షడిమాన్పురుషో జహ్యాద్భిన్నాం నావమివార్ణవే। అప్రవక్తారమాచార్యమనధీయానమృత్విజమ్
మనిషి ఈ ఆరుగురిని, సముద్రంలో పగిలిన పడవను వదిలేసినట్టు, వదిలేయాలి — బోధించని గురువు, చదవని పురోహితుడు, రక్షించని రాజు, అప్రమేయంగా మాట్లాడే భార్య, ఊరిని కోరే గోపాలుడు, అడవి కోరే నాపితుడు.
అరక్షితారం రాజానం భార్యాం చాప్రియవాదినీమ్ । గ్రామకామం చ గోపాలం వనకామం చ నాపితమ్
రక్షణ చేయని రాజు, అప్రమేయంగా మాట్లాడే భార్య, ఊరు కోరే గోపాలుడు, అడవి కోరే నాపితుడు — వీరిని వదిలేయాలి.
షడేవ తు గుణాః పుంసా న హాతవ్యాః కదాచన। సత్యం దానమనాలస్యమనసూయా క్షమా ధృతిః
ఈ ఆరు గుణాలను మనిషి ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టకూడదు — సత్యం, దానం, శ్రద్ధ, అసూయ లేకపోవడం, క్షమ, స్థిరత.
అర్థాగమో నిత్యమరోగితా చ ప్రియా చ భార్యా ప్రియవాదినీ చ। వశ్యశ్చ పుత్రోఽర్థకరీ చ విద్యా షడ్జీవలోకస్య సుఖాని రాజన్
ధనం సంపాదించడం, ఎప్పుడూ ఆరోగ్యంగా ఉండడం, మధురంగా మాట్లాడే ప్రియమైన భార్య, వినయంగా ఉండే కుమారుడు, ధనం ఇచ్చే విద్య — ఇవే లోకంలో ఆరు సుఖాల మూలాలు, రాజా!
షణ్ణామాత్మని నిత్యానామైశ్వర్యం యోఽధిగచ్ఛతి। న స పాపైః కుతోఽనర్థైర్యుజ్యతే విజితేన్ద్రియః
తనలో ఎప్పుడూ ఉండే ఆరు లక్షణాలను జయించినవాడు, ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకున్నవాడు, పాపాలు లేదా అపాయాలు అతనిని తాకవు.
షడిమే షట్సు జీవన్తి సప్తమో నోపలభ్యతే। చోరాః ప్రమత్తే జీవన్తి వ్యాధితేషు చికిత్సకాః
ఈ ఆరుగురు మరొక ఆరుగురిపై ఆధారపడి జీవిస్తారు, ఏడవవాడు దొరకడు — నిర్లక్ష్యులపై దొంగలు, రోగులపై వైద్యులు జీవిస్తారు.
ప్రమదాః కామయానేషు యజమానేషు యాజకాః । రాజా వివదమానేషు నిత్యం మూర్ఖేషు పణ్డితాః
కామాన్ని కోరే వారిపై స్త్రీలు, యజ్ఞం చేసే వారిపై యాజకులు, వాదించే వారిపై రాజు, మూర్ఖులపై పండితులు జీవిస్తారు.
షడిమాని వినశ్యన్తి ముహూర్తమనవేక్షణాత్। గావః సేవా కృషిర్భార్యా విద్యా వృషలసఙ్గతిః
ఈ ఆరు విషయాలు క్షణంలోనే నశించిపోతాయి — ఆవులు, సేవ, వ్యవసాయం, భార్య, విద్య, చెడ్డవారితో సాంగత్యం — వీటిని శ్రద్ధగా చూసుకోకపోతే.
షడేతే హ్యవమన్యన్తే నిత్యం పూర్వోపకారిణమ్ । ఆచార్యం శిక్షితాః శిష్యాః కృతదారాశ్చ మాతరం
ఈ ఆరు రకాలవారు ఎప్పుడూ తమకు మునుపు ఉపకారం చేసినవారిని తక్కువగా చూస్తారు. విద్య నేర్చుకున్న శిష్యులు గురువును, పెళ్లైన వారు తల్లిని గౌరవించరు.
నారీం విగతకామాస్తు కృతార్థాశ్చ ప్రయోజకమ్ । నావం నిస్తీర్ణకాన్తారా నాతురాశ్చ చికిత్సకం
ఇష్టాలు పోయిన మహిళలు, తమ కోరికలు నెరవేర్చుకున్నవారు, దాతను పట్టించుకోరు. నదిని దాటి వచ్చినవారు పడవను, ఆరోగ్యం పొందినవారు వైద్యునిని మరచిపోతారు.
ఆరోగ్యమానృణ్యమవిప్రవాసః సద్భిర్మనుష్యైః సహ సంప్రయోగః। స్వప్రత్యయా వృత్తిరభీతవాసః షట్ జీవలోకస్య సుఖాని రాజన్
ఓ రాజా! ఆరోగ్యం, ఋణం లేకపోవడం, పరదేశంలో ఉండకపోవడం, మంచి మనుషులతో స్నేహం, స్వయంగా సంపాదించటం, భయమేమీ లేకుండా నివసించటం — ఇవే జీవులకు నిజమైన ఆనందాలు.
ఈర్షుర్ధృణీ నసన్తుష్టః క్రోధనో నిత్యశఙ్కితః। పరభాగ్యోపజీవీ చ షడేతే నిత్యదుఃఖితాః
ఈర్ష్యగలవాడు, ద్వేషగలవాడు, ఎప్పుడూ తృప్తి లేనివాడు, కోపిష్టుడు, ఎప్పుడూ అనుమానించే వాడు, ఇతరుల అదృష్టంపై ఆధారపడేవాడు — వీరు ఎప్పుడూ బాధలోనే ఉంటారు.
సప్త దోషాః సదా రాజ్ఞా హాతవ్యా వ్యసనోదయాః। ప్రాయశో యైర్వినశ్యన్తి కృతమూలా అపీశ్వరాః
రాజు ఎప్పుడూ వదిలేయాల్సిన ఏడు దోషాలు ఉన్నాయి. వీటి వల్లనే బలమైన రాజులు కూడా చాలా సార్లు నాశనం అవుతారు.
స్త్రియోఽక్షా మృగయా పానం వాక్పారుష్యం చ పఞ్చమమ్। మహచ్చ దణ్డపారుష్యమర్థదూషణమేవ చ
మహిళలు, జూదం, వేట, మద్యం సేవ, కఠినమైన మాటలు, అతిగా శిక్షించటం, ధనాన్ని దుర్వినియోగం చేయడం — ఇవే ఆ ఏడు దోషాలు.
అష్టౌ పూర్వనిమిత్తాని నరస్య వినశిష్యతః। బ్రాహ్మణాన్ప్రథమం ద్వేష్టి బ్రాహ్మణైశ్చ విరుధ్యతే
ఒక మనిషి నాశనం కావడానికి ముందే కనిపించే ఎనిమిది సంకేతాలు ఉన్నాయి. మొదట బ్రాహ్మణులను ద్వేషించడం, వారితో విరోధం పెట్టుకోవడం.
బ్రాహ్మణస్వాని చాదత్తే బ్రాహ్మణాంశ్చ జిఘాంసతి। రమతే నిన్దయా చైషాం ప్రశంసాం నాభినన్దతి
బ్రాహ్మణుల ఆస్తిని దోచుకోవడం, వారిని హానిచేయాలని ప్రయత్నించడం, వారిని నిందించడంలో ఆనందపడటం, వారి ప్రశంసను ఇష్టపడకపోవడం.
నైనాన్స్మరతి కృత్యేషు యాచితశ్చాభ్యసూయతి। ఏతాన్దోషాన్నరః ప్రాజ్ఞో బుద్ధ్యా బుధ్వా విసర్జయేత్
అవసరమైన పనుల్లో వారిని గుర్తు పెట్టుకోకపోవడం, వారు అడిగితే అసహనం చూపడం — ఇవన్నీ దోషాలు. జ్ఞానమున్నవాడు వీటిని తెలుసుకొని వీటిని వదిలేయాలి.
అష్టావిమాని హర్షస్య నవనీతాని భారత। వర్తమానాని దృశ్యన్తే తాన్యేవ స్వసుఖాన్యపి
ఓ భారతా! ఆనందానికి ఎనిమిది మార్గాలు, హర్షానికి తొమ్మిది మార్గాలు ఉన్నాయి. ఇవి లోకంలో కనిపిస్తాయి, ఇవే మన సుఖానికి కూడా కారణం.
సమాగమశ్చ సఖిభిర్మహాంశ్చైవ ధనాగమః । పుత్రేణ చ పరిష్వఙ్గః సన్నిపాతశ్చ మైథునే
స్నేహితులతో కలుసుకోవడం, ఎక్కువ ధనం సంపాదించడం, కుమారుణ్ని ఆలింగనం చేయడం, శృంగారంలో కలయిక — ఇవన్నీ ఆనందానికి కారణాలు.
సమయే చ ప్రియాలాపః స్వయూథ్యేషు సమున్నతిః । అభిప్రేతస్య లాభశ్చ పూజా చ జనసంసది
సరైన సమయంలో మధురంగా మాట్లాడటం, తన సమానుల మధ్య ఎదగడం, కోరినది పొందడం, జన సమూహంలో గౌరవం పొందడం — ఇవన్నీ సంతోషానికి మార్గాలు.
అష్టౌ గుమాః పురుషం దీపయన్తి ప్రజ్ఞా చ కౌల్యం చ దమః శ్రుతం చ। పరాక్రమశ్చాబహుభాషితా చ దానం యథాశక్తి కృతజ్ఞతా చ
ఎనిమిది లక్షణాలు మనిషిని ప్రకాశింపజేస్తాయి — జ్ఞానం, మంచి వంశం, ఆత్మనిగ్రహం, విద్య, ధైర్యం, తక్కువగా మాట్లాడటం, తన శక్తికి తగినంత దానం చేయడం, కృతజ్ఞత.
నవద్వారమిదం వేశ్మ త్రిస్థూణం పఞ్చసాక్షికమ్। క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం విద్వాన్యో వేద స పరః కవిః
ఈ శరీరం తొమ్మిది ద్వారాల గృహం, మూడు స్థంభాలు, ఐదు ఆధారాలు కలిగి ఉంటుంది. దీనికి క్షేత్రజ్ఞుడు అధిపతి. దీన్ని తెలుసుకున్నవాడే నిజమైన మేధావి.
దశ ధర్మం న జానన్తి ధృతరాష్ట్ర నిబోధ తాన్। మత్తః ప్రమత్త ఉన్మత్తః శ్రాన్తః క్రుద్ధో బుభుక్షితః
ధర్మాన్ని తెలియని పది మంది ఉన్నారు, ఓ ధృతరాష్ట్రా! విను — మద్యం తాగినవాడు, అసావధానంగా ఉన్నవాడు, పిచ్చివాడు, అలసటతో ఉన్నవాడు, కోపంలో ఉన్నవాడు, ఆకలితో ఉన్నవాడు.
త్వరమాణశ్చ లుబ్ధశ్చ భీతః కామీ చ తే దశ। తస్మాదేతేషు భావేషు న ప్రసఞ్జేత పణ్డితః
అత్యవసరంగా ఉన్నవాడు, లోభి, భయపడే వాడు, కామంతో ఉన్నవాడు — వీరు పది మంది. కాబట్టి, ఈ పరిస్థితుల్లో ఉన్నవారితో జ్ఞానవంతుడు వ్యవహరించకూడదు.
అత్రైవోదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। పుత్రార్థమసురేన్ద్రేణ గీతం చైవ సుధన్వనా
ఇక్కడ ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు, ఓ రాజా! పుత్రసంతాన కోరికతో అసురేంద్రుడు, సుధన్వుడు పాడిన గీతను కూడా చెబుతారు.
యః కామమన్యూ ప్రజహాతి రాజా పాత్రే ప్రతిష్ఠాపయతే ధనం చ। విశేషవిచ్ఛ్రుతవాన్క్షిప్రకారీ తం సర్వలోకః కురుతే ప్రమాణమ్
కామాన్ని, కోపాన్ని వదిలేసి, యోగ్యులకు ధనం ఇచ్చే రాజు, వివేకంతో, విద్యతో ప్రసిద్ధి పొందినవాడు, త్వరగా కార్యాచరణ చేసే వాడు — అలాంటి వాడిని అందరూ ఆదర్శంగా చూస్తారు.
జానాతి విశ్వాసయితుం మనుష్యాన్ విజ్ఞాతదోషేషు దధాతి దణ్డమ్। జానాతి మాత్రాం చ తథా క్షమాం చ తం తాదృశం శ్రీర్జుషతే సమగ్రా
మనుష్యుల నమ్మకాన్ని ఎలా పొందాలో తెలిసినవాడు, తప్పులు చేసినవారికి తగిన శిక్ష విధించేవాడు, ఎంత క్షమించాలో, ఎంత పరిమితి పాటించాలో తెలిసినవాడు — అలాంటి వ్యక్తిని లక్ష్మీ సంపూర్ణంగా అనుగ్రహిస్తుంది.
సుదుర్బలం నావజానాతి కంచి- ద్యుక్తో రిపుం సేవతే బుద్ధిపూర్వమ్। న విగ్రహం రోచయతే బలస్థైః కాలే చ యో విక్రమతే స ధీరః
బలహీనుడని ఎవరినీ తక్కువగా చూడడు, శత్రువునైనా ముందుగా ఆలోచించి సేవచేస్తాడు, బలవంతులతో కలహానికి ఆసక్తి చూపడు, సరైన సమయంలో ధైర్యంగా వ్యవహరిస్తాడు — అలాంటి వాడు నిజమైన ధీరుడు.
ప్రాప్యాప.. న వ్యథతే కదాచి- దుద్యోగమాన్వచ్ఛతి చాప్రమత్తః । దుఃఖం చ కాలే సహతే మహాత్మా ధురన్ధరస్తస్య జితాః సపత్నాః
తనకు కావలసినది సాధించిన తర్వాత ఎప్పుడూ కలవరపడడు, జాగ్రత్తగా ప్రయత్నం చేస్తూ నిర్లక్ష్యం చేయడు, అవసరమైనప్పుడు కష్టాన్ని సహించగలడు — అలాంటి గొప్ప మనిషి తన శత్రువులను జయిస్తాడు.
అనర్థకం విప్రవాసం గృహేభ్యః పాపైః సన్ధిం పరదారాభిమర్శమ్। దమ్భం స్తైన్యం పైశునం మద్యమానం న సేవతే యః స సుఖీ సదైవ
అర్థంలేని ఇంటి విడిపోవడం, దుష్టులతో స్నేహం, పరస్త్రీతో సంబంధం, మాయ, దొంగతనం, అపవాదం, మద్యం, జూదం — వీటిలో ఏదీ చేయని వాడు ఎప్పుడూ సుఖంగా ఉంటాడు.