యస్య కృత్యం న విఘ్నన్తి శీతముష్ణం భయం రతిః। సమృద్ధిరసమృద్ధిర్వా స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవరి పనులు చలికి, వేడికి, భయానికి, సుఖానికి, సంపదకైనా, దారిద్య్రానికైనా అడ్డంకి కాకపోతాయో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
యస్య సంసారిణీ ప్రజ్ఞా ధర్మార్థావనువర్తతే। కామాదర్థం వృణీతే యః స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవరి వివేకం ఈ లోకంలో ధర్మాన్ని, ధనాన్ని అనుసరిస్తుందో, ఎవడు ధనాన్ని కోరిక కోసం మాత్రమే ఎంచుకుంటాడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
యథాశక్తి చికీర్షన్తి యథాశక్తి చ కుర్వతే। కించిదవమన్యన్తే నరాః పణ్డితబుద్ధయః
తమ శక్తికి తగినట్టు ప్రయత్నిస్తారు, చేస్తారు; తమ శక్తికి తగినట్టు ఫలితం పొందుతారు. జ్ఞానులు కొన్నిసార్లు చిన్న విషయాలను పట్టించుకోరు.
క్షిప్రం విజానాతి చిరం శ్రృణోతి విజ్ఞాయ చార్థం భజతే న కామాత్। నాసంపృష్టో హ్యుపయుఙ్క్తే పరార్థే తత్ప్రజ్ఞానం ప్రథమం పణ్డితస్య
వాడు త్వరగా అర్థం చేసుకుంటాడు, చాలా కాలం వినగలడు, విషయం తెలుసుకున్న తర్వాత కోరికతో కాకుండా పని చేస్తాడు. అడగని విషయాన్ని ఇతరుల కోసం ఉపయోగించడు; ఇదే జ్ఞాన individual's ముఖ్య లక్షణం.
నాప్రాప్యమభివాఞ్ఛన్తి నష్టం నేచ్ఛన్తి శోచితుమ్। ఆపత్సు చ న ముహ్యన్తి నరాః పణ్డితబుద్ధయః
అందుకోలేని దానిని కోరరు, పోయిన దానికోసం విచారించరు. కష్టాల్లో జ్ఞానులు అయోమయానికి లోనవారు కాదు.
నిశ్చిత్య యః ప్రక్రమతే నాన్తర్వసతి కర్మణః। అవన్ధ్యకాలో వశ్యాత్మా స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవడు ఆలోచించి పని మొదలుపెడతాడో, పనిలో ఆలస్యం చేయకపోతాడో, ఎవరి సమయం వృథా కాకపోతుందో, ఎవడు తనను తాను అదుపులో ఉంచుతాడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
ఆర్యకర్మణి రజ్యన్తే భూతికర్మాణి కుర్వతే హితం చ నాభ్యసూయన్తి పణ్డితా భరతర్షభ
ఆర్యుల పనుల్లో ఆనందిస్తారు, శ్రేయస్సు కోసం పనులు చేస్తారు, మేలైన దానిని అసూయపడరు, ఓ భరత వంశశ్రేష్ఠా! వీరే జ్ఞానులు.
న హృష్యత్యాత్మసంమానే నావమానేన తప్యతే। గాఙ్గో హ్రద ఇవాక్షోభ్యో యః స పణ్డిత ఉచ్యతే
ఆత్మగౌరవంలో హర్షించడు, అవమానంలో బాధపడడు. గంగా నదిలోని లోతైన చెరువులా, ఎవడు కదలడు కాదు, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
తత్త్వజ్ఞః సర్వభూతానాం యోగజ్ఞః సర్వకర్మణామ్। ఉపాయజ్ఞో మనుష్యాణాం నరః పణ్డిత ఉచ్యతే
ప్రతి జీవికి తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, ప్రతి పనిలో యోగాన్ని తెలిసినవాడు, మనుషులలో మార్గాన్ని తెలిసినవాడు — వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
ప్రవృత్తవాక్ చిత్రకథ ఊహవాన్ప్రతిభానవాన్। ఆశు గ్రన్థస్య వక్తా చ యః స పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవరి మాటలు చురుకుగా ఉంటాయో, ఎవడు వివిధ కథలు చెప్పగలడో, ఊహలో నిపుణుడై, వెంటనే గ్రంథాన్ని వివరించగలడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
శ్రుతం ప్రజ్ఞానుగం యస్య ప్రజ్ఞా చైవ శ్రుతానుగా । అసంభిన్నార్యమర్యాదః పణ్డితాఖ్యాం లభేత సః
ఎవరి విద్య వివేకాన్ని అనుసరిస్తుందో, ఎవరి వివేకం విద్యను అనుసరిస్తుందో, ఎవరి ఆర్యాచారం ఎప్పుడూ నిలకడగా ఉంటుందో, వాడే జ్ఞాని అనిపించుకుంటాడు.
అర్థం మహాన్తమాసాద్య విద్యామేశ్వర్యమేవ చ। విచరత్యసమున్నద్ధో యః స పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవడు గొప్ప ధనం, విద్య సంపాదించినా, అహంకారం లేకుండా సంచరిస్తాడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
అశ్రుతశ్చ సమున్నద్ధో దరిద్రశ్చ మహామనాః । అర్థాంశ్చాకర్మణా ప్రేప్సుర్మూఢ ఇత్యుచ్యతే బుధైః
విద్య లేనివాడు అయినా అహంకారంతో ఉంటే, దరిద్రుడైనా పెద్ద మనసుతో ఉంటే, శ్రమ లేకుండా ధనాన్ని కోరుకుంటే — వాడిని జ్ఞానులు మూర్ఖుడని అంటారు.
స్వమర్థం యః పరిత్యజ్య పరార్థమనుతిష్ఠతి। మిథ్యా చరతి మిత్రార్థే యశ్చ మూఢః స ఉచ్యతే
తన ప్రయోజనాన్ని వదిలి, ఇతరుల ప్రయోజనాన్ని అనుసరిస్తే, స్నేహితుని కోసం అబద్ధంగా ప్రవర్తిస్తే — వాడిని మూర్ఖుడని అంటారు.
అకామాన్కామయతి యః కామయానాన్పరిత్యజేత్। బలవన్తం చ యో ద్వేష్టి తమాహుర్మూఢచేతసమ్
ఇష్టపడని వాటిని కోరేవాడు, కోరికలు వదిలేసేవాడు, శక్తివంతులను ద్వేషించేవాడు — వీరిని మూర్ఖుడని అంటారు.
అమిత్రం కురుతే మిత్రం మిత్రం ద్వేష్టి హినస్తి చ । కర్మ చారభతే దుష్టం తమాహుర్మూఢచేతసమ్
శత్రువుని స్నేహితుడిగా చేసేవాడు, స్నేహితుడిని ద్వేషించేవాడు, హాని చేసేవాడు, చెడ్డ పనులు చేసే వాడు — ఇతడిని మూర్ఖుడని అంటారు.
సంసారయతి కృత్యాని సర్వత్ర విచికిత్సతే। చిరం కరోతి క్షిప్రార్థే స మూఢో భరతర్షభ
తన పనులను సంక్లిష్టంగా మార్చేవాడు, ఎక్కడైనా సందేహపడేవాడు, తక్కువ సమయంలో చేసేవాటిని ఎక్కువ సమయం తీసుకునేవాడు — ఇతడు మూర్ఖుడు, ఓ భరత వంశశ్రేష్ఠ.
శ్రాద్ధం పితృభ్యో న దదాతి దైవతాని న చార్చతి । సుహృన్మిత్రం న లభతే తమాహుర్మూఢచేతసమ్
తండ్రులకు శ్రాద్ధం చేయని వాడు, దేవతలను పూజించని వాడు, మంచి స్నేహితుడిని పొందని వాడు — ఇతడిని మూర్ఖుడని అంటారు.
అనాహూతః ప్రవిశతి హ్యపృష్టో బహు భాషతే। అవిశ్వస్తే విశ్వసితి మూఢచేతా నరాధమః
ఆహ్వానం లేకుండానే లోపలికి వచ్చేవాడు, అడగకపోయినా ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు, నమ్మకపడరాని వారిని నమ్మేవాడు — ఇలాంటి మూర్ఖుడు మనుషుల్లో అతి నీచుడు.
పరం క్షిపతి దోషేణ వర్తమానః స్వయం తథా। యశ్చ క్రుధ్యత్యనీశానః స చ మూఢతమో నరః
తానే తప్పు చేస్తూ, తప్పును ఇతరులపై నెట్టే వాడు, శక్తి లేకపోయినా కోపపడేవాడు — ఇతడు మూర్ఖుల్లో అతి మూర్ఖుడు.
ఆత్మనో బలమాజ్ఞాయ ధర్మార్థపరివర్జితమ్। అలభ్యమిచ్ఛన్నైష్కర్మ్యాన్మూఢబుద్ధిరిహోచ్యతే
తన శక్తిని తెలిసినా, ధర్మాన్ని, ధనాన్ని పట్టించుకోకుండా, సాధ్యంకాని వాటిని కోరేవాడు — ఇలాంటి వాడిని ఇక్కడ మూర్ఖుడని అంటారు.
అశిష్యం శాస్తి యో రాజన్యశ్చ శిష్యం న శాస్తి చ । కదర్యం భజతే యశ్చ తమాహుర్మూఢచేతసమ్
పాఠం అర్థం చేసుకోలేని వాడికి బోధించేవాడు, నేర్చుకునే వారికి రాజు బోధించకపోవడం, కంజుషులతో కలిసిపోవడం — వీరిని మూర్ఖుడని అంటారు.
ఏకః సంపన్నమాశ్నాతి వస్తే వాసశ్చ శోభనమ్ । యోఽసంవిభజ్య భృత్యేభ్యః కో నృశంసతరస్తతః
ఒక్కడే మంచి ఆహారం తినేవాడు, ఒక్కడే అందమైన వస్త్రాలు ధరించేవాడు, తన సేవకులతో పంచుకోని వాడు — అంతకంటే క్రూరుడు ఎవరు?
ఏకః పాపాని కురుతే ఫలం భుఙ్క్తే మహాజనః। భోక్తారో విప్రముచ్యన్తే కర్తా దోషేణ లిప్యతే
ఒక్కడే పాపాలు చేసేవాడు, కానీ పెద్దవాడు ఫలితాన్ని అనుభవిస్తాడు; అనుభవించేవారు తప్పించుకుంటారు, కానీ చేసినవాడు తప్పులో పడతాడు.
ఏకం హన్యాన్న వా హన్యాదిషుర్ముక్తో ధనుష్మతా। బుద్ధిర్బుద్ధిమతోత్సృష్టా హన్యాద్రాష్ట్రం సరాజకమ్
ధనుర్ధారి వదిలిన బాణం ఒకరిని చంపవచ్చు లేదా చంపకపోవచ్చు; కానీ జ్ఞానులు వదిలిన జ్ఞానం రాజుతో పాటు రాజ్యాన్ని నాశనం చేయగలదు.
ఏకయా ద్వే వినిశ్చిత్య త్రీంశ్చతుర్భిర్వశే కురు। పఞ్చ జిత్వా విదిత్వా షట్ సప్త హిత్వా సుఖీ భవా
ఒకదానితో రెండింటిని నిర్ణయించు; మూడింటితో లేదా నాలుగింటితో వశపరచు; ఐదింటిని జయించి, ఆరింటిని తెలుసుకొని, ఏడింటిని వదిలి సుఖంగా ఉండు.
ఏకం విషరసో హన్తి శస్త్రేణైకశ్చ వధ్యతే। సరాష్ట్రం సప్రజం హన్తి రాజానం మన్త్రపిప్లవః
ఒక విషం ప్రాణాన్ని తీస్తుంది, ఒక ఆయుధంతో ఒకరు చనిపోతారు; కానీ చెడు సలహాతో రాజు నశిస్తే, ప్రజలతో పాటు రాజ్యమంతా నాశనం అవుతుంది.
ఏకః స్వాదు న భుఞ్జీత ఏకశ్చార్థాన్న చిన్తయేత్। ఏకో న గచ్ఛేదధ్వానం నైకః సుప్తేషు జాగృయాత్
ఒక్కడే మధురమైన ఆహారం తినకూడదు, ఒక్కడే ధనం గురించి ఆలోచించకూడదు; ఒక్కడే ప్రయాణించకూడదు, అందరూ నిద్రపోతే ఒక్కడే మేలుకోకూడదు.
ఏకమేవాద్వితీయం తద్యద్రాజన్నావబుధ్యసే। సత్యం స్వగస్య సోపానం పారావారస్య నౌరివ
ఒక్కటే, రెండవది లేని దానిని, ఓ రాజా, నీవు గ్రహించకపోతే — సత్యమే మనవాడికి మెట్టు, సముద్రాన్ని దాటి పోవడానికి నౌకలా ఉంటుంది.
ఏకః క్షమావతాం దోషో ద్వితీయో నోపపద్యతే। యదేనం క్షమయా యుక్తమశక్తం మన్యతే జనః
క్షమాశీలులకు ఒక్క తప్పు మాత్రమే ఉంటుంది, రెండవది లేదు; అదేంటంటే, క్షమతో ఉన్నవాడిని జనులు శక్తిలేనివాడిగా భావించడమే.