ఆత్మనో బలమాజ్ఞాయ ధర్మార్థపరివర్జితమ్। అలభ్యమిచ్ఛన్నైష్కర్మ్యాన్మూఢబుద్ధిరిహోచ్యతే
తన శక్తిని తెలిసినా, ధర్మాన్ని, ధనాన్ని పట్టించుకోకుండా, సాధ్యంకాని వాటిని కోరేవాడు — ఇలాంటి వాడిని ఇక్కడ మూర్ఖుడని అంటారు.
అశిష్యం శాస్తి యో రాజన్యశ్చ శిష్యం న శాస్తి చ । కదర్యం భజతే యశ్చ తమాహుర్మూఢచేతసమ్
పాఠం అర్థం చేసుకోలేని వాడికి బోధించేవాడు, నేర్చుకునే వారికి రాజు బోధించకపోవడం, కంజుషులతో కలిసిపోవడం — వీరిని మూర్ఖుడని అంటారు.
ఏకః సంపన్నమాశ్నాతి వస్తే వాసశ్చ శోభనమ్ । యోఽసంవిభజ్య భృత్యేభ్యః కో నృశంసతరస్తతః
ఒక్కడే మంచి ఆహారం తినేవాడు, ఒక్కడే అందమైన వస్త్రాలు ధరించేవాడు, తన సేవకులతో పంచుకోని వాడు — అంతకంటే క్రూరుడు ఎవరు?
ఏకః పాపాని కురుతే ఫలం భుఙ్క్తే మహాజనః। భోక్తారో విప్రముచ్యన్తే కర్తా దోషేణ లిప్యతే
ఒక్కడే పాపాలు చేసేవాడు, కానీ పెద్దవాడు ఫలితాన్ని అనుభవిస్తాడు; అనుభవించేవారు తప్పించుకుంటారు, కానీ చేసినవాడు తప్పులో పడతాడు.
ఏకం హన్యాన్న వా హన్యాదిషుర్ముక్తో ధనుష్మతా। బుద్ధిర్బుద్ధిమతోత్సృష్టా హన్యాద్రాష్ట్రం సరాజకమ్
ధనుర్ధారి వదిలిన బాణం ఒకరిని చంపవచ్చు లేదా చంపకపోవచ్చు; కానీ జ్ఞానులు వదిలిన జ్ఞానం రాజుతో పాటు రాజ్యాన్ని నాశనం చేయగలదు.
ఏకయా ద్వే వినిశ్చిత్య త్రీంశ్చతుర్భిర్వశే కురు। పఞ్చ జిత్వా విదిత్వా షట్ సప్త హిత్వా సుఖీ భవా
ఒకదానితో రెండింటిని నిర్ణయించు; మూడింటితో లేదా నాలుగింటితో వశపరచు; ఐదింటిని జయించి, ఆరింటిని తెలుసుకొని, ఏడింటిని వదిలి సుఖంగా ఉండు.
ఏకం విషరసో హన్తి శస్త్రేణైకశ్చ వధ్యతే। సరాష్ట్రం సప్రజం హన్తి రాజానం మన్త్రపిప్లవః
ఒక విషం ప్రాణాన్ని తీస్తుంది, ఒక ఆయుధంతో ఒకరు చనిపోతారు; కానీ చెడు సలహాతో రాజు నశిస్తే, ప్రజలతో పాటు రాజ్యమంతా నాశనం అవుతుంది.
ఏకః స్వాదు న భుఞ్జీత ఏకశ్చార్థాన్న చిన్తయేత్। ఏకో న గచ్ఛేదధ్వానం నైకః సుప్తేషు జాగృయాత్
ఒక్కడే మధురమైన ఆహారం తినకూడదు, ఒక్కడే ధనం గురించి ఆలోచించకూడదు; ఒక్కడే ప్రయాణించకూడదు, అందరూ నిద్రపోతే ఒక్కడే మేలుకోకూడదు.
ఏకమేవాద్వితీయం తద్యద్రాజన్నావబుధ్యసే। సత్యం స్వగస్య సోపానం పారావారస్య నౌరివ
ఒక్కటే, రెండవది లేని దానిని, ఓ రాజా, నీవు గ్రహించకపోతే — సత్యమే మనవాడికి మెట్టు, సముద్రాన్ని దాటి పోవడానికి నౌకలా ఉంటుంది.
ఏకః క్షమావతాం దోషో ద్వితీయో నోపపద్యతే। యదేనం క్షమయా యుక్తమశక్తం మన్యతే జనః
క్షమాశీలులకు ఒక్క తప్పు మాత్రమే ఉంటుంది, రెండవది లేదు; అదేంటంటే, క్షమతో ఉన్నవాడిని జనులు శక్తిలేనివాడిగా భావించడమే.
సోఽస్య దోషో న మన్తవ్యః క్షమా హి పరమం బలమ్। క్షమా గుణో హ్యశక్తానాం శక్తానాం భూషణం క్షమా
ఈ తప్పును పట్టించుకోవాల్సిన అవసరం లేదు, ఎందుకంటే క్షమే గొప్ప బలం; క్షమా శక్తిలేనివారికి గుణం, శక్తివంతులకు అలంకారం.
క్షమా వశీకృతీర్లోకే క్షమయా కిం న సాధ్యతే। శాన్తిఖఙ్గః కరే యస్య కిం కరిష్యతి దుర్జనః
క్షమ వల్ల లోకంలో వశీకరణం సాధ్యమవుతుంది; క్షమతో సాధించలేని పని ఏదైనా ఉందా? శాంతి అనే ఖడ్గం చేతిలో ఉన్నవాడికి దుష్టుడు ఏమి చేయగలడు?
అతృణే పతితో వహ్నిః స్వయమేవోపశామ్యతి। అక్షమావాన్పరం దోషైరాత్మానం చైవ యోజయేత్
పుల్లెత్తు లేని చోట పడిన అగ్ని తానే ఆరిపోతుంది. అలాగే ఓర్పు గలవాడు తప్పులు ముందుగా తనవేనని భావించాలి.
ఏకో ధర్మః పరం శ్రేయః క్షమైకా శాన్తిరుత్తమా । విద్యైకా పరమా తృప్తిరహింసైకా సుఖావహా
ఒకే గొప్ప ధర్మం ఉంది — అది నీతి; ఒకే శ్రేష్ఠమైన శాంతి — అది ఓర్పు; ఒకే గొప్ప సంతృప్తి — అది జ్ఞానం; ఒకే నిజమైన ఆనందం — అది హింస లేకపోవడం.
ద్వావిమౌ గ్రసతే భూమిః సర్పో బలిశయానివ। రాజానం చావిరోద్ధారం బ్రాహ్మణం చాప్రవాసినమ్
పాము దారిలో పడుకున్నవారిని మింగినట్టు, భూమి ఇద్దరిని మింగేస్తుంది — ఎదురు చెప్పని రాజును, ఊరు విడిచి పోని బ్రాహ్మణుడిని.
ద్వే కర్మణీ నరః కుర్వన్నస్మిఁల్లోకే విరోచతే । అబ్రువన్పరుషం కించిదసతోఽనర్చయంస్తథా
ఈ లోకంలో మనిషి రెండు పనులు చేస్తే వెలుగుతాడు — అసత్యంగా గానీ, కఠినంగా గానీ మాట్లాడకపోవడం; అర్హత లేనివారిని గౌరవించకపోవడం.
ద్వావిమౌ పురుషవ్యాఘ్ర పరప్రత్యయకారిణౌ । స్త్రియః కామితకామిన్యో మూర్ఖాః పూజితపూజకాః
పురుషశార్దూలా! ఇద్దరు మనుషులు ఇతరుల ఆశలను విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తారు — తమను కోరినవారిని కోరే స్త్రీలు, తనను గౌరవించినవారిని గౌరవించే మూర్ఖులు.
ద్వావిమౌ కణ్టకౌ తీక్ష్ణౌ శరీరపరిశోషిణౌ। యశ్చాధనః కామయతే యశ్చ కుప్యత్యనీశ్వరః
రెండు పదునైన ముల్లు లాంటివి శరీరాన్ని వాడగొడతాయి — ధనం లేని వాడు కోరిక పెట్టడం, అధికారములేని వాడు కోపపడడం.
ద్వావేవ న విరాజేతే విపరీతేన కర్మణా । గృహస్థశ్చ నిరారమ్భః కార్యవాంశ్చైవ భిక్షుకః
రెండు పనులు తమ స్వభావానికి విరుద్ధంగా చేస్తే వెలగవు — ఇంటివాడు పనులు చేయకుండా ఉండటం, భిక్షువు పనుల్లో మునిగిపోవడం.
ద్వావిమౌ పురుషౌ రాజన్స్వర్గస్యోపరి తిష్ఠతః। ప్రభుశ్చ క్షమయా యుక్తో దరిద్రశ్చ ప్రదానవాన్
రాజా! ఇద్దరు మనుషులు స్వర్గానికి మించిన స్థాయిలో ఉంటారు — శక్తివంతుడు ఓర్పుతో ఉండడం, దరిద్రుడు దానం చేయడం.
న్యాయాగతస్య ద్రవ్యస్య బోద్ధవ్యౌ ద్వావతిక్రమౌ । అపాత్రే ప్రతిపత్తిశ్చ పాత్రే చాత్ప్రతిపాదనమ్
న్యాయంగా సంపాదించిన ధనాన్ని రెండు విధాలుగా తప్పు చేయవచ్చు — అర్హత లేనివారికి ఇవ్వడం, అర్హులైనవారికి ఇవ్వకపోవడం.
ద్వావభ్యసి నివేష్టవ్యౌ గలే బధ్వా దృఢాం శిలామ్ । ధనవన్తమదాతారం దరిద్రం చాతపస్వినమ్
బలమైన రాయిని మెడకు కట్టి లోతైన నీటిలో వేసేయవలసిన వారు ఇద్దరు — ధనం ఉన్నవాడు దానం చేయని వాడు, దరిద్రుడు శ్రమించని వాడు.
ద్వావిమౌ పురుషవ్యాఘ్ర సూర్యమణ్డలభేదినౌ। పరివ్రాడ్యోగయుక్తశ్చ రణే చాభిముఖో హతః
పురుషశార్దూలా! ఇద్దరు సూర్య మండలాన్ని చీల్చేవారు — యోగంలో నిమగ్నమైన పరివ్రాజకుడు, యుద్ధంలో ఎదురుగా పోయి మరణించిన వాడు.
త్రయో న్యాయా మనుష్యాణాం శ్రూయన్తే భరతర్షభ । కనీయాన్మధ్యమః శ్రేష్ఠ ఇతి వేదవిదో విదుః
భరతవంశశ్రేష్ఠా! మానవులలో న్యాయం మూడు విధాలుగా వింటారు — తక్కువ, మధ్యమ, ఉత్తమం అని వేదజ్ఞులు చెబుతారు.
త్రివిధాః పురుషా రాజన్నుత్తమాధమమధ్యమాః । నియోజయేద్యథావత్తాంస్త్రివిధేష్వేవ కర్మసు
రాజా! మనుషులు మూడు రకాలుగా ఉంటారు — ఉత్తములు, మధ్యములు, అధములు. వారిని వారి స్వభావానికి తగిన పనుల్లో నియమించాలి.
త్రయ ఏవాధనా రాజన్భార్యా దాసస్తథా సుతః। యత్తే సమధిగచ్ఛన్తి యస్యైతే తస్య తద్ధనమ్
రాజా! ముగ్గురు ధనవంతులు కారు — భార్య, దాసుడు, కుమారుడు. వీరు సంపాదించినది ఎవరిదైతే వారిదే అవుతుంది.
హరణం చ పరస్వానాం పరదారాభిమర్శనమ్ । సుహృదశ్చ పరిత్యాగస్త్రయో దోషాః క్షయావహాః
ఇతరుల ఆస్తిని దోచడం, పరస్త్రీని తాకడం, మిత్రుడిని వదిలిపెట్టడం — ఈ మూడు తప్పులు నాశనానికి దారి తీస్తాయి.
త్రివిధం నరకస్యేదం ద్వారం నాశనమాత్మనః । కామః క్రోధస్తథా లోభస్తస్మాదేతత్రయం త్యజేత్
మనిషిని నాశనం చేసే నరకానికి మూడు ద్వారాలు ఉన్నాయి — కామం, కోపం, లోభం. అందుకే ఈ మూడింటిని వదిలేయాలి.
వరప్రదానం రాజ్యం చ పుత్రజన్మ చ భారత। శత్రోశ్చ మోక్షణం కృచ్ఛ్రాత్రీణి చైకం చ తత్సమమ్
భారతా! వరం ఇవ్వడం, రాజ్యం ఇవ్వడం, కుమారుడు పుట్టడం, శత్రువును విడిచిపెట్టడం — ఈ నాలుగూ సమానంగా కష్టమైనవి.
భక్తం చ భజమానం చ తవాస్మీతి చ వాదినమ్ । త్రీనేతాఞ్ఛరణం ప్రాప్తాన్విషమేఽపి కన సన్త్యజేత్
నీతో భోజనం చేసినవాడు, నీకు సేవచేసేవాడు, 'నేను నీవాడిని' అని చెప్పేవాడు — ఈ ముగ్గురు కష్టసమయంలో ఆశ్రయం కోరితే కూడా వదిలేయాలి.