అష్టౌ గుమాః పురుషం దీపయన్తి ప్రజ్ఞా చ కౌల్యం చ దమః శ్రుతం చ। పరాక్రమశ్చాబహుభాషితా చ దానం యథాశక్తి కృతజ్ఞతా చ
ఎనిమిది లక్షణాలు మనిషిని ప్రకాశింపజేస్తాయి — జ్ఞానం, మంచి వంశం, ఆత్మనిగ్రహం, విద్య, ధైర్యం, తక్కువగా మాట్లాడటం, తన శక్తికి తగినంత దానం చేయడం, కృతజ్ఞత.
నవద్వారమిదం వేశ్మ త్రిస్థూణం పఞ్చసాక్షికమ్। క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం విద్వాన్యో వేద స పరః కవిః
ఈ శరీరం తొమ్మిది ద్వారాల గృహం, మూడు స్థంభాలు, ఐదు ఆధారాలు కలిగి ఉంటుంది. దీనికి క్షేత్రజ్ఞుడు అధిపతి. దీన్ని తెలుసుకున్నవాడే నిజమైన మేధావి.
దశ ధర్మం న జానన్తి ధృతరాష్ట్ర నిబోధ తాన్। మత్తః ప్రమత్త ఉన్మత్తః శ్రాన్తః క్రుద్ధో బుభుక్షితః
ధర్మాన్ని తెలియని పది మంది ఉన్నారు, ఓ ధృతరాష్ట్రా! విను — మద్యం తాగినవాడు, అసావధానంగా ఉన్నవాడు, పిచ్చివాడు, అలసటతో ఉన్నవాడు, కోపంలో ఉన్నవాడు, ఆకలితో ఉన్నవాడు.
త్వరమాణశ్చ లుబ్ధశ్చ భీతః కామీ చ తే దశ। తస్మాదేతేషు భావేషు న ప్రసఞ్జేత పణ్డితః
అత్యవసరంగా ఉన్నవాడు, లోభి, భయపడే వాడు, కామంతో ఉన్నవాడు — వీరు పది మంది. కాబట్టి, ఈ పరిస్థితుల్లో ఉన్నవారితో జ్ఞానవంతుడు వ్యవహరించకూడదు.
అత్రైవోదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। పుత్రార్థమసురేన్ద్రేణ గీతం చైవ సుధన్వనా
ఇక్కడ ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు, ఓ రాజా! పుత్రసంతాన కోరికతో అసురేంద్రుడు, సుధన్వుడు పాడిన గీతను కూడా చెబుతారు.
యః కామమన్యూ ప్రజహాతి రాజా పాత్రే ప్రతిష్ఠాపయతే ధనం చ। విశేషవిచ్ఛ్రుతవాన్క్షిప్రకారీ తం సర్వలోకః కురుతే ప్రమాణమ్
కామాన్ని, కోపాన్ని వదిలేసి, యోగ్యులకు ధనం ఇచ్చే రాజు, వివేకంతో, విద్యతో ప్రసిద్ధి పొందినవాడు, త్వరగా కార్యాచరణ చేసే వాడు — అలాంటి వాడిని అందరూ ఆదర్శంగా చూస్తారు.
జానాతి విశ్వాసయితుం మనుష్యాన్ విజ్ఞాతదోషేషు దధాతి దణ్డమ్। జానాతి మాత్రాం చ తథా క్షమాం చ తం తాదృశం శ్రీర్జుషతే సమగ్రా
మనుష్యుల నమ్మకాన్ని ఎలా పొందాలో తెలిసినవాడు, తప్పులు చేసినవారికి తగిన శిక్ష విధించేవాడు, ఎంత క్షమించాలో, ఎంత పరిమితి పాటించాలో తెలిసినవాడు — అలాంటి వ్యక్తిని లక్ష్మీ సంపూర్ణంగా అనుగ్రహిస్తుంది.
సుదుర్బలం నావజానాతి కంచి- ద్యుక్తో రిపుం సేవతే బుద్ధిపూర్వమ్। న విగ్రహం రోచయతే బలస్థైః కాలే చ యో విక్రమతే స ధీరః
బలహీనుడని ఎవరినీ తక్కువగా చూడడు, శత్రువునైనా ముందుగా ఆలోచించి సేవచేస్తాడు, బలవంతులతో కలహానికి ఆసక్తి చూపడు, సరైన సమయంలో ధైర్యంగా వ్యవహరిస్తాడు — అలాంటి వాడు నిజమైన ధీరుడు.
ప్రాప్యాప.. న వ్యథతే కదాచి- దుద్యోగమాన్వచ్ఛతి చాప్రమత్తః । దుఃఖం చ కాలే సహతే మహాత్మా ధురన్ధరస్తస్య జితాః సపత్నాః
తనకు కావలసినది సాధించిన తర్వాత ఎప్పుడూ కలవరపడడు, జాగ్రత్తగా ప్రయత్నం చేస్తూ నిర్లక్ష్యం చేయడు, అవసరమైనప్పుడు కష్టాన్ని సహించగలడు — అలాంటి గొప్ప మనిషి తన శత్రువులను జయిస్తాడు.
అనర్థకం విప్రవాసం గృహేభ్యః పాపైః సన్ధిం పరదారాభిమర్శమ్। దమ్భం స్తైన్యం పైశునం మద్యమానం న సేవతే యః స సుఖీ సదైవ
అర్థంలేని ఇంటి విడిపోవడం, దుష్టులతో స్నేహం, పరస్త్రీతో సంబంధం, మాయ, దొంగతనం, అపవాదం, మద్యం, జూదం — వీటిలో ఏదీ చేయని వాడు ఎప్పుడూ సుఖంగా ఉంటాడు.
న సంరమ్భేణారభతే త్రివర్గ- మాకారితః శంసతి తత్త్వమేవ। న మిత్రార్థే రోచయతే వివాదం నాపూజితః కుప్యతి చాప్యమూఢః
త్రివిధ పురుషార్థాలను ఆతురతతో ప్రారంభించడు, ఎప్పుడూ నిజమే మాట్లాడతాడు, స్నేహితుల కోసం వాదనలకు పోడు, గౌరవించబడకపోయినా కోపపడడు లేదా మూర్ఖత్వం చూపడు.
న యోఽభ్యసూయత్సయనుకమ్పతే చ న దుర్బలః ప్రాతిభావ్యం కరోతి। నాత్యాహ కించిత్క్షమతే వివాదం సర్వత్ర తాదృగ్లభతే ప్రశంసామ్
ఈర్ష్యపడడు, దయ చూపుతాడు, తన శక్తికి మించి హామీలు ఇవ్వడు, ఎక్కువగా మాట్లాడడు, వాదనలను సహించగలడు — అలాంటి వాడిని అందరూ ప్రశంసిస్తారు.
యో నోద్ధతం కురుతే జాతు వేషం న పౌరుషేణాపి వికత్థతేఽన్యాన్। న మూర్చ్ఛితః కటుకాన్యాహ కించి- త్ప్రియం సదా తం కురుతే జనో హి
ఎప్పుడూ అహంకారంగా ప్రవర్తించడు, తన బలంతో ఇతరులను తక్కువగా చెప్పడు, కోపంలో కఠినంగా మాట్లాడడు — అలాంటి వాడిని ప్రజలు ఎప్పుడూ ఇష్టపడతారు.
న వైరముద్దిపయతి ప్రశాన్తం న దర్పమారోహతి శాన్తిమేతి। న దుర్గతోఽస్మీతి కరోత్యకార్యం తమార్యశీలం పరమాహురార్యాః
శాంతంగా ఉన్నవారిలో వైరం రగిలించడు, గర్వాన్ని పెంచుకోడు, శాంతిని పొందుతాడు, కష్టంలో తప్పు చేయడు — అలాంటి సద్గుణాలున్నవాడిని నిజమైన ఆర్యుడు అంటారు.
న స్వే సుఖే వై కురుతే ప్రహర్షం నాన్యస్య దుఃఖే భవతి ప్రహృష్టః। దత్త్వా న పశ్చాత్కురుతేఽనుతాపం స కథ్యతే సత్పురుషార్యశీలః
తన సంతోషంలో అతిగా ఆనందపడడు, ఇతరుల దుఃఖంలో హర్షించడు, ఇచ్చిన తర్వాత పశ్చాత్తాపపడడు — అలాంటి వాడిని నిజమైన సత్పురుషుడు అంటారు.
దేశాచారాన్సమయాఞ్జాతిధర్మాన్ బుభూషతే యః స పరావరజ్ఞః। స యత్ర తత్రాభిగతః సదైవ మహాజనస్యాధిపత్యం కరోతి
ప్రాంతాల ఆచారాలు, సమయ నియమాలు, వర్ణధర్మాలు తెలుసుకోవాలని ఆశించే వాడు — అలాంటి వాడు ఎక్కడికి వెళ్ళినా గొప్ప ప్రజల నాయకత్వాన్ని పొందుతాడు.
దమ్భం మోహం మత్సరం పాపకృత్యం రాజద్విష్టం పైశునం పూగవైరమ్। మత్తోన్మత్తైర్దుర్జనైశ్చాపి వాదం యః ప్రజ్ఞావాన్వర్జయేత్స ప్రధానః
దంబం, మోహం, ఈర్ష్య, పాపకార్యాలు, రాజుకు నచ్చని పనులు, అపవాదం, గుంపుల మధ్య వైరం, మత్తులో ఉన్నవారితో లేదా దుర్జనులతో వాదనలు — వీటన్నిటిని తెలివిగలవాడు దూరంగా ఉంచుతాడు. అలాంటి వాడే ప్రథముడు.
దమం శౌచం దైవికం మఙ్గలాని ప్రాయశ్చిత్తాన్వివిధాఁల్లోకవాదాన్। ఏతాని యః కురుతే నైత్యకాని తస్యోత్థానం దేవతా రాధయన్తి
దమనము, శౌచము, మంగళకార్యాలు, వివిధ ప్రాయశ్చిత్తాలు, ప్రజల అభిప్రాయాలు — వీటిని నిత్యం ఆచరించే వాడిని దేవతలు అభివృద్ధి చెందనిస్తారు.
సమైర్వివాహం కురుతే న హీనైః సమైః సఖ్యం వ్యవహారం కథాం చ। గుణైర్విశిష్టాంశ్చ పురో దధాతి విపశ్చితస్తస్య నయాః సునీతాః
సమానులతో వివాహం చేస్తాడు, తక్కువవారితో కాదు; సమానులతోనే స్నేహం, వ్యాపారం, సంభాషణ చేస్తాడు; గుణాలలో మెరుగైనవారిని ముందుగా ఉంచుతాడు — అలాంటి జ్ఞాన individual's విధానాలు ఉత్తమమైనవి.
మితం భుఙ్క్తే సంవిభజ్యాశ్రితేభ్యో మితం స్వపిత్యమితం కర్మ కృత్వా। దదాత్యమిత్రేష్వపి యాచితః సం- స్తమాత్మవన్తం ప్రజహత్యనర్థాః
తక్కువగా తింటాడు, ఆధారపడినవారితో పంచుకుంటాడు, తక్కువగా నిద్రపోతాడు, పని పరిమితిలేకుండా చేస్తాడు, శత్రువుకైనా అడిగితే ఇస్తాడు — అలాంటి ఆత్మవంతుడు దురదృష్టాన్ని తొలగించగలడు.
చికీర్షితం విప్రకృతం చ యస్య నాన్యే జనాః కర్మ జానన్తి కించిత్। మన్త్రే గుప్తే సమ్యగనుష్ఠితే చ నాల్పోఽప్యస్య చ్యవతే కశ్చిదర్థః
తన చేయదలచిన పనిని లేదా చేసిన పనిని ఇతరులు తెలుసుకోలేరు; రహస్యంగా, సరిగ్గా కార్యాచరణ చేస్తే, అతని లక్ష్యంలో చిన్న భాగమైనా విఫలమవదు.
యః సర్వభూతప్రశమే నివిష్టః సత్యో మృదుర్మానకృచ్ఛుద్ధభావః అతీవ స జ్ఞాయతే జ్ఞాతిమధ్యే మహామణిర్జాత్య ఇవ సప్రన్నః
ప్రాణులందరికీ శాంతిని కోరుతూ, నిజాయితీగా, మృదువుగా, అహంకారము లేకుండా, పవిత్రమైన మనసుతో ఉండేవాడు — అలాంటి వాడు తన బంధువుల మధ్య గొప్ప రత్నంలా ప్రకాశిస్తాడు.
య ఆత్మనాఽపత్రపతే భృశం నరః స సర్వలోకస్య గురుర్భవత్యుత అనన్తజేజాః సుమనాః సమాహితః స తేజసా సూర్య ఇవావభాసతే
తన తప్పులపై లోతుగా సిగ్గుపడే వాడు, అందరికీ గురువు అవుతాడు; అపారమైన శక్తి, సంతోషభావన, ఏకాగ్రత కలిగి ఉండి, సూర్యునిలా తేజస్సుతో మెరిసిపోతాడు.
వనే జాతాః శాపదగ్ధస్య రాజ్ఞః పాణ్డోః పుత్రాః పఞ్చ పఞ్చేన్ద్రకల్పాః । త్వయైవ బాలా వర్ధితాః శిక్షితాశ్చ తవాదేశం పాలయన్త్యామ్బికేయ
అరణ్యంలో జన్మించిన, శాపగ్రస్తుడైన రాజు పాండువు కుమారులు ఐదుగురు, ఐదు ఇంద్రులవలె సమానులు; నీవే వారిని చిన్నప్పటి నుంచి పెంచి, బోధించావు. అంబికేయ! వారు నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తున్నారు.
ప్రదాయైషాముచితం తాతరాజ్యం సుఖీ పుత్రైః సహితో మోదమానః । న దేవానాం నాపి చ మానుషాణాం భవిష్యసి త్వం గర్హణీయో నరేన్ద్ర
వారికి తగిన రాజ్యాన్ని ఇచ్చిన తరువాత, రాజా, మీరు మీ కుమారులతో కలిసి ఆనందంగా జీవిస్తారు. అప్పుడు దేవతలలోనైనా, మనుషులలోనైనా మీపై ఎవరూ నింద పెట్టరు.
జాగ్రతో దహ్యమానస్య యత్కార్యమనుపశ్యసి। తద్బ్రూహి త్వం హి నస్తాత ధర్మార్థకుశలః శుచిః
నిద్రలేక బాధపడుతూ మీరు ఏ కార్యాన్ని సరైనదిగా భావిస్తారో, దయచేసి మాకు చెప్పండి తండ్రి. మీరు ధర్మాన్ని, లాభాన్ని బాగా తెలిసినవారు, పవిత్రమైనవారు.
తస్మాద్యథావద్విదుర ప్రశాధి ప్రజ్ఞాపూర్వం సర్వమజాతశత్రోః। యన్మన్యసే పథ్యమదీనసత్వ శ్రేయస్కరం బ్రూహి తద్వై కురూణామ్
అందుకే, విధురా, అజాతశత్రువు కోసం ప్రతీ విషయాన్ని జాగ్రత్తగా, వివేకంతో పాలించండి. కురువంశానికి మేలు చేసే, శ్రేయస్సు కలిగించే దేనిని మీరు అనుకుంటారో, అది నిర్భయంగా చెప్పండి.
పాపాశఙ్కీ పాపమేవానుపశ్యన్ పృచ్ఛామి త్వాం వ్యాకులేనాత్మనాహమ్ । కజే తన్మే బ్రూహి తత్పం యథావ- న్మనీషితం సర్వమజాతశత్రోః
చెడును భయపడి, చెడు మాత్రమే కనిపిస్తున్నందున, నేను కలవరపడిన హృదయంతో మిమ్మల్ని అడుగుతున్నాను. అజాతశత్రువు కోసం మీరు నిజంగా శ్రేయస్సుగా భావించేది అన్నీ నాకు చెప్పండి.
శుభం వా యది వా పాపం ద్వేష్యం వా యది వా ప్రియమ్। నాపృష్టః కస్యచిద్బ్రూయాద్యః స నేచ్ఛేత్పరాభవమ్
మంచిదైనా, చెడుదైనా, ఇష్టమైనదైనా, ద్వేషించదగినదైనా — ఎవరూ అడగకపోతే చెప్పకూడదు. అలాంటి వారు ఇతరుల పరాభవాన్ని కోరరు.
తస్మాద్వక్ష్యామి తే రాజన్హితం యత్స్యాన్కురూన్ప్రతి। వచః శ్రేయస్కరం ధర్మ్యం బ్రువతస్తన్నిబోధ మే
అందువల్ల రాజా, కురువంశానికి మేలు చేసే దానిని నేను మీకు చెబుతాను. నా మాటలు ధర్మబద్ధంగా, శ్రేయస్సు కలిగించేవిగా ఉంటాయి. వాటిని మీరు వినండి.