సోఽస్య దోషో న మన్తవ్యః క్షమా హి పరమం బలమ్। క్షమా గుణో హ్యశక్తానాం శక్తానాం భూషణం క్షమా
ఈ తప్పును పట్టించుకోవాల్సిన అవసరం లేదు, ఎందుకంటే క్షమే గొప్ప బలం; క్షమా శక్తిలేనివారికి గుణం, శక్తివంతులకు అలంకారం.
క్షమా వశీకృతీర్లోకే క్షమయా కిం న సాధ్యతే। శాన్తిఖఙ్గః కరే యస్య కిం కరిష్యతి దుర్జనః
క్షమ వల్ల లోకంలో వశీకరణం సాధ్యమవుతుంది; క్షమతో సాధించలేని పని ఏదైనా ఉందా? శాంతి అనే ఖడ్గం చేతిలో ఉన్నవాడికి దుష్టుడు ఏమి చేయగలడు?
అతృణే పతితో వహ్నిః స్వయమేవోపశామ్యతి। అక్షమావాన్పరం దోషైరాత్మానం చైవ యోజయేత్
పుల్లెత్తు లేని చోట పడిన అగ్ని తానే ఆరిపోతుంది. అలాగే ఓర్పు గలవాడు తప్పులు ముందుగా తనవేనని భావించాలి.
ఏకో ధర్మః పరం శ్రేయః క్షమైకా శాన్తిరుత్తమా । విద్యైకా పరమా తృప్తిరహింసైకా సుఖావహా
ఒకే గొప్ప ధర్మం ఉంది — అది నీతి; ఒకే శ్రేష్ఠమైన శాంతి — అది ఓర్పు; ఒకే గొప్ప సంతృప్తి — అది జ్ఞానం; ఒకే నిజమైన ఆనందం — అది హింస లేకపోవడం.
ద్వావిమౌ గ్రసతే భూమిః సర్పో బలిశయానివ। రాజానం చావిరోద్ధారం బ్రాహ్మణం చాప్రవాసినమ్
పాము దారిలో పడుకున్నవారిని మింగినట్టు, భూమి ఇద్దరిని మింగేస్తుంది — ఎదురు చెప్పని రాజును, ఊరు విడిచి పోని బ్రాహ్మణుడిని.
ద్వే కర్మణీ నరః కుర్వన్నస్మిఁల్లోకే విరోచతే । అబ్రువన్పరుషం కించిదసతోఽనర్చయంస్తథా
ఈ లోకంలో మనిషి రెండు పనులు చేస్తే వెలుగుతాడు — అసత్యంగా గానీ, కఠినంగా గానీ మాట్లాడకపోవడం; అర్హత లేనివారిని గౌరవించకపోవడం.
ద్వావిమౌ పురుషవ్యాఘ్ర పరప్రత్యయకారిణౌ । స్త్రియః కామితకామిన్యో మూర్ఖాః పూజితపూజకాః
పురుషశార్దూలా! ఇద్దరు మనుషులు ఇతరుల ఆశలను విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తారు — తమను కోరినవారిని కోరే స్త్రీలు, తనను గౌరవించినవారిని గౌరవించే మూర్ఖులు.
ద్వావిమౌ కణ్టకౌ తీక్ష్ణౌ శరీరపరిశోషిణౌ। యశ్చాధనః కామయతే యశ్చ కుప్యత్యనీశ్వరః
రెండు పదునైన ముల్లు లాంటివి శరీరాన్ని వాడగొడతాయి — ధనం లేని వాడు కోరిక పెట్టడం, అధికారములేని వాడు కోపపడడం.
ద్వావేవ న విరాజేతే విపరీతేన కర్మణా । గృహస్థశ్చ నిరారమ్భః కార్యవాంశ్చైవ భిక్షుకః
రెండు పనులు తమ స్వభావానికి విరుద్ధంగా చేస్తే వెలగవు — ఇంటివాడు పనులు చేయకుండా ఉండటం, భిక్షువు పనుల్లో మునిగిపోవడం.
ద్వావిమౌ పురుషౌ రాజన్స్వర్గస్యోపరి తిష్ఠతః। ప్రభుశ్చ క్షమయా యుక్తో దరిద్రశ్చ ప్రదానవాన్
రాజా! ఇద్దరు మనుషులు స్వర్గానికి మించిన స్థాయిలో ఉంటారు — శక్తివంతుడు ఓర్పుతో ఉండడం, దరిద్రుడు దానం చేయడం.
న్యాయాగతస్య ద్రవ్యస్య బోద్ధవ్యౌ ద్వావతిక్రమౌ । అపాత్రే ప్రతిపత్తిశ్చ పాత్రే చాత్ప్రతిపాదనమ్
న్యాయంగా సంపాదించిన ధనాన్ని రెండు విధాలుగా తప్పు చేయవచ్చు — అర్హత లేనివారికి ఇవ్వడం, అర్హులైనవారికి ఇవ్వకపోవడం.
ద్వావభ్యసి నివేష్టవ్యౌ గలే బధ్వా దృఢాం శిలామ్ । ధనవన్తమదాతారం దరిద్రం చాతపస్వినమ్
బలమైన రాయిని మెడకు కట్టి లోతైన నీటిలో వేసేయవలసిన వారు ఇద్దరు — ధనం ఉన్నవాడు దానం చేయని వాడు, దరిద్రుడు శ్రమించని వాడు.
ద్వావిమౌ పురుషవ్యాఘ్ర సూర్యమణ్డలభేదినౌ। పరివ్రాడ్యోగయుక్తశ్చ రణే చాభిముఖో హతః
పురుషశార్దూలా! ఇద్దరు సూర్య మండలాన్ని చీల్చేవారు — యోగంలో నిమగ్నమైన పరివ్రాజకుడు, యుద్ధంలో ఎదురుగా పోయి మరణించిన వాడు.
త్రయో న్యాయా మనుష్యాణాం శ్రూయన్తే భరతర్షభ । కనీయాన్మధ్యమః శ్రేష్ఠ ఇతి వేదవిదో విదుః
భరతవంశశ్రేష్ఠా! మానవులలో న్యాయం మూడు విధాలుగా వింటారు — తక్కువ, మధ్యమ, ఉత్తమం అని వేదజ్ఞులు చెబుతారు.
త్రివిధాః పురుషా రాజన్నుత్తమాధమమధ్యమాః । నియోజయేద్యథావత్తాంస్త్రివిధేష్వేవ కర్మసు
రాజా! మనుషులు మూడు రకాలుగా ఉంటారు — ఉత్తములు, మధ్యములు, అధములు. వారిని వారి స్వభావానికి తగిన పనుల్లో నియమించాలి.
త్రయ ఏవాధనా రాజన్భార్యా దాసస్తథా సుతః। యత్తే సమధిగచ్ఛన్తి యస్యైతే తస్య తద్ధనమ్
రాజా! ముగ్గురు ధనవంతులు కారు — భార్య, దాసుడు, కుమారుడు. వీరు సంపాదించినది ఎవరిదైతే వారిదే అవుతుంది.
హరణం చ పరస్వానాం పరదారాభిమర్శనమ్ । సుహృదశ్చ పరిత్యాగస్త్రయో దోషాః క్షయావహాః
ఇతరుల ఆస్తిని దోచడం, పరస్త్రీని తాకడం, మిత్రుడిని వదిలిపెట్టడం — ఈ మూడు తప్పులు నాశనానికి దారి తీస్తాయి.
త్రివిధం నరకస్యేదం ద్వారం నాశనమాత్మనః । కామః క్రోధస్తథా లోభస్తస్మాదేతత్రయం త్యజేత్
మనిషిని నాశనం చేసే నరకానికి మూడు ద్వారాలు ఉన్నాయి — కామం, కోపం, లోభం. అందుకే ఈ మూడింటిని వదిలేయాలి.
వరప్రదానం రాజ్యం చ పుత్రజన్మ చ భారత। శత్రోశ్చ మోక్షణం కృచ్ఛ్రాత్రీణి చైకం చ తత్సమమ్
భారతా! వరం ఇవ్వడం, రాజ్యం ఇవ్వడం, కుమారుడు పుట్టడం, శత్రువును విడిచిపెట్టడం — ఈ నాలుగూ సమానంగా కష్టమైనవి.
భక్తం చ భజమానం చ తవాస్మీతి చ వాదినమ్ । త్రీనేతాఞ్ఛరణం ప్రాప్తాన్విషమేఽపి కన సన్త్యజేత్
నీతో భోజనం చేసినవాడు, నీకు సేవచేసేవాడు, 'నేను నీవాడిని' అని చెప్పేవాడు — ఈ ముగ్గురు కష్టసమయంలో ఆశ్రయం కోరితే కూడా వదిలేయాలి.
చత్వారి రాజ్ఞా తు మహాబలేన వర్జ్యాన్యాహుః పణ్డితస్తాని విద్యాత్। అల్పప్రజ్ఞైః సహ మన్త్రం న కుర్యా- న్న దీర్ఘసూత్రైరలసైశ్చారణైశ్చ
బలమైన రాజు నాలుగు రకాల వారిని దూరంగా ఉంచాలి అని పండితులు చెబుతారు. తెలివిలేని వారితో, ఆలస్యంగా పని చేసే వారితో, సొమ్మసిల్లే వారితో, నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరించే వారితో రాజు రహస్యంగా చర్చలు చేయకూడదు.
చతవారి తే తాత గృహే వసన్తు శ్రియాఽభిజుష్టస్య గృహస్థధర్మే। వృద్ధో జ్ఞాతిరవసన్నః కులీనః సఖా దరిద్రో భగినీ చానపత్యా
ప్రియమైనవాడా! ధనికుడైన గృహస్థుని ఇంట్లో ఈ నలుగురు ఉండాలి — వృద్ధుడైన బంధువు, సంపద కోల్పోయిన మంచి కుటుంబానికి చెందినవాడు, బీద స్నేహితుడు, పిల్లలు లేని అక్కచెల్లెలు.
చత్వార్యాహ మహారాజ సాద్యస్కాని బృహస్పతిః। పృచ్ఛతే త్రిదశేన్ద్రాయ తానీమాని నిబోధ మే
మహారాజా! బృహస్పతి మొదట తెలుసుకోవాల్సిన నాలుగు విషయాలు చెప్పారు. దేవేంద్రుడు అడిగినప్పుడు ఆయన చెప్పిన వాటిని నేను నీకు వివరంగా చెబుతాను.
దేవతానాం చ సఙ్కల్పమనుభావం చ ధీమతామ్। వినయం కృతవిద్యానాం వినాశం పాపకర్మణామ్
దేవతల సంకల్పం, జ్ఞానుల ప్రభావం, విద్యావంతుల వినయం, పాపకార్యాలు చేసే వారి నాశనం — ఇవే ఆ నాలుగు.
చత్వారి కర్మాణ్యభయంకరాణి భయం ప్రయచ్ఛన్త్యయథాకృతాని । మానాగ్నిహోత్రముత మానమౌనం మానేనాధీతముత మానయజ్ఞః
గర్వంతో చేసిన నాలుగు పనులు తప్పుగా జరిగితే భయాన్ని కలిగిస్తాయి. అవి: హోమం, మౌనం, విద్యాభ్యాసం, యజ్ఞం.
పఞ్చాగ్నయో మనుష్యేణ పరిచర్యాః ప్రయత్నతః। పితా మాతాగ్నిరాత్మా చ గురుశ్చ భరతర్షభ
మనిషి ఐదు అగ్నులను శ్రద్ధగా సేవించాలి — తండ్రి, తల్లి, అగ్ని, తన ఆత్మ, గురువు.
పఞ్చైవ పూజయఁల్లోకే యశః ప్రాప్నోతి కేవలమ్। దేవాన్పితౄన్మనుష్యాంశ్చ భిక్షూనతిథిపఞ్చమాన్
ఈ ఐదుగురిని గౌరవిస్తే మంచి పేరు లభిస్తుంది — దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుషులు, భిక్షువులు, అతిథులు.
పఞ్చ త్వాఽనుగమిష్యన్తి యత్ర యత్ర గమిష్యసి। మిత్రాణ్యమిత్రా మధ్యస్థా ఉపజీవ్యోపజీవినః
నీవెక్కడికి వెళ్లినా ఐదుగురు నీ వెంట వస్తారు — స్నేహితులు, శత్రువులు, మధ్యస్థులు, ఆధారపడే వారు, నీవు ఆధారపడేవారు.
పఞ్చేన్ద్రియస్య మర్త్యస్య ఛిద్రం చేదేకమిన్ద్రియమ్। తతోఽస్య స్రవతి ప్రజ్ఞా దృతేః పాత్రాదివోదకమ్
మనిషికి ఉన్న ఐదు ఇంద్రియాల్లో ఒక్కటి లోపం ఉన్నా, అతని జ్ఞానం గుండ్రంగా పోతుంది, రంధ్రం ఉన్న పాత్రలో నీరు కారిపోవడం లాగా.
షడ్దోషాః పురుషేణేహ హాతవ్యా భూతిమిచ్ఛతా। నిద్రా తన్ద్రీ భయం క్రోధ ఆలస్యం దీర్ఘసూత్రతా
ఎవరైనా ఐశ్వర్యం కోరితే ఈ ఆరు దోషాలను వదిలేయాలి — నిద్ర, అలసత్వం, భయం, కోపం, సొమ్మసం, ఆలస్యంగా పని చేయడం.