నాధర్మే తే ధీయతే పార్థ బుద్ధి- ర్న సంరమ్భాత్కర్మ చకర్థ పాపమ్ । ఆత్థ కిం తత్కారణం యస్య హేతోః ప్రజ్ఞావిరుద్ధం కర్మ చికీర్షసీదమ్
పార్థా, నీ మనసు అధర్మం వైపు లేదు, కోపంతో పాపం కూడా చేయలేదు. మరి, జ్ఞానానికి విరుద్ధంగా ఈ కార్యాన్ని చేయాలనుకుంటున్నదానికి కారణం ఏమిటో చెప్పు.
అవ్యాధిజం కటుకం శీర్షరోగి యశోముషం పాపఫలోదయం వా। సతాం పేయం యన్న పిబన్త్యసన్తో మన్యుం మహారాజ పిబ ప్రశామ్య
తీవ్రంగా, రోగాన్ని కలిగించే, అపఖ్యాతిని తెచ్చే, పాపఫలితాన్ని కలిగించే దానిని మంచివారు తాగరు, చెడ్డవారు తాగుతారు. మహారాజా, నీవు నీ కోపాన్ని తాగి, మనసు ప్రశాంతంగా ఉంచు.
పాపానుబన్ధం కో ను తం కామయేత క్షమైవ తే జ్యాయసీ నోత భోగాః । యత్ర భీష్మః శాన్తనవో హతః స్యా- ద్యత్ర ద్రోణః సహపుత్రో హతః స్యాత్
పాపంతో కూడిన దానిని ఎవరు కోరుకుంటారు? నీకు సహనం ఎంతో గొప్పది, అనుభవాలు కాదు. భీష్ముడు, శాంతనువు కుమారుడు అక్కడ పడిపోతే, ద్రోణుడు తన కుమారుడితో అక్కడ చనిపోతే—
కృపః శల్యః సౌమదత్తిర్వికర్ణో వివింశతిః కర్ణదుర్యోధనౌ చ। ఏతాన్హత్వా కీదృశం తత్సుఖం స్యా- ద్యద్విన్దేథాస్తదనుబ్రూహి పార్థ
కృప, శల్య, సౌమదత్తి, వికర్ణ, వివింశతి, కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు—వీళ్లను చంపిన తర్వాత నీకు ఎలాంటి ఆనందం ఉంటుంది? ఆ ఆనందం ఏమిటో చెప్పు, పార్ధా.
లబ్ధ్వాఽపీమాం పృథివీం సాగరాన్తాం జరామృత్యూ నైవ హి త్వం ప్రజహ్యాః। ప్రియాప్రియే సుఖదుఃఖే చ రాజ- న్నైవం విద్వాన్నైవ యుద్ధం కురు త్వమ్
ఈ భూమిని సముద్రంతో కూడినంతంత సంపాదించినా, నీవు వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని తప్పించుకోలేవు. ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా, సుఖదుఃఖాల్లోను, జ్ఞానులు ఇలా ప్రవర్తించరు; నీవు యుద్ధం చేయవద్దు రాజా.
అమాత్యానాం యది కామస్య హేతో- రేవం యుక్తం కర్మ చికీర్షసి త్వమ్। అపక్రమేః స్వం ప్రదాయైవ తేషాం మాగాస్త్వం వై దేవయానాత్పథోఽద్య
నీ మంత్రి కోరికల కోసం నీవు ఇలా చేయాలనుకుంటే, నీ స్వార్థాన్ని వదిలి వారికిచ్చినట్లవుతుంది. అలా చేస్తే నీవు ఈ రోజు దేవతల మార్గాన్ని విడిచిపెడతావు.
అసంశయం సఞ్జయ సత్యమేత- ద్ధర్మో వరః కర్మణాం యత్త్వమాత్థ । జ్ఞాత్వా తు మాం సఞ్జయ గర్హయేస్త్వం యది ధర్మం యద్యధర్మం చరామి
సంజయా, నీవు చెప్పింది నిజమే—ధర్మమే కార్యాలలో ఉత్తమం. కానీ నన్ను బాగా తెలుసుకుంటే, నేను ధర్మాన్ని గానీ, అధర్మాన్ని గానీ అనుసరించినప్పుడు నీవు నన్ను తప్పుపట్టవచ్చు.
యత్రాధర్మో ధర్మరూపాణి ధత్తే ధర్మః కృత్స్నో దృశ్యతోఽధర్మరూపః। బిభ్రద్ధర్మో ధర్మరూపం తథా చ విద్వాంసస్తం సంప్రపశ్యన్తి బుద్ధ్యా
ఎక్కడైతే అధర్మం ధర్మమై కనిపిస్తుందో, ధర్మం మొత్తం అధర్మంలా కన్పిస్తుందో, అక్కడ ధర్మం కూడా ధర్మ రూపంలోనే ఉంటుంది; తెలివిగలవారు దీన్ని బుద్ధితో గ్రహిస్తారు.
ఏవం తథైవాపది లిఙ్గమేత- ద్ధర్మాధర్మౌ నిత్యవృత్తీ భజేతామ్। ఆద్యం లిఙ్గం యస్య తస్య ప్రమాణ- మాపద్ధర్మం సఞ్జయ తం నిబోధ
అలాగే, కష్టకాలంలో ఇది గుర్తు—ధర్మం, అధర్మం ఎప్పుడూ తమ మార్గాన్నే అనుసరిస్తాయి. మొదటి గుర్తే ప్రతి దానికి ప్రమాణం. ఆపద్కాల ధర్మాన్ని నన్ను విను, సంజయా.
లుప్తాయాం తు ప్రకృతౌ యేన కర్మ నిష్పాదయేత్తత్పరీప్సేద్విహీనః। ప్రకృతిస్థశ్చాపది వర్తమాన ఉభౌ గర్హ్యౌ భవతః సఞ్జయైతౌ
సహజ స్థితి పోయినప్పుడు, అవసరాన్ని నెరవేర్చే కార్యాన్ని చేయాలని ప్రయత్నించాలి, అవకాశం లేకున్నా. కానీ కష్ట సమయంలో సహజ స్థితిలోనే ఉండేవారు ఇద్దరూ తప్పు చేస్తారు, సంజయా.
అవినాశమిచ్ఛతాం బ్రాహ్మణానాం ప్రాయశ్చిత్తం విహితం యద్విధాత్రా। సంపశ్యేథాః కర్మసు వర్తమానాన్ వికర్మస్థాన్సఞ్జయ గర్హయేస్త్వమ్
అమరత్వాన్ని కోరే బ్రాహ్మణులకు, సృష్టికర్త ప్రాయశ్చిత్తాన్ని నిర్ణయించాడు. కార్యంలో ఉన్నవారిని గమనించు, తప్పుగా ప్రవర్తించేవారిని నీవు తప్పుపట్టు, సంజయా.
మనీషిణాం సత్త్విచ్ఛేదనాయ విధియతే సత్సు వృత్తిః సదైవ। అబ్రాహ్మణాః సన్తి తు యే న వైద్యాః సర్వోత్సఙ్గం సాధు మన్యేత తేభ్యః
తెలివిగలవారికి, మంచి వారిలో ప్రవర్తన ఎప్పుడూ శుద్ధిని కాపాడేందుకు చెప్పబడింది. బ్రాహ్మణులు కాని, వైద్యులు కాని వారు పూర్తిగా అనర్హులని భావించాలి.
తదధ్వానః పితరో యే చ పూర్వే పితామహా యే చ తేభ్యః పరేఽన్యే। యజ్ఞైషిణో యే చ హి కర్మ కుర్యు- ర్నాన్యం తతో నాస్తికోఽస్మీతి మన్యే
ఈ మార్గాన్ని అనుసరించిన పూర్వీకులు, వారి తండ్రులు, తాతలు, మరికొందరు; యజ్ఞాన్ని కోరేవారు, కార్యాలు చేసే వారు—ఇదే మార్గం, దీనికంటే వేరే మార్గం లేదు, నాస్తికత్వం కాదు అని నేను భావిస్తున్నాను.
యత్కించనేదం విత్తమస్యాం పృథివ్యాం యద్దేవానాం త్రిదశానాం పరం యత్। ప్రాజాపత్యం త్రిదివం బ్రహ్మలోకం నాధర్మతః సఞ్జయ కామయేయమ్
ఈ భూమిపై ఎంత ధనం ఉన్నా, దేవతల్లో ఉన్న గొప్పదైనా, ప్రజాపతికి చెందినదైనా, స్వర్గం, బ్రహ్మలోకం అయినా—అధర్మ మార్గంలో వాటిని నేను కోరను, సంజయా.
ధర్మేశ్వరః కుశలో నీతిమాంశ్చా- ప్యుపాసితా బ్రాహ్మణానాం మనీషీ। నానావిధాంశ్చైవ మహాబలాంశ్చ రాజన్యభోజాననుశాస్తి కృష్ణః
ధర్మంలో నిపుణుడు, నయమార్గంలో నైపుణ్యం కలవాడు, పండిత బ్రాహ్మణులను సేవించిన జ్ఞాని, కృష్ణుడు అనేక శక్తివంతమైన రాజులను, యువరాజులను పాలిస్తున్నాడు.
యది హ్యహం విసృజత్సామ గర్హ్యో నియుధ్యమానో యది జహ్యాం స్వధర్మమ్ । మహాయశాః కేశవస్తద్బ్రవీతు వాసుదేవస్తూభయోరర్థకామః
నన్ను పోరుకు ఆహ్వానించినప్పుడు నేను శాంతి మార్గాన్ని వదిలిపెడితే, లేక నా కర్తవ్యాన్ని విడిచిపెడితే, ఆ మహిమాన్వితుడు కేశవుడు చెప్పాలి. వాసుదేవుడు ఇద్దరి మేలుకోసమే కోరుకుంటాడు.
శైనేయోఽయం చేదయశ్చాన్ధకాశ్చ వార్ష్ణేయభోజాః కుకురాః సృఞ్జయాశ్చ । ఉపాసీనా వాసుదేవస్య బుద్ధిం నిగృహ్య శత్రూన్సుహృదో నన్దయన్తి
సాత్యకి, కృతవర్మ, అంధకులు, వృష్ణులు, భోజులు, కుకురులు, శ్రీంజయులు—all వాసుదేవుని మాట వినుతూ కూర్చుంటే, వారు శత్రువులను జయించి, మిత్రులను సంతోషపెడతారు.
వృష్ణ్యన్ధకా హ్యుగ్రసేనాదయో వై కృష్ణప్రణీతాః సర్వ ఏవేన్ద్రకల్పాః । మనస్వినః సత్యపరాయణాశ్చ మహాబలా యాదవా భోగవన్తః
వృష్ణులు, అంధకులు, ఉగ్రసేనుడు మరియు ఇతరులు—అందరూ కృష్ణుని నాయకత్వంలో, ఇంద్రుడితో సమానంగా, ఆలోచనలో లోతైనవారు, సత్యానికి నిబద్ధులు, మహాబలశాలి, యాదవులు, ఐశ్వర్యవంతులు.
కాశ్యో బభ్రుః శ్రియముత్తమాం గతో లబ్ధ్వా కృష్ణం భ్రాతరమీశితారమ్ । యస్మై కామాన్వర్షతి వాసుదేవో గ్రీష్మాత్యయే మేఘ ఇవ ప్రజాఽభ్యః
కాశీ రాజు బభ్రువు, తన అన్నయ్య అయిన కృష్ణుని ప్రభావంతో, అత్యుత్తమ ఐశ్వర్యాన్ని పొందాడు. వాసుదేవుడు అతనికి కావలసిన దానిని, వేసవి చివరలో మేఘం ప్రజలకు వర్షం కురిపించినట్టు, ప్రసాదిస్తాడు.
ఈదృశోఽయం కేశవస్తాత విద్వాన్ విద్ధి హ్యేనం కర్మణాం నిశ్చయజ్ఞమ్। ప్రియశ్చ నః సాధుతమశ్చ కృష్ణో నాతిక్రామే వచనం కేశవస్య
ఇలాంటి జ్ఞాని కేశవుడు, తండ్రీ, కార్యాల సారాన్ని గ్రహించేవాడని తెలుసుకో. కృష్ణుడు మనకు ప్రియమైనవాడు, ఉత్తముడు. నేను ఎప్పుడూ కేశవుని మాటను అతిక్రమించను.
అవినాశం సఞ్జయ పాణ్డవానా- మిచ్ఛామ్యహం భూతిమేషాం ప్రియం చ। తథా రాజ్ఞో ధృతరాష్ట్రస్య సూత సమాశంసే బహుపుత్రస్య వృద్ధిమ్
సంజయా, పాండవుల క్షేమం, ఐశ్వర్యం, ఆనందం నేను కోరుకుంటున్నాను. అలాగే, రాజు ధృతరాష్ట్రుని అనేక మంది కుమారుల అభివృద్ధి కూడా నేను ఆశిస్తున్నాను.
కామో హి మే సఞ్జయ నిత్యమేవ నాన్యద్బ్రూయాం తాన్ప్రతి శామ్యతేతి। రాజ్ఞశ్చ హి ప్రియమేతచ్ఛృణోమి మన్యే చైతత్పాణ్డవానాం సమక్షమ్
నిజంగా సంజయా, నేను ఎప్పుడూ వారందరూ శాంతిని కోరాలని మాత్రమే కోరుకుంటాను. వారికి వేరే మాట చెప్పను. ఇది రాజుకూ ఇష్టమని వింటున్నాను, పాండవుల సమక్షంలో కూడా ఇదే అనుకుంటున్నాను.
సుదుష్కరస్తత్ర శమో హి నూనం ప్రదర్శితః సఞ్జయ పాణ్డవేన। యస్మిన్గృద్ధో ధృతరాష్ట్రః సపుత్రః కస్మాదేషాం కలహో నావమూర్చ్ఛేత్
సంజయా, అక్కడ పాండవుడు చూపిన శాంతి నిజంగా చాలా కష్టమైనది. ధృతరాష్ట్రుడు, అతని కుమారులు లోభంతో ఉన్నప్పుడు, ఈ కలహం ఎందుకు పెరగకూడదు?
న త్వం ధర్మం విచరం సఞ్జయేహ మత్తశ్చ జానామి యుధిష్ఠిరాచ్చ అథో కస్మాత్సజ్జయ పాణ్డవస్య ఉత్సాహినః పూరయతః స్వకర్మ
కాని సంజయా, నువ్వు ఇక్కడ ధర్మాన్ని పాటించడం లేదు. ఇది నాకు, యుధిష్ఠిరుని నుండీ తెలుసు. మరి, సంజయా, తన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చడంలో ఉత్సాహంగా ఉన్న పాండవుని ఎందుకు అడ్డుకుంటున్నావు?
యథాఖ్యాతమావమతః కుటుమ్బే పురా కస్మాన్సాధువిలోపమాత్థ। అస్మిన్విధౌ వర్తమానే యథావ- దుచ్చావచా మతయో బ్రాహ్మణానామ్
ఇంట్లో ముందే చెప్పినట్టు, నీవు నీకు ధర్మవంతుడనిపించి, వారి నాశనాన్ని ఎందుకు సమర్థించావు? ఈ పరిస్థితిలో, బ్రాహ్మణుల అభిప్రాయాలు రకరకాలుగా ఉన్నాయి—కొన్ని ఉన్నతంగా, కొన్ని తక్కువగా.
కర్మణాఽఽహుః సిద్ధిమేకే పరత్ర హిన్వా కర్మ విద్యయా సిద్ధిమేకే। నాభుఞ్జానో భక్ష్యభోజ్యస్య తృప్యే- ద్విద్వానపీహ విహితం బ్రాహ్మణానామ్
కొంతమంది కర్మ ద్వారానే ఫలితం వస్తుందని అంటారు, మరికొంతమంది విద్య ద్వారా కర్మాన్ని విడిచి ఫలితం వస్తుందని అంటారు. అయినా, బ్రాహ్మణులకు నిర్ణయించిన విధంగా ఆహారం తినకుండా, ఎంత పెద్ద జ్ఞాని అయినా తృప్తి చెందడు.
యా వై విద్యాః సాధయన్తీహ కర్మ తాసాం ఫలం విద్యతే నేతరాసామ్। తత్రేహ వై దృష్టఫలం తు కర్మ పీత్వోదకం శామ్యతి తృష్ణయాఽఽర్తః
ఇక్కడ కర్మను సాధించే విద్యలకే ఫలం ఉంటుంది, ఇతర విద్యలకు కాదు. ఇక్కడ కర్మకు ప్రత్యక్ష ఫలితం ఉంటుంది, దాహంతో బాధపడే వాడు నీరు తాగి తృప్తి చెందినట్టు.
సోఽయం విధిర్విహితః కర్మణైవ సంవర్తతే సఞ్జయ తత్ర కర్మ। తత్ర యోఽన్యత్కర్మణః సాధు మన్యే- న్మోఘం తస్యాలపితం దుర్బలస్య
కాబట్టి, సంజయా, కర్మ ద్వారానే ఫలితాలు కలుగుతాయి. అక్కడ కర్మే ప్రధానమైనది. ఎవరు దీనికి విరుద్ధంగా భావిస్తే, వారి మాటలు వ్యర్థం, బలహీనుల మాటలు.
కర్మణాఽమీ భాన్తి దేవాః పరత్ర కర్మణైవేహ ప్లవతే మాతరిశ్వా। అహోరాత్రే విదధత్కర్మణైవ అతన్ద్రితో నిత్యముదేతి సూర్యః
కర్మ వల్లే దేవతలు పరలోకంలో ప్రకాశిస్తారు; కర్మ వల్లే ఇక్కడ గాలి కదులుతుంది. కర్మ వల్లే సూర్యుడు ప్రతిరోజూ అలసట లేకుండా ఉదయిస్తాడు.
మాసార్ధమాసానథ నక్షత్రయోగా- నతన్ద్రితశ్చన్ద్రమాశ్చాభ్యుపైతి। అతన్ద్రితో దహతే జాతవేదాః సమిద్ధ్యమానః కర్మ కుర్వన్ప్రజాభ్యః
చంద్రుడు అలసట లేకుండా నెలనెలా తారలతో కలిసే స్థితులను పొందుతాడు. అగ్ని ఎప్పుడూ అలసట లేకుండా, ప్రజల కోసం వెలిగించి, తన కర్మతో దహించుకుంటుంది.