అతన్ద్రితా భారమిమం మహాన్తం బిభర్తి దేవీ పృథివీ వలేన। అతన్ద్రితాః శీఘ్రసపో వహన్తి సన్తర్పయన్త్యః సర్వభూతాని నద్యః
ఈ భూమి దేవత, అలసట లేకుండా తన బలంతో ఈ గొప్ప భారాన్ని మోస్తుంది. నదులు వేగంగా ప్రవహిస్తూ అలసట లేకుండా అన్ని జీవులను పోషిస్తాయి.
అతన్ద్రితో వర్షతి భూరితేజాః సన్నాదయన్నన్తరిక్షం దిశశ్చ। అతన్ద్రితో బ్రహ్మచర్యం చచార శ్రేష్ఠత్వమిచ్ఛన్బలభిద్దేవతానామ్
అత్యంత తేజోవంతుడైన వాడు అలసట లేకుండా వర్షం కురిపిస్తూ, ఆకాశాన్ని, దిక్కులను మోగిస్తాడు. అలసట లేకుండా ఇంద్రుడు బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించి, దేవతల్లో శ్రేష్ఠతను కోరాడు.
హిత్వా సుఖం మనసశ్చ ప్రియాణి తేన శక్రః కర్మణా శ్రైష్ఠ్యమాప। సత్యం ధర్మం పాలయన్నప్రమత్తో దమం తితిక్షాం సమతాం ప్రియం చ
మనసుకు ఇష్టమైన ఆనందాలను వదిలిపెట్టి, శక్రుడు ఆ కార్యంతో గొప్పతనాన్ని పొందాడు. అతడు ఎప్పుడూ నిజాయితీ, ధర్మాన్ని కాపాడుతూ, జాగ్రత్తగా ఉండి, మనస్సును నియంత్రించటం, సహనం, సమత్వం, ప్రేమ ఇవన్నీ ఆచరించాడు.
ఏతాని సర్వాణ్యుపసేవమానో యో దేవరాజ్యం మఘవాన్ప్రాప ముఖ్యమ్। బృహస్పతిర్బ్రహ్మచర్యం చచార సమీహితః సంశిమాత్మా యథావత్
ఈ మంచి లక్షణాలన్నీ పాటిస్తూ మఘవాన్ దేవతల్లో ప్రధాన స్థానాన్ని పొందాడు. బృహస్పతి తన మనస్సును స్థిరంగా ఉంచి, తగినట్లు బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటిస్తూ, తన లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు ప్రయత్నించాడు.
హిత్వా సుఖ ప్రతిరుధ్యేన్ద్రియాణి తేన దేవానామగమద్గౌరవం సః। తథా నక్షత్రాణి కర్మణాఽముత్ర భాన్తి రుద్రాదిత్యా వసవోఽథాపి విశ్వే
ఆనందాన్ని వదిలి, ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తూ, అతడు దేవతల్లో గౌరవాన్ని పొందాడు. అలాగే, తమ కర్మఫలితంతో నక్షత్రాలు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, విశ్వదేవతలు అక్కడ ప్రకాశిస్తారు.
యమో రాజా వైశ్రవణః కుబేరో గన్ధర్వయక్షాప్సరసశ్చ సూత। బ్రహ్మవిద్యాం బ్రహ్మచర్యం క్రియాం చ నిపేవమాణా ఋషయోఽముత్ర భాన్తి
యముడు, వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), గంధర్వులు, యక్షులు, అప్సరసలు, రథసారథులు — వీరందరూ బ్రహ్మవిద్య, బ్రహ్మచర్యం, కర్మలు పాటిస్తూ, అక్కడ ఋషులు కూడా ప్రకాశిస్తున్నారు.
జానన్నిమం సర్వలోకస్య ధర్మం విప్రేన్ద్రాణాం క్షత్రియాణాం విశాం చ। స కస్మాత్త్వం జానతాం జ్ఞానవాన్సన్ వ్యాయచ్ఛసేక సఞ్జయ కౌరవార్థే
ఈ లోకాలన్నింటికీ, ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, ప్రజల ధర్మాన్ని తెలుసుకుని, నీవు తెలిసినవాడివై, జ్ఞానవంతుడివై, కౌరవుల విషయమై ఎందుకు సందేహపడుతున్నావు సంజయ?
ఆమ్నాయేషు నిత్యసంయోగమస్య తథాఽశ్వమేధే రాజసూయే చ విద్ధి। సంయుజ్యతే ధనుపా వర్మణా చ హస్త్యశ్వాద్యై రథశస్త్రైశ్చ భూయః
వేదాలలో, అలాగే అశ్వమేధ, రాజసూయ యాగాలలో ఎప్పుడూ ఆయుధాలు, కవచాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఆయుధాలతో సంబంధం ఉంటుందని తెలుసుకో.
తే చేదిమే కౌరవాణామ్రుపాయ- మవగచ్ఛేయువధేనైవ పార్థాః। ధర్మత్రాణం పుణ్యమేషాం కృతం స్యా- దార్యే వృత్తే భీమసేనం నిగృహ్య
ఈ కౌరవులు ఈ మార్గాన్ని అర్థం చేసుకుని ఉంటే, పాండవులను హత్యచేసి నాశనం చేసేవారు. అప్పుడు వారి చర్య ధర్మపరమైనదిగా, పుణ్యమయమైనదిగా మారేది; భీమసేనుడిని మంచి మార్గంలో నిరోధించి ఉండేవారు.
తే చేత్పిత్ర్యే కర్మణి వర్తమానా ఆపద్యేరన్దిష్టవశేన మృత్యుమ్। యథాశక్త్యాపూరయన్తః స్వకర్మ తదప్యేషాం నిధనం స్యాత్ప్రశస్తమ్
వారు పితృకర్మలు చేస్తూ, విధి వశాన మరణాన్ని పొందినా, తమ శక్తికి తగినంతగా తమ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చినా, ఆ మరణం కూడా వారికి ప్రశంసనీయమే అవుతుంది.
ఉతాహో త్వం మన్యసే శామ్యమేవ రాజ్ఞాం యుద్ధే వర్తతే ధర్మతన్త్రమ్। అయుద్ధే వా వర్తతే ధర్మతన్త్రం తథైవ తే వాచమిమాం శ్రృణోమి
లేదా నువ్వు రాజులకు శాంతి మాత్రమే ధర్మమని, యుద్ధం చేయకపోవడంలోనే ధర్మముందని అనుకుంటున్నావా? నీవు ఈ మాటలు కూడా చెబుతున్నావని నేను వింటున్నాను.
చాతుర్వర్ణ్యస్య ప్రథమం సంవిభాగ- మవేక్ష్య త్వం సఞ్జయ స్వం చ కర్మ। నిశమ్యాథో పాణ్డవానాం చ కర్మ ప్రశంస వా నిన్ద వా యా మతిస్తే
ముందుగా నాలుగు వర్ణాల విభజనను, నీ కర్తవ్యాన్ని పరిశీలించి, ఆ తరువాత పాండవుల కార్యాలను విని, నీకు అనిపించినట్లు ప్రశంసించు లేదా తప్పుబాటు సంజయ.
అధీయీత బ్రాహ్మణో వై యజేత దద్యాదీయాత్తీర్థముఖ్యాని చైవ। అధ్యాప్రయేద్యాజయేచ్చాపి యాజ్యాన్ ప్రతిగ్రహాన్వా విహితాన్ప్రతీచ్ఛేత్
ఒక బ్రాహ్మణుడు చదవాలి, యజ్ఞాలు చేయాలి, దానం చేయాలి, స్వీకరించాలి, తీర్థయాత్రలు చేయాలి, బోధించాలి, యజ్ఞాల్లో యజమానులకు సహాయం చేయాలి, నియమితమైన దానాలు స్వీకరించాలి.
అధీయీత క్షత్రియోఽథో యజేత దద్యాద్ధనం న తు యాచేత కించిత్। న యాజయేన్న తు చాధ్యాపయీత ఏవం స్మృతః క్షత్రధర్మః పురాణః
ఒక క్షత్రియుడు చదవాలి, యజ్ఞాలు చేయాలి, ధనం దానం చేయాలి కాని ఎవరినీ అడగకూడదు; యజ్ఞాల్లో యజమానిగా ఉండకూడదు, బోధించకూడదు — ఇదే పురాతన క్షత్రియ ధర్మం.
తథా రాజన్యో రక్షణం వై ప్రజానాం కృత్వా ధర్మేణాప్రమత్తోఽథ దత్త్వా। యజ్ఞైదిష్ట్వా సర్వవేదానధీత్య దారాన్కృవా పుణ్యకృదావసేద్గృహాన్
అలాగే, రాజు తన ప్రజలను ధర్మబద్ధంగా, జాగ్రత్తగా కాపాడి, దానం చేసి, యజ్ఞాలు చేసి, అన్ని వేదాలు నేర్చుకుని, పెళ్లి చేసుకుని, పుణ్యకార్యాలు చేస్తూ తన ఇంట్లో నివసించాలి.
స ధర్మాత్మా ధర్మమధీత్య పుణ్యం యదృచ్ఛయా వ్రజతి బ్రహ్మలోకమ్। వైశ్యోఽధీత్య కృషిగోరక్షపణ్యై- ర్విత్తం చిన్వన్పాలయన్నప్రమత్తః
అతడు ధర్మాన్ని నేర్చుకుని, పుణ్యాన్ని ఆచరించి, యథాచ్ఛయగా బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. వైశ్యుడు చదివి, వ్యవసాయం, పశుపోషణ, వ్యాపారం ద్వారా సంపదను కూడగట్టి, జాగ్రత్తగా దాన్ని కాపాడతాడు.
దేవం స్మృతః శూద్రధర్మః పురాణః
ఇదే పురాతన కాలంలో శూద్రుని ధర్మమని చెప్పబడింది.
ఏతాన్రాజా పాలయన్నప్రమత్తో నియోజయన్సర్వవర్ణాన్స్వధర్మే। అకామాత్మా సమవృత్తిః ప్రజాసు నాధార్మికాననురుధ్యేత కామాత్
రాజు ఇవన్నీ జాగ్రత్తగా కాపాడుతూ, ప్రతి వర్ణాన్ని వారి వారి కర్తవ్యాలలో నియమించి, ప్రజలందరిపట్ల సమంగా ఉండి, కోరికలు లేకుండా, దుర్మార్గులను కోరిక వల్ల అనుసరించకూడదు.
శ్రేయాంస్తస్మాద్యది విద్యేత కశ్చి- దభిజ్ఞాతః సర్వధర్మోపపన్నః । స తం ద్రష్టుమనుశిష్యన్ప్రజానాం న చైతద్బుధ్యేదితి తస్మిన్నసాధుః
అందుకే, ఎవడైనా విద్యావంతుడిగా, అన్ని ధర్మాలతో కూడినవాడిగా ప్రసిద్ధి చెందినవాడుంటే, అతడు ప్రజలకు బోధించాలి; ఇది అర్థం కానివాడు ఆ స్థానానికి యోగ్యుడు కాదు.
ఉత్పాదితం వర్మ శస్త్రం ధనుశ్చ
కవచాలు, ఆయుధాలు, విల్లు ఇవన్నీ తయారయ్యాయి.
తత్ర పుణ్యం దస్యువధేన లభ్యతే సోఽయం దోషః కురుభిస్తీవ్రరూపః । అధర్మజ్ఞైర్ధర్మమబుధ్యమానైః ప్రాదుర్భూతః సఞ్జయ సాధు తన్న
అక్కడ దుష్టులను సంహరించడం వల్ల పుణ్యం లభిస్తుంది. అయినా, ధర్మాన్ని తెలియని, గ్రహించలేని కురువంశీయుల వల్ల ఈ పెద్ద తప్పు పుట్టుకొచ్చింది, సంజయా! ఇది స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది, ఇది మంచిది కాదు.
తత్ర రాజా ధృతరాష్ట్రః సపుత్రో ధర్మ్యం హరేత్పాణ్డవానామకస్మాత్। నావేక్షన్తే రాజధర్మం పురాణం తదన్వయాః కురవః సర్వ ఏవ
అక్కడ ధృతరాష్ట్రుడు తన కుమారులతో కలిసి పాండవులకు చెందాల్సిన రాజ్యాన్ని అన్యాయంగా స్వాధీనం చేసుకుంటున్నాడు. వారు ఎవరూ పురాతన రాజధర్మాన్ని పట్టించుకోవడం లేదు; అందరూ ఆయన వెంబడి నడుస్తున్నారు.
స్తేనో హరేద్యత్ర ధనం హ్యదృష్టః ప్రసహ్య వా యత్ర హరేత దృష్టః । ఉభౌ గర్హ్యౌ భవతః సఞ్జయైతౌ కిం వై పృథత్కం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రే
ఎక్కడ దొంగ దాచిపట్టి ధనం దోచుకుంటాడో, లేక ఎవరైనా బలవంతంగా అందరి ముందే తీసుకుంటాడో, ఆ ఇద్దరూ నిందించదగినవారే, సంజయా! వీరిలో ధృతరాష్ట్రుని కుమారునికి ఏమి తేడా ఉంది?
సోఽయం లోభాన్మన్యతే ధర్మమేతం యమిచ్ఛతి క్రోధవశానుగామీ। భాగః పునః పాణ్డవానాం నివిష్ట- స్తం నః కస్మాదాదదీరన్పరే వై
తనలోని లోభంతో, కోపానికి లోనై, ఇదే ధర్మమని భావిస్తున్నాడు. కానీ పాండవులకు రావాల్సిన భాగం స్పష్టంగా ఉంది. మరి ఇతరులు దాన్ని మన నుండి ఎందుకు తీసుకోవాలి?
అస్మిన్పదే యుధ్యతాం నో వధోఽపి శ్లాఘ్యః పిత్ర్యం పపరాజ్యాద్విశిష్టమ్। ఏతాన్ధర్మాన్కౌరవాణాం పురాణా- నాచక్షీథాః సఞ్జయ రాజమధ్యే
ఈ స్థితిలో యుద్ధంలో మనం చనిపోయినా అది ప్రశంసనీయం, ఎందుకంటే పితృపారంపర్య రాజ్యం పరాయివారి రాజ్యానికంటే గొప్పది. సంజయా! ఈ కౌరవుల పురాతన ధర్మాలను రాజుల మధ్య ప్రకటించు.
ఏతే మదాన్మృత్యువశాభిపన్నాః సమానీతా ధార్తరాష్ట్రేణ మూఢాః। ఇదం పునః కర్మ పాపీయ ఏవ సభామధ్యే పశ్య వత్తం కురూణామ్
ఇవాళ ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడు గర్వంతో, మృత్యువుకు లోనై, మూర్ఖులను కూడగట్టాడు. మళ్లీ, ఈ పని మరింత పాపమైంది. సభలో కురువంశం నాశనాన్ని చూడు.
ప్రియం భార్యాం ద్రౌపదీం పాణ్డవానాం యశస్వినీం శీలవృత్తోపపన్నామ్। యదుపైక్షన్త కురవో భీష్మముఖ్యాః కామానిగేనోపరుద్ధాం వ్రజన్తీమ్
పాండవుల ప్రియ భార్య ద్రౌపదీ, యశస్సుతో, మంచితనంతో, ఆచారంతో ప్రసిద్ధురాలు. ఆమెను భీష్ముడు మొదలైన కౌరవులు, కామంతో ఉన్నవారు అడ్డగించినప్పుడు, వెళ్లిపోతున్న దృశ్యాన్ని చూశారు.
తాం చేత్తదా తే సకుమారవృద్ధా అవారయిష్యన్కురవః సమేతాః । మమ ప్రియం ధృతరాష్ట్రోఽకరిష్యత్ పుత్రాణాం చ కృతమస్యాభవిష్యత్
ఆ సమయంలో కుమారులు, వృద్ధులతో కూడిన కౌరవులు కలిసి ఆ దుర్మార్గాన్ని ఆపివుంటే, ధృతరాష్ట్రుడు నాకు ఇష్టమైనదాన్ని చేసేవాడు; అతని కుమారుల చేసిన పాపం జరగేది కాదు.
దుఃశాసనః ప్రతిలోమ్యాన్నినాయ సభామధ్యే శ్వశురాణాం చ కృష్ణామ్। సా తత్ర నీతా కరుణం వ్యపేక్ష్య నాన్యం క్షత్తుర్నాథమవాప కించిత్
దుఃశాసనుడు కృష్ణను సభ మధ్యలో, తన మామల ముందే లాగి తీసుకెళ్లాడు. అక్కడికి తీసుకెళ్లబడిన ఆమె, బాధతో చుట్టూ చూసింది, కానీ ఎవరూ రక్షకుడిగా లేకపోయారు.
కార్పణ్యాదేవ సహితాస్తత్ర భూపా నాశక్నువన్ప్రతివక్తుం సభాయామ్। ఏకః క్షత్తా ధర్మ్యమర్థం బ్రువాణో ధర్మబుద్ధ్యా ప్రత్యువాచాల్పబుద్ధిమ్
అక్కడ ఉన్న రాజులు కరుణతో నోరు విప్పలేకపోయారు. ఒక్క క్షత్రియుడు మాత్రమే ధర్మాన్ని బోధిస్తూ, అర్థంతో మాటలేని వాడికి సమాధానం చెప్పాడు.