శ్రోతుమిచ్ఛామి తే ధర్మ్యం పరం నైశ్రేయసం వచః। అస్మిన్రాదర్షివంశే హి త్వమేకః ప్రాజ్ఞసంమతః
నీ ధార్మికమైన, శ్రేయస్సు కలిగించే మాటలు వినాలని నాకు కోరిక. ఈ రాజవంశంలో నీవే జ్ఞానిగా అందరికీ గౌరవించబడినవాడవు.
రాజా లక్షణసంపన్నస్త్రైలోక్యస్యాధిపో భవేత్। ప్రేష్యస్తే ప్రేషితశ్చైవ ధృతరాష్ట్ర యుధిష్ఠిరః
రాజు సకల లక్షణాలతో ఉంటే మూడు లోకాలకూ అధిపతిగా ఉండగలడు. ధృతరాష్ట్రా, యుధిష్ఠిరుడు నీ దూతగా పంపించబడ్డాడు.
విపరీతతరశ్చ త్వం భాగధేయే న సంమతః। అర్చిషాం ప్రక్షయాచ్చైవ ధర్మాత్మా ధర్మకోవిదః
నీ భాగ్యములో విపరీతత ఎక్కువగా ఉందని, నీవు ఇష్టపడబడటం లేదని అంటారు. ప్రభావం తగ్గినప్పుడు ధర్మాత్ముడైన, ధర్మజ్ఞుడైన వాడికి ప్రాధాన్యం ఉండదు.
ఆనృశంస్యాదనుక్రోశాద్ధర్మాత్సత్యాత్పరాక్రమాత్। గురుత్వాత్త్వయి సంప్రేక్ష్య బహూన్క్లేశాంస్తితిక్షతే
నీకు దయ, అనుకంప, ధర్మం, సత్యం, పరాక్రమం, గౌరవం ఉన్నందువల్ల, అనేక మంది కష్టాలను సహించగలుగుతున్నారు.
దుర్యోధనే సౌబలే చ కర్ణే దుఃశాసనే తథా। ఏతేష్వైశ్వర్యమాధాయ కథం త్వం భూతిమిచ్ఛసి
దుర్యోధనుడు, శకుని కుమారుడు, కర్ణుడు, దుఃశాసనుడు — వీరికి అధికారాన్ని అప్పగించి నీవు ఎలా భవిష్యత్తులో అభివృద్ధిని ఆశిస్తున్నావు?
ఆత్మజ్ఞానం సమారమ్భస్తితిక్షా ధర్మనిత్యతా। యమర్థాన్నాపకర్షన్తి స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఆత్మజ్ఞానం, ప్రయత్నం, సహనం, ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ పాటించడం — ధనం వలన మారిపోని వాడే నిజమైన పండితుడు.
ఏకస్మాద్వృక్షాద్యజ్ఞపాత్రాణి రాజ- న్స్రుక్వ ద్రోణీ పేఠనీపీడనే చ। ఏతస్మాద్రాజన్బ్రువతో మే నిబోధ ఏకస్మాద్వై జాయతేఽసచ్చ సచ్చ
ఒకే చెట్టునుంచి యజ్ఞంలో ఉపయోగించే పాత్రలు — హోమపు చెంబు, గిన్నె, ముద్దలు వేసే గిన్నె, పిండిపెట్టు రాళ్లు — అన్నీ వస్తాయి. ఇదివల్ల, ఓ రాజా, నేను చెప్పేది గ్రహించు: ఒకే మూలం నుండి నిజమూ, అబద్ధమూ రెండూ పుట్టొచ్చు.
నిషేవతే ప్రశస్తాని నిన్దితాని న సేవతే। అనాస్తికః శ్రద్దధాన ఏతత్పణ్డితలక్షణమ్
ప్రశంసించబడిన వాటిని అనుసరిస్తాడు, నిందించబడిన వాటిని దరిచేరడు. అతడు నమ్మకంలేని వాడు కాదు, విశ్వాసంతో ఉన్నవాడు; ఇదే జ్ఞాన individual's లక్షణం.
క్రోధో హర్షశ్చ దర్పశ్చ హ్రీః స్తమ్భో మాన్యమానితా। యమర్థాన్నాపకర్షన్తి స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
కోపం, ఆనందం, గర్వం, లజ్జ, మొండితనం, గౌరవం, అవమానం — ఇవి ఎవరి మనసును మార్పించలేవో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
యస్య కృత్యం న జానన్తి మన్త్రం వా మన్త్రితం పరే। కృతమేవాస్య జానన్తి స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవరి కార్యాలు, ఆలోచనలు ఇతరులకు తెలియవో, కానీ చేసిన పనులు మాత్రం తెలిసిపోతాయో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
యస్య కృత్యం న విఘ్నన్తి శీతముష్ణం భయం రతిః। సమృద్ధిరసమృద్ధిర్వా స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవరి పనులు చలికి, వేడికి, భయానికి, సుఖానికి, సంపదకైనా, దారిద్య్రానికైనా అడ్డంకి కాకపోతాయో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
యస్య సంసారిణీ ప్రజ్ఞా ధర్మార్థావనువర్తతే। కామాదర్థం వృణీతే యః స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవరి వివేకం ఈ లోకంలో ధర్మాన్ని, ధనాన్ని అనుసరిస్తుందో, ఎవడు ధనాన్ని కోరిక కోసం మాత్రమే ఎంచుకుంటాడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
యథాశక్తి చికీర్షన్తి యథాశక్తి చ కుర్వతే। కించిదవమన్యన్తే నరాః పణ్డితబుద్ధయః
తమ శక్తికి తగినట్టు ప్రయత్నిస్తారు, చేస్తారు; తమ శక్తికి తగినట్టు ఫలితం పొందుతారు. జ్ఞానులు కొన్నిసార్లు చిన్న విషయాలను పట్టించుకోరు.
క్షిప్రం విజానాతి చిరం శ్రృణోతి విజ్ఞాయ చార్థం భజతే న కామాత్। నాసంపృష్టో హ్యుపయుఙ్క్తే పరార్థే తత్ప్రజ్ఞానం ప్రథమం పణ్డితస్య
వాడు త్వరగా అర్థం చేసుకుంటాడు, చాలా కాలం వినగలడు, విషయం తెలుసుకున్న తర్వాత కోరికతో కాకుండా పని చేస్తాడు. అడగని విషయాన్ని ఇతరుల కోసం ఉపయోగించడు; ఇదే జ్ఞాన individual's ముఖ్య లక్షణం.
నాప్రాప్యమభివాఞ్ఛన్తి నష్టం నేచ్ఛన్తి శోచితుమ్। ఆపత్సు చ న ముహ్యన్తి నరాః పణ్డితబుద్ధయః
అందుకోలేని దానిని కోరరు, పోయిన దానికోసం విచారించరు. కష్టాల్లో జ్ఞానులు అయోమయానికి లోనవారు కాదు.
నిశ్చిత్య యః ప్రక్రమతే నాన్తర్వసతి కర్మణః। అవన్ధ్యకాలో వశ్యాత్మా స వై పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవడు ఆలోచించి పని మొదలుపెడతాడో, పనిలో ఆలస్యం చేయకపోతాడో, ఎవరి సమయం వృథా కాకపోతుందో, ఎవడు తనను తాను అదుపులో ఉంచుతాడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
ఆర్యకర్మణి రజ్యన్తే భూతికర్మాణి కుర్వతే హితం చ నాభ్యసూయన్తి పణ్డితా భరతర్షభ
ఆర్యుల పనుల్లో ఆనందిస్తారు, శ్రేయస్సు కోసం పనులు చేస్తారు, మేలైన దానిని అసూయపడరు, ఓ భరత వంశశ్రేష్ఠా! వీరే జ్ఞానులు.
న హృష్యత్యాత్మసంమానే నావమానేన తప్యతే। గాఙ్గో హ్రద ఇవాక్షోభ్యో యః స పణ్డిత ఉచ్యతే
ఆత్మగౌరవంలో హర్షించడు, అవమానంలో బాధపడడు. గంగా నదిలోని లోతైన చెరువులా, ఎవడు కదలడు కాదు, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
తత్త్వజ్ఞః సర్వభూతానాం యోగజ్ఞః సర్వకర్మణామ్। ఉపాయజ్ఞో మనుష్యాణాం నరః పణ్డిత ఉచ్యతే
ప్రతి జీవికి తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, ప్రతి పనిలో యోగాన్ని తెలిసినవాడు, మనుషులలో మార్గాన్ని తెలిసినవాడు — వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
ప్రవృత్తవాక్ చిత్రకథ ఊహవాన్ప్రతిభానవాన్। ఆశు గ్రన్థస్య వక్తా చ యః స పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవరి మాటలు చురుకుగా ఉంటాయో, ఎవడు వివిధ కథలు చెప్పగలడో, ఊహలో నిపుణుడై, వెంటనే గ్రంథాన్ని వివరించగలడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
శ్రుతం ప్రజ్ఞానుగం యస్య ప్రజ్ఞా చైవ శ్రుతానుగా । అసంభిన్నార్యమర్యాదః పణ్డితాఖ్యాం లభేత సః
ఎవరి విద్య వివేకాన్ని అనుసరిస్తుందో, ఎవరి వివేకం విద్యను అనుసరిస్తుందో, ఎవరి ఆర్యాచారం ఎప్పుడూ నిలకడగా ఉంటుందో, వాడే జ్ఞాని అనిపించుకుంటాడు.
అర్థం మహాన్తమాసాద్య విద్యామేశ్వర్యమేవ చ। విచరత్యసమున్నద్ధో యః స పణ్డిత ఉచ్యతే
ఎవడు గొప్ప ధనం, విద్య సంపాదించినా, అహంకారం లేకుండా సంచరిస్తాడో, వాడినే జ్ఞాని అంటారు.
అశ్రుతశ్చ సమున్నద్ధో దరిద్రశ్చ మహామనాః । అర్థాంశ్చాకర్మణా ప్రేప్సుర్మూఢ ఇత్యుచ్యతే బుధైః
విద్య లేనివాడు అయినా అహంకారంతో ఉంటే, దరిద్రుడైనా పెద్ద మనసుతో ఉంటే, శ్రమ లేకుండా ధనాన్ని కోరుకుంటే — వాడిని జ్ఞానులు మూర్ఖుడని అంటారు.
స్వమర్థం యః పరిత్యజ్య పరార్థమనుతిష్ఠతి। మిథ్యా చరతి మిత్రార్థే యశ్చ మూఢః స ఉచ్యతే
తన ప్రయోజనాన్ని వదిలి, ఇతరుల ప్రయోజనాన్ని అనుసరిస్తే, స్నేహితుని కోసం అబద్ధంగా ప్రవర్తిస్తే — వాడిని మూర్ఖుడని అంటారు.
అకామాన్కామయతి యః కామయానాన్పరిత్యజేత్। బలవన్తం చ యో ద్వేష్టి తమాహుర్మూఢచేతసమ్
ఇష్టపడని వాటిని కోరేవాడు, కోరికలు వదిలేసేవాడు, శక్తివంతులను ద్వేషించేవాడు — వీరిని మూర్ఖుడని అంటారు.
అమిత్రం కురుతే మిత్రం మిత్రం ద్వేష్టి హినస్తి చ । కర్మ చారభతే దుష్టం తమాహుర్మూఢచేతసమ్
శత్రువుని స్నేహితుడిగా చేసేవాడు, స్నేహితుడిని ద్వేషించేవాడు, హాని చేసేవాడు, చెడ్డ పనులు చేసే వాడు — ఇతడిని మూర్ఖుడని అంటారు.
సంసారయతి కృత్యాని సర్వత్ర విచికిత్సతే। చిరం కరోతి క్షిప్రార్థే స మూఢో భరతర్షభ
తన పనులను సంక్లిష్టంగా మార్చేవాడు, ఎక్కడైనా సందేహపడేవాడు, తక్కువ సమయంలో చేసేవాటిని ఎక్కువ సమయం తీసుకునేవాడు — ఇతడు మూర్ఖుడు, ఓ భరత వంశశ్రేష్ఠ.
శ్రాద్ధం పితృభ్యో న దదాతి దైవతాని న చార్చతి । సుహృన్మిత్రం న లభతే తమాహుర్మూఢచేతసమ్
తండ్రులకు శ్రాద్ధం చేయని వాడు, దేవతలను పూజించని వాడు, మంచి స్నేహితుడిని పొందని వాడు — ఇతడిని మూర్ఖుడని అంటారు.
అనాహూతః ప్రవిశతి హ్యపృష్టో బహు భాషతే। అవిశ్వస్తే విశ్వసితి మూఢచేతా నరాధమః
ఆహ్వానం లేకుండానే లోపలికి వచ్చేవాడు, అడగకపోయినా ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు, నమ్మకపడరాని వారిని నమ్మేవాడు — ఇలాంటి మూర్ఖుడు మనుషుల్లో అతి నీచుడు.
పరం క్షిపతి దోషేణ వర్తమానః స్వయం తథా। యశ్చ క్రుధ్యత్యనీశానః స చ మూఢతమో నరః
తానే తప్పు చేస్తూ, తప్పును ఇతరులపై నెట్టే వాడు, శక్తి లేకపోయినా కోపపడేవాడు — ఇతడు మూర్ఖుల్లో అతి మూర్ఖుడు.