యస్తు పక్వముపాదత్తే కాలే పరిణతం ఫలమ్। ఫలాద్రసం స లభతే బీజాచ్చైవ ఫలం పునః
కాని, ఎవరు కాలానికి తగినట్టు పండిన పండు తీసుకుంటారో, వారు ఆ పండులోని రుచిని పొందుతారు. విత్తనం నుండి మళ్ళీ పండు కూడా వస్తుంది.
యథా మధు సమాదత్తే రక్షన్పుష్పాణి షట్పదః। తద్వదర్థాన్మనుష్యేభ్య ఆదద్యాదవిహింసయా
ఎలా తేనెటీగ పువ్వులను కాపాడుతూ తేనెను సేకరిస్తుందో, అలాగే మనుషుల నుంచి ధనం తీసుకునేటప్పుడు హింస లేకుండా చేయాలి.
పుష్పం పుష్పం విచిన్వీత మూలచ్ఛేదం న కారయేత్ । మాలాకార ఇవారామే న యథాఙ్గారకారకః
పువ్వులు ఒక్కొక్కటి తీసుకోవాలి, మొక్కను పీకకూడదు. తోటలో మాలకారుడు లాగ, బొగ్గు తయారుచేసేవాడు లాగా కాకూడదు.
కిం ను మే స్యాదిదం కృత్వా కిం ను మే స్యాదకుర్వతః। ఇతి కర్మాణి సఞ్చిన్త్య కుర్యాద్వా పురుషో న వా
ఇది చేస్తే నాకు ఏమి లాభం? చేయకపోతే ఏమవుతుంది? అని ఆలోచించి, మనిషి చేయాలా వద్దా నిర్ణయించుకోవాలి.
అనారభ్యా భవన్త్యర్థాః కేచిన్నిత్యం యథాఽగతాః । కృతః పురుషకారోఽహి భవేద్యేషు నిరర్థకః
కొన్ని విషయాలు మన ప్రయత్నం లేకుండానే కలుగుతాయి, అవి సహజంగా వస్తాయి. అలాంటి వాటికోసం శ్రమిస్తే, అది వృథా అవుతుంది.
అనర్థే చైవ నిరతమర్థే చైవ పరాఙ్భుఖమ్। న తం భర్తారమిచ్ఛన్తి షణ్ఢం పతిమివ స్త్రియః
ఎప్పుడూ పనికిరాని విషయాల్లో మునిగిపోతూ, ఉపయోగకరమైన వాటిని దూరం చేసేవారిని, స్త్రీలు శక్తిలేని భర్తను ఇష్టపడనట్టు, ఇష్టపడరు.
ప్రసాదో నిష్ఫలో యస్య క్రోధశ్చాపి నిరర్థకః। న తం భర్తారమిచ్ఛన్తి షణ్ఢం పతిమివ స్త్రియః
ఎవరికి సంతోషం కూడా ఫలితం లేకుండా, కోపం కూడా అర్థం లేకుండా ఉంటుందో, అలాంటి వారిని స్త్రీలు శక్తిలేని భర్తను ఇష్టపడనట్టు, ఇష్టపడరు.
కాంశ్చిదర్థాన్నరః ప్రాజ్ఞో లఘుమూలాన్మహాఫలాన్ । క్షిప్రమారభతే కర్తుం న దీర్ఘయతి తాదృశాన్
తెలివైనవాడు చిన్న కారణాలతో పెద్ద ఫలితాలు ఇచ్చే పనులను త్వరగా మొదలుపెడతాడు, అలాంటి వాటిని ఆలస్యం చేయడు.
ఋజు పశ్యతి యః సర్వం చక్షుషా ను పిబన్నివ । ఆసీనమపి తూష్ణీకమనురజ్యన్తి తం ప్రజాః
ఎవరైనా నేరుగా, స్పష్టంగా ప్రతిదీ చూస్తూ, కళ్లతో పీల్చుకుంటున్నట్టు ఉంటే, వారు నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నా, జనాలు వారిని ఆకర్షితులవుతారు.
సుపుష్పితః స్యాదఫలః ఫలితః స్యాద్దురారుహః । అపక్వః పక్వసఙ్కాశో న తు శీర్యేత కర్హిచిత్
కొన్ని చెట్లు పుష్పాలతో నిండిపోతాయి కానీ పండ్లు రావు; కొన్ని పండ్లతో నిండిపోతాయి కానీ ఎక్కడం కష్టం; కొన్ని పండ్లు పక్కగా కనిపిస్తాయి కానీ ఇంకా పక్వం కాలేదు. అయినా, అవి ఎప్పుడూ ఎండిపోవు.
చక్షుషా మనసా వాచా కర్మణా చ చతుర్విధమ్। ప్రసాదయతి యో లోకం తం లోకోఽనుప్రసీదతి
ఎవరైనా కన్నుతో, మనసుతో, మాటతో, చేతలతో – ఈ నాలుగు విధాలుగా లోకాన్ని సంతోషపెట్టగలిగితే, లోకం కూడా వారిని సంతోషపెడుతుంది.
యస్మాత్రస్యన్తి భూతాని మృగవ్యాధాన్మృగా ఇవ। సాగరాన్తామపి మహీం లబ్ధ్వా స పరిహీయతే
ఎవరినుంచి ప్రాణులు, జంతువులు వేటగాడిని చూసి పారిపోతున్నట్టు పారిపోతాయో, వారు సముద్రాంతం భూమిని సంపాదించినా, చివరికి తగ్గిపోతారు.
పితృపైతామహం రాజ్యం ప్రాప్యాపి స్వేన కర్మణా। వాయురభ్రమివాసాద్య భ్రంశయత్యనయే స్థితః
తన సొంత కర్మతో తండ్రి, తాతల రాజ్యం పొందినవాడు, ధర్మాన్ని వదిలి దుర్మార్గంలో ఉంటే, ఆకాశంలో మేఘాన్ని గాలి ఎగరేసినట్టు, తన రాజ్యాన్ని కోల్పోతాడు.
ధర్మమాచరతో రాజ్ఞః సద్భిశ్చరితమాదితః। వసుధా వసుసంపూర్ణా వర్ధతే భూతివర్ధనీ
రాజు మంచి వాళ్లు ఆచరించిన ధర్మాన్ని అనుసరించి పాలిస్తే, భూమి సంపదతో నిండిపోతుంది, అభివృద్ధి చెందుతుంది.
అథ సంత్యజతో ధర్మమధర్మం చానుతిష్ఠతః। ప్రతిసంవేష్టతే భూమిరగ్నౌ చర్మాహితం యథా
ధర్మాన్ని వదిలి, అధర్మాన్ని అనుసరించినప్పుడు, భూమి అగ్నిలో చర్మం ముడుచుకునేలా అతని నుంచి దూరమవుతుంది.
య ఏవ యత్నః క్రియతే పరరాష్ట్రవిమర్దనే। స ఏవ యత్నః కర్తవ్యః స్వరాష్ట్రపరిపాలనే
ఇతరుల రాజ్యాన్ని ఆక్రమించడానికి ఎంత శ్రమిస్తామో, అంతే శ్రమను మన రాజ్యాన్ని కాపాడటానికి కూడా చేయాలి.
ధర్మేణ రాజ్యం విన్దేత ధర్మేణ పరిపాలయేత్। ధర్మమూలాం శ్రియం ప్రాప్య న జహాతి న హీయతే
రాజ్యం ధర్మంతో సంపాదించాలి, ధర్మంతోనే పరిరక్షించాలి. ధర్మంలో పుట్టిన ఐశ్వర్యాన్ని పొందినవాడు, దాన్ని వదిలిపెట్టడు, కోల్పోడు కూడా.
అప్యున్మత్తాత్ప్రలపతో బాలాచ్చ పరిజల్పతః। సర్వతః సారమాదద్యాదశ్మభ్య ఇవ కాఞ్చనమ్
వికలంగుడి మాటల్లోనైనా, చిన్నపిల్ల మాటల్లోనైనా, ఎక్కడైనా విలువైనదాన్ని, రాళ్లలో బంగారం తీసుకున్నట్టు, తీసుకోవాలి.
సువ్యాహృతాని మహతాం సుకృతాని తతస్తతః। సఞ్చిన్వన్ధీర ఆసీత శిలాహారీ శిలం యథా
మహానుభావుల మంచి మాటలు, మంచి పనులను ఎక్కడ దొరికినా, తెలివైనవాడు రాళ్లు పోగుచేసే వాడిలా, పోగు చేసుకోవాలి.
గన్ధేన గావః పశ్యన్తి వేదైః పశ్యన్తి బ్రాహ్మణాః । చారైః పశ్యన్తి రాజానశ్చక్షుర్భ్యామితరే జనాః
గోవులు వాసనతో చూస్తాయి, బ్రాహ్మణులు వేదాలతో తెలుసుకుంటారు, రాజులు గూఢచారులతో తెలుసుకుంటారు, మిగతా జనాలు కళ్లతో చూస్తారు.
భూయాంసం లభతే క్లేశం యా గౌర్భవతి దుర్దుహా । అథ యా సుదుఘా రాజన్నైవ తాం వితుదన్త్యపి
దుగ్ధం తీయడం కష్టమైన ఆవు ఎన్నో బాధలు అనుభవిస్తుంది. రాజా! కానీ సులభంగా పాలు ఇచ్చే ఆవును కొట్టినా కూడా ఏమీ అవదు.
యదతప్తం ప్రణమతి న తత్సన్తాపమర్హతి। యచ్చ స్వయం నతం దారు న తత్సంనామయేద్బుధః
తాపం లేకుండా వంగిపోయేది కాల్చాల్సిన అవసరం లేదు. అలాగే, తానే వంగే దారువును మేధావి మరింత వంచడు.
ఏతయోపమయా ధీరః సన్నమేత బలీయసే। ఇన్ద్రాయ స ప్రణమతే నమతే యో బలీయసే
ఇలాంటి ఉపమానంతో, జ్ఞానులు తమకంటే బలమైనవారికి నమస్కరించాలి. వారు ఇంద్రుడికి నమస్కరించడంలా, ఎవరైనా బలవంతుడికి వంగిపోతారు.
పర్జన్యనాథాః పశవో రాజానో మన్త్రిబాన్ధవాః। పతయో బాన్ధవాః స్త్రీణాం బ్రాహ్మణా వేదబాన్ధవాః
జంతువులు వానపైన ఆధారపడతాయి, రాజులు మంత్రులు బంధువులపై, స్త్రీలు భర్తలు బంధువులపై, బ్రాహ్మణులు వేదాలు సహచరులపై ఆధారపడతారు.
సత్యేన రక్ష్యతే ధర్మో విద్యా యోగేన రక్ష్యతే । మృజయా రక్ష్యతే రూపం కులం వృత్తేన రక్ష్యతే
ధర్మం సత్యంతో కాపాడబడుతుంది, విద్య యోగంతో, అందం శుభ్రతతో, వంశం మంచిపనులతో కాపాడబడుతుంది.
మానేన రక్ష్యతే ధాన్యమశ్వాన్రక్షేదనుక్రమాత్। అభీక్ష్ణదర్శనాద్గావః స్త్రియో రక్ష్యాః కుచేలతః
ధాన్యాన్ని గౌరవంతో కాపాడాలి, గుర్రాలను సరైన సంరక్షణతో, ఆవులు స్త్రీలను తరచూ చూసుకోవడం ద్వారా, వస్త్రాలను శుభ్రంగా ఉంచడం ద్వారా కాపాడాలి.
న కులం వృత్తహీనస్య ప్రమాణమితి మే మతిః। అన్తేష్వపి హి జాతానాం వృత్తమేవ విశిష్యతే
మంచి ప్రవర్తన లేని వాడికి వంశం ప్రమాణం కాదు అని నా అభిప్రాయం. ఎందుకంటే, తక్కువ వంశంలో పుట్టినవారిలో కూడా ప్రవర్తనే ముఖ్యమైంది.
య ఈర్షుః పరవిత్తేషు రూపే వీర్యే కులాన్వయే । సుఖసౌభాగ్యసత్కారే తస్య వ్యాధిరనన్తకః
ఇతరుల సంపద, అందం, బలం, వంశం, సుఖం, అదృష్టం, గౌరవం చూసి ఎవడు ఈర్ష్యపడతాడో, అతడికి అంతులేని వ్యాధిలా బాధలు ఉంటాయి.
అకార్యకరణాద్భీతః కార్యాణాం చ వివర్జనాత్। అకాలే మన్త్రభేదాచ్చ యేన మాద్యేన్న తత్పిబేత్
తప్పు చేయడం, పనులను విస్మరించడం, అనవసరంగా రహస్యాలు బయటపెట్టడం వల్ల పిచ్చితనం వచ్చే ద్రవ్యం తాగకూడదు.
విద్యామదో ధనమదస్తృతీయోఽభిజనో మదః। మదా ఏతేఽవలిప్తానామేత ఏవ సతాం దమాః
విద్య గర్వం, ధనం గర్వం, వంశ గర్వం — ఇవి అహంకారుల మదాలు. కానీ మంచివారికి ఇవే ఆత్మనిగ్రహానికి కారణమవుతాయి.