రీలను తరచూ చూసుకోవడం ద్వారా, వస్త్రాలను శుభ్రంగా ఉంచడం ద్వారా కాపాడాలి.
న కులం వృత్తహీనస్య ప్రమాణమితి మే మతిః। అన్తేష్వపి హి జాతానాం వృత్తమేవ విశిష్యతే
మంచి ప్రవర్తన లేని వాడికి వంశం ప్రమాణం కాదు అని నా అభిప్రాయం. ఎందుకంటే, తక్కువ వంశంలో పుట్టినవారిలో కూడా ప్రవర్తనే ముఖ్యమైంది.
య ఈర్షుః పరవిత్తేషు రూపే వీర్యే కులాన్వయే । సుఖసౌభాగ్యసత్కారే తస్య వ్యాధిరనన్తకః
ఇతరుల సంపద, అందం, బలం, వంశం, సుఖం, అదృష్టం, గౌరవం చూసి ఎవడు ఈర్ష్యపడతాడో, అతడికి అంతులేని వ్యాధిలా బాధలు ఉంటాయి.
అకార్యకరణాద్భీతః కార్యాణాం చ వివర్జనాత్। అకాలే మన్త్రభేదాచ్చ యేన మాద్యేన్న తత్పిబేత్
తప్పు చేయడం, పనులను విస్మరించడం, అనవసరంగా రహస్యాలు బయటపెట్టడం వల్ల పిచ్చితనం వచ్చే ద్రవ్యం తాగకూడదు.
విద్యామదో ధనమదస్తృతీయోఽభిజనో మదః। మదా ఏతేఽవలిప్తానామేత ఏవ సతాం దమాః
విద్య గర్వం, ధనం గర్వం, వంశ గర్వం — ఇవి అహంకారుల మదాలు. కానీ మంచివారికి ఇవే ఆత్మనిగ్రహానికి కారణమవుతాయి.
అసన్తోఽభ్యర్థితాః సద్భిః క్వచిత్కార్యే కదాచన। మన్యన్తే సన్తమాత్మానమసన్తమపి విశ్రుతమ్
కొందరు దుష్టులను మంచివారు ఏదైనా పనికోసం అడిగితే, వారు తాము మంచివారమని, పేరుగాంచినవారమని అనుకుంటారు, నిజానికి వారు అలాంటివారు కాకపోయినా.
గతిరాత్మవతాం సన్తః సన్త ఏవ సతాం గతిః । అసతాం చ గతిః సన్తో న త్వసన్తః సతాం గతిః
ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవారికి మంచివారే ఆశ్రయం. మంచివారికి కూడా మంచివారే ఆశ్రయం. చెడ్డవారికీ మంచివారు ఆశ్రయం, కానీ మంచివారికి చెడ్డవారు ఆశ్రయం కాలేరు.
జితా సభా వస్త్రవతా మిష్టాశా గోమతా జితా। అధ్వా జితో యానవతా సర్వం శీలవతా జితమ్
వస్త్రం ఉన్నవాడు సభలో గెలుస్తాడు, పశువులు ఉన్నవాడు ఆకలి తీరుస్తాడు, వాహనం ఉన్నవాడు ప్రయాణాన్ని గెలుస్తాడు, మంచి స్వభావం ఉన్నవాడు అన్నింటినీ గెలుస్తాడు.
శీలం ప్రధానం పురుషే తద్యస్యేహ ప్రణశ్యతి। న తస్య జీవితేనార్థో న ధనేన న బన్ధుభిః
మనిషిలో ముఖ్యమైనది స్వభావం. అది పోయిన తర్వాత జీవితం, ధనం, బంధువులు ఏమీ ఉపయోగపడవు.
ఆఢ్యానాం మాంసపరమం మధ్యానాం గోరసోత్తరమ్। తైలోత్తరం దరిద్రాణాం భోజనం భరతర్షభ
ధనికులకు మాంసమే ఉత్తమ భోజనం, మధ్యస్థులకు పాలు, పాలు పదార్థాలు మేలైనవి, బీదలకు నూనెతో చేసిన భోజనే ముఖ్యమైనది, భరత వంశోత్తమా.
సంపన్నతరమేవాన్నం దరిద్రా భుఞ్జతే సదా। శ్రుత్స్వాదుతాం జనయతి సా చాఢ్యేషు సుదుర్లభా
బీదలు ఎప్పుడూ రుచికరమైన భోజనమే తింటారు. ఆకలి వలన ఆహారం రుచిగా అనిపిస్తుంది. అది ధనికులకు చాలా అరుదుగా లభిస్తుంది.
ప్రాయేణ శ్రీమతాం లోకే భోక్తుం శక్తిర్న విద్యతే। జీర్యన్త్యపి హి కాష్ఠాని దరిద్రాణాం మహీపతే
ఈ లోకంలో ధనికులకు ఆహారం ఆస్వాదించగల శక్తి ఉండదు. రాజా! బీదల ఇళ్లలో కట్టెలు కూడా పాడైపోతాయి.
అవృత్తిర్భయమన్త్యానాం మధ్యానాం మరణాద్భయమ్ । ఉత్తమానాం తు మర్త్యానామవమానాత్పరం భయమ్
చిన్నవారు జీవిక పోయిపోతుందో అని భయపడతారు, మధ్యస్థులు మరణాన్ని భయపడతారు, కానీ ఉత్తములైన మనుషులకు అవమానం అన్నింటికంటే ఎక్కువ భయం.
ఐశ్వర్యమదపాపిష్ఠా మదాః పానమదాదయః । ఐశ్వర్యమదమత్తో హి నో పతిత్వాఽవబుధ్యతే
ధనంతో కలిగే గర్వం, మద్యం తాగడం వలన వచ్చే మదం వంటి మదాలు అత్యంత దుష్టమైనవే. ధనమందు మత్తులో ఉన్నవాడు తన పతనం జరిగినా తెలిసుకోడు.
ఇన్ద్రియౌరిన్ద్రియార్థేషు వర్తమానైరనిగ్రహైః । తైరయం తాప్యతే లోకో నక్షత్రాణి గ్రహైరివ
ఇంద్రియాలు నియంత్రణ లేకుండా వాటి విషయాలను అనుసరిస్తే, అవి ఈ లోకాన్ని నక్షత్రాలను గ్రహాలు బాధించినట్లు బాధిస్తాయి.