అవినాశం సఞ్జయ పాణ్డవానా- మిచ్ఛామ్యహం భూతిమేషాం ప్రియం చ। తథా రాజ్ఞో ధృతరాష్ట్రస్య సూత సమాశంసే బహుపుత్రస్య వృద్ధిమ్
సంజయా, పాండవుల క్షేమం, ఐశ్వర్యం, ఆనందం నేను కోరుకుంటున్నాను. అలాగే, రాజు ధృతరాష్ట్రుని అనేక మంది కుమారుల అభివృద్ధి కూడా నేను ఆశిస్తున్నాను.
కామో హి మే సఞ్జయ నిత్యమేవ నాన్యద్బ్రూయాం తాన్ప్రతి శామ్యతేతి। రాజ్ఞశ్చ హి ప్రియమేతచ్ఛృణోమి మన్యే చైతత్పాణ్డవానాం సమక్షమ్
నిజంగా సంజయా, నేను ఎప్పుడూ వారందరూ శాంతిని కోరాలని మాత్రమే కోరుకుంటాను. వారికి వేరే మాట చెప్పను. ఇది రాజుకూ ఇష్టమని వింటున్నాను, పాండవుల సమక్షంలో కూడా ఇదే అనుకుంటున్నాను.
సుదుష్కరస్తత్ర శమో హి నూనం ప్రదర్శితః సఞ్జయ పాణ్డవేన। యస్మిన్గృద్ధో ధృతరాష్ట్రః సపుత్రః కస్మాదేషాం కలహో నావమూర్చ్ఛేత్
సంజయా, అక్కడ పాండవుడు చూపిన శాంతి నిజంగా చాలా కష్టమైనది. ధృతరాష్ట్రుడు, అతని కుమారులు లోభంతో ఉన్నప్పుడు, ఈ కలహం ఎందుకు పెరగకూడదు?
న త్వం ధర్మం విచరం సఞ్జయేహ మత్తశ్చ జానామి యుధిష్ఠిరాచ్చ అథో కస్మాత్సజ్జయ పాణ్డవస్య ఉత్సాహినః పూరయతః స్వకర్మ
కాని సంజయా, నువ్వు ఇక్కడ ధర్మాన్ని పాటించడం లేదు. ఇది నాకు, యుధిష్ఠిరుని నుండీ తెలుసు. మరి, సంజయా, తన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చడంలో ఉత్సాహంగా ఉన్న పాండవుని ఎందుకు అడ్డుకుంటున్నావు?
యథాఖ్యాతమావమతః కుటుమ్బే పురా కస్మాన్సాధువిలోపమాత్థ। అస్మిన్విధౌ వర్తమానే యథావ- దుచ్చావచా మతయో బ్రాహ్మణానామ్
ఇంట్లో ముందే చెప్పినట్టు, నీవు నీకు ధర్మవంతుడనిపించి, వారి నాశనాన్ని ఎందుకు సమర్థించావు? ఈ పరిస్థితిలో, బ్రాహ్మణుల అభిప్రాయాలు రకరకాలుగా ఉన్నాయి—కొన్ని ఉన్నతంగా, కొన్ని తక్కువగా.
కర్మణాఽఽహుః సిద్ధిమేకే పరత్ర హిన్వా కర్మ విద్యయా సిద్ధిమేకే। నాభుఞ్జానో భక్ష్యభోజ్యస్య తృప్యే- ద్విద్వానపీహ విహితం బ్రాహ్మణానామ్
కొంతమంది కర్మ ద్వారానే ఫలితం వస్తుందని అంటారు, మరికొంతమంది విద్య ద్వారా కర్మాన్ని విడిచి ఫలితం వస్తుందని అంటారు. అయినా, బ్రాహ్మణులకు నిర్ణయించిన విధంగా ఆహారం తినకుండా, ఎంత పెద్ద జ్ఞాని అయినా తృప్తి చెందడు.
యా వై విద్యాః సాధయన్తీహ కర్మ తాసాం ఫలం విద్యతే నేతరాసామ్। తత్రేహ వై దృష్టఫలం తు కర్మ పీత్వోదకం శామ్యతి తృష్ణయాఽఽర్తః
ఇక్కడ కర్మను సాధించే విద్యలకే ఫలం ఉంటుంది, ఇతర విద్యలకు కాదు. ఇక్కడ కర్మకు ప్రత్యక్ష ఫలితం ఉంటుంది, దాహంతో బాధపడే వాడు నీరు తాగి తృప్తి చెందినట్టు.
సోఽయం విధిర్విహితః కర్మణైవ సంవర్తతే సఞ్జయ తత్ర కర్మ। తత్ర యోఽన్యత్కర్మణః సాధు మన్యే- న్మోఘం తస్యాలపితం దుర్బలస్య
కాబట్టి, సంజయా, కర్మ ద్వారానే ఫలితాలు కలుగుతాయి. అక్కడ కర్మే ప్రధానమైనది. ఎవరు దీనికి విరుద్ధంగా భావిస్తే, వారి మాటలు వ్యర్థం, బలహీనుల మాటలు.
కర్మణాఽమీ భాన్తి దేవాః పరత్ర కర్మణైవేహ ప్లవతే మాతరిశ్వా। అహోరాత్రే విదధత్కర్మణైవ అతన్ద్రితో నిత్యముదేతి సూర్యః
కర్మ వల్లే దేవతలు పరలోకంలో ప్రకాశిస్తారు; కర్మ వల్లే ఇక్కడ గాలి కదులుతుంది. కర్మ వల్లే సూర్యుడు ప్రతిరోజూ అలసట లేకుండా ఉదయిస్తాడు.
మాసార్ధమాసానథ నక్షత్రయోగా- నతన్ద్రితశ్చన్ద్రమాశ్చాభ్యుపైతి। అతన్ద్రితో దహతే జాతవేదాః సమిద్ధ్యమానః కర్మ కుర్వన్ప్రజాభ్యః
చంద్రుడు అలసట లేకుండా నెలనెలా తారలతో కలిసే స్థితులను పొందుతాడు. అగ్ని ఎప్పుడూ అలసట లేకుండా, ప్రజల కోసం వెలిగించి, తన కర్మతో దహించుకుంటుంది.
అతన్ద్రితా భారమిమం మహాన్తం బిభర్తి దేవీ పృథివీ వలేన। అతన్ద్రితాః శీఘ్రసపో వహన్తి సన్తర్పయన్త్యః సర్వభూతాని నద్యః
ఈ భూమి దేవత, అలసట లేకుండా తన బలంతో ఈ గొప్ప భారాన్ని మోస్తుంది. నదులు వేగంగా ప్రవహిస్తూ అలసట లేకుండా అన్ని జీవులను పోషిస్తాయి.
అతన్ద్రితో వర్షతి భూరితేజాః సన్నాదయన్నన్తరిక్షం దిశశ్చ। అతన్ద్రితో బ్రహ్మచర్యం చచార శ్రేష్ఠత్వమిచ్ఛన్బలభిద్దేవతానామ్
అత్యంత తేజోవంతుడైన వాడు అలసట లేకుండా వర్షం కురిపిస్తూ, ఆకాశాన్ని, దిక్కులను మోగిస్తాడు. అలసట లేకుండా ఇంద్రుడు బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆచరించి, దేవతల్లో శ్రేష్ఠతను కోరాడు.
హిత్వా సుఖం మనసశ్చ ప్రియాణి తేన శక్రః కర్మణా శ్రైష్ఠ్యమాప। సత్యం ధర్మం పాలయన్నప్రమత్తో దమం తితిక్షాం సమతాం ప్రియం చ
మనసుకు ఇష్టమైన ఆనందాలను వదిలిపెట్టి, శక్రుడు ఆ కార్యంతో గొప్పతనాన్ని పొందాడు. అతడు ఎప్పుడూ నిజాయితీ, ధర్మాన్ని కాపాడుతూ, జాగ్రత్తగా ఉండి, మనస్సును నియంత్రించటం, సహనం, సమత్వం, ప్రేమ ఇవన్నీ ఆచరించాడు.
ఏతాని సర్వాణ్యుపసేవమానో యో దేవరాజ్యం మఘవాన్ప్రాప ముఖ్యమ్। బృహస్పతిర్బ్రహ్మచర్యం చచార సమీహితః సంశిమాత్మా యథావత్
ఈ మంచి లక్షణాలన్నీ పాటిస్తూ మఘవాన్ దేవతల్లో ప్రధాన స్థానాన్ని పొందాడు. బృహస్పతి తన మనస్సును స్థిరంగా ఉంచి, తగినట్లు బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటిస్తూ, తన లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు ప్రయత్నించాడు.
హిత్వా సుఖ ప్రతిరుధ్యేన్ద్రియాణి తేన దేవానామగమద్గౌరవం సః। తథా నక్షత్రాణి కర్మణాఽముత్ర భాన్తి రుద్రాదిత్యా వసవోఽథాపి విశ్వే
ఆనందాన్ని వదిలి, ఇంద్రియాలను నియంత్రిస్తూ, అతడు దేవతల్లో గౌరవాన్ని పొందాడు. అలాగే, తమ కర్మఫలితంతో నక్షత్రాలు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, విశ్వదేవతలు అక్కడ ప్రకాశిస్తారు.
యమో రాజా వైశ్రవణః కుబేరో గన్ధర్వయక్షాప్సరసశ్చ సూత। బ్రహ్మవిద్యాం బ్రహ్మచర్యం క్రియాం చ నిపేవమాణా ఋషయోఽముత్ర భాన్తి
యముడు, వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), గంధర్వులు, యక్షులు, అప్సరసలు, రథసారథులు — వీరందరూ బ్రహ్మవిద్య, బ్రహ్మచర్యం, కర్మలు పాటిస్తూ, అక్కడ ఋషులు కూడా ప్రకాశిస్తున్నారు.
జానన్నిమం సర్వలోకస్య ధర్మం విప్రేన్ద్రాణాం క్షత్రియాణాం విశాం చ। స కస్మాత్త్వం జానతాం జ్ఞానవాన్సన్ వ్యాయచ్ఛసేక సఞ్జయ కౌరవార్థే
ఈ లోకాలన్నింటికీ, ఉత్తమ బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, ప్రజల ధర్మాన్ని తెలుసుకుని, నీవు తెలిసినవాడివై, జ్ఞానవంతుడివై, కౌరవుల విషయమై ఎందుకు సందేహపడుతున్నావు సంజయ?
ఆమ్నాయేషు నిత్యసంయోగమస్య తథాఽశ్వమేధే రాజసూయే చ విద్ధి। సంయుజ్యతే ధనుపా వర్మణా చ హస్త్యశ్వాద్యై రథశస్త్రైశ్చ భూయః
వేదాలలో, అలాగే అశ్వమేధ, రాజసూయ యాగాలలో ఎప్పుడూ ఆయుధాలు, కవచాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఆయుధాలతో సంబంధం ఉంటుందని తెలుసుకో.
తే చేదిమే కౌరవాణామ్రుపాయ- మవగచ్ఛేయువధేనైవ పార్థాః। ధర్మత్రాణం పుణ్యమేషాం కృతం స్యా- దార్యే వృత్తే భీమసేనం నిగృహ్య
ఈ కౌరవులు ఈ మార్గాన్ని అర్థం చేసుకుని ఉంటే, పాండవులను హత్యచేసి నాశనం చేసేవారు. అప్పుడు వారి చర్య ధర్మపరమైనదిగా, పుణ్యమయమైనదిగా మారేది; భీమసేనుడిని మంచి మార్గంలో నిరోధించి ఉండేవారు.
తే చేత్పిత్ర్యే కర్మణి వర్తమానా ఆపద్యేరన్దిష్టవశేన మృత్యుమ్। యథాశక్త్యాపూరయన్తః స్వకర్మ తదప్యేషాం నిధనం స్యాత్ప్రశస్తమ్
వారు పితృకర్మలు చేస్తూ, విధి వశాన మరణాన్ని పొందినా, తమ శక్తికి తగినంతగా తమ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చినా, ఆ మరణం కూడా వారికి ప్రశంసనీయమే అవుతుంది.
ఉతాహో త్వం మన్యసే శామ్యమేవ రాజ్ఞాం యుద్ధే వర్తతే ధర్మతన్త్రమ్। అయుద్ధే వా వర్తతే ధర్మతన్త్రం తథైవ తే వాచమిమాం శ్రృణోమి
లేదా నువ్వు రాజులకు శాంతి మాత్రమే ధర్మమని, యుద్ధం చేయకపోవడంలోనే ధర్మముందని అనుకుంటున్నావా? నీవు ఈ మాటలు కూడా చెబుతున్నావని నేను వింటున్నాను.
చాతుర్వర్ణ్యస్య ప్రథమం సంవిభాగ- మవేక్ష్య త్వం సఞ్జయ స్వం చ కర్మ। నిశమ్యాథో పాణ్డవానాం చ కర్మ ప్రశంస వా నిన్ద వా యా మతిస్తే
ముందుగా నాలుగు వర్ణాల విభజనను, నీ కర్తవ్యాన్ని పరిశీలించి, ఆ తరువాత పాండవుల కార్యాలను విని, నీకు అనిపించినట్లు ప్రశంసించు లేదా తప్పుబాటు సంజయ.
అధీయీత బ్రాహ్మణో వై యజేత దద్యాదీయాత్తీర్థముఖ్యాని చైవ। అధ్యాప్రయేద్యాజయేచ్చాపి యాజ్యాన్ ప్రతిగ్రహాన్వా విహితాన్ప్రతీచ్ఛేత్
ఒక బ్రాహ్మణుడు చదవాలి, యజ్ఞాలు చేయాలి, దానం చేయాలి, స్వీకరించాలి, తీర్థయాత్రలు చేయాలి, బోధించాలి, యజ్ఞాల్లో యజమానులకు సహాయం చేయాలి, నియమితమైన దానాలు స్వీకరించాలి.
అధీయీత క్షత్రియోఽథో యజేత దద్యాద్ధనం న తు యాచేత కించిత్। న యాజయేన్న తు చాధ్యాపయీత ఏవం స్మృతః క్షత్రధర్మః పురాణః
ఒక క్షత్రియుడు చదవాలి, యజ్ఞాలు చేయాలి, ధనం దానం చేయాలి కాని ఎవరినీ అడగకూడదు; యజ్ఞాల్లో యజమానిగా ఉండకూడదు, బోధించకూడదు — ఇదే పురాతన క్షత్రియ ధర్మం.
తథా రాజన్యో రక్షణం వై ప్రజానాం కృత్వా ధర్మేణాప్రమత్తోఽథ దత్త్వా। యజ్ఞైదిష్ట్వా సర్వవేదానధీత్య దారాన్కృవా పుణ్యకృదావసేద్గృహాన్
అలాగే, రాజు తన ప్రజలను ధర్మబద్ధంగా, జాగ్రత్తగా కాపాడి, దానం చేసి, యజ్ఞాలు చేసి, అన్ని వేదాలు నేర్చుకుని, పెళ్లి చేసుకుని, పుణ్యకార్యాలు చేస్తూ తన ఇంట్లో నివసించాలి.
స ధర్మాత్మా ధర్మమధీత్య పుణ్యం యదృచ్ఛయా వ్రజతి బ్రహ్మలోకమ్। వైశ్యోఽధీత్య కృషిగోరక్షపణ్యై- ర్విత్తం చిన్వన్పాలయన్నప్రమత్తః
అతడు ధర్మాన్ని నేర్చుకుని, పుణ్యాన్ని ఆచరించి, యథాచ్ఛయగా బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాడు. వైశ్యుడు చదివి, వ్యవసాయం, పశుపోషణ, వ్యాపారం ద్వారా సంపదను కూడగట్టి, జాగ్రత్తగా దాన్ని కాపాడతాడు.
దేవం స్మృతః శూద్రధర్మః పురాణః
ఇదే పురాతన కాలంలో శూద్రుని ధర్మమని చెప్పబడింది.
ఏతాన్రాజా పాలయన్నప్రమత్తో నియోజయన్సర్వవర్ణాన్స్వధర్మే। అకామాత్మా సమవృత్తిః ప్రజాసు నాధార్మికాననురుధ్యేత కామాత్
రాజు ఇవన్నీ జాగ్రత్తగా కాపాడుతూ, ప్రతి వర్ణాన్ని వారి వారి కర్తవ్యాలలో నియమించి, ప్రజలందరిపట్ల సమంగా ఉండి, కోరికలు లేకుండా, దుర్మార్గులను కోరిక వల్ల అనుసరించకూడదు.
శ్రేయాంస్తస్మాద్యది విద్యేత కశ్చి- దభిజ్ఞాతః సర్వధర్మోపపన్నః । స తం ద్రష్టుమనుశిష్యన్ప్రజానాం న చైతద్బుధ్యేదితి తస్మిన్నసాధుః
అందుకే, ఎవడైనా విద్యావంతుడిగా, అన్ని ధర్మాలతో కూడినవాడిగా ప్రసిద్ధి చెందినవాడుంటే, అతడు ప్రజలకు బోధించాలి; ఇది అర్థం కానివాడు ఆ స్థానానికి యోగ్యుడు కాదు.
ఉత్పాదితం వర్మ శస్త్రం ధనుశ్చ
కవచాలు, ఆయుధాలు, విల్లు ఇవన్నీ తయారయ్యాయి.