నచేద్భాగం కురవోఽన్యత్ర యుద్ధా- త్ప్రయచ్ఛేరంస్తుభ్యమజాతశత్రో। భైక్షచర్యామన్ధకవృష్ణిరాజ్యే శ్రేయో మన్యే న తు యుద్ధేన రాజ్యమ్
కౌరవులు యుద్ధం తప్ప నీకు వాటా ఇవ్వకపోతే, అజాతశత్రువా, యుద్ధంతో రాజ్యం పొందడం కన్నా, అంధక వృష్ణుల రాజ్యంలో భిక్షాటన చేయడం నాకు మేలుగా అనిపిస్తోంది.
అల్పకాలం జీవితం యన్మనుష్యే మహాస్రావం నిత్యదుఃఖం చలం చ। భూయశ్చ తద్యశసో నానురూపం తస్మాత్పాపం పాణ్డవ మా కృథాస్త్వమ్
మనిషి జీవితం చాలా తక్కువ, ఎన్నో బాధలతో, స్థిరంగా లేకుండా త్వరగా పోతుంది. అలాంటి పేరుకి విలువ లేదు. అందుకే, పాండవా, పాపం చేయవద్దు.
కామా మనుష్యం ప్రసజన్త ఏతే ధర్మస్య యే విఘ్నమూలం నరేన్ద్ర । పూర్వం నరస్తాన్మతిమాన్ప్రణిఘ్నన్ లోకే ప్రశంసాం లభతేఽనవద్యామ్
మనిషిని కోరికలు పట్టిపడతాయి, రాజా. అవే ధర్మానికి అడ్డంకుల మూలం. తెలివైనవాడు ముందే వాటిని జయిస్తే, లోకంలో నిందలేని మంచి పేరు పొందుతాడు.
నిబన్ధనీ హ్యర్థతృష్ణేహ పార్థ తామిచ్ఛతాం బాధ్యతే ధర్మ ఏవ। ధర్మం తు యః ప్రణృణీతే స బుద్ధః కామే గృధ్నో హీయతేఽర్థానురోధాత్
పార్థా, ధనానికి తాపత్రయం మనిషిని బంధిస్తుంది. దాన్ని కోరేవాళ్లు ధర్మాన్ని కోల్పోతారు. కాని, కోరికలను జయించినవాడే నిజంగా తెలివైనవాడు. ఆనందం కోసం ధనాన్ని ఆశించే వాడు ధర్మాన్ని వదిలిపెడతాడు.
ధర్మం కృత్వా కర్మణాం తాత ముఖ్యం మహాప్రతాపః సవితేవ భాతి। హీనో హి ధర్మేణ మహీమపీమాం లబ్ధ్వా నరః సీదతి పాపబుద్ధిః
తండ్రి, ధర్మమైన పనులు చేసినవాడు సూర్యుడిలా వెలుగుతాడు. ధర్మం లేని వాడు ఈ భూమిని పొందినా, పాపబుద్ధితో దిగజారిపోతాడు.
వేదోఽధీతశ్చరితం బ్రహ్మచర్యం యజ్ఞైరిష్టం బ్రాహ్మణేభ్యశ్చ దత్తమ్ । పరం స్థానం మన్యమానేన భూయ ఆత్మా దత్తో వర్షపూగం సుఖేభ్యః
వేదాలు చదివి, బ్రహ్మచర్యం పాటించి, యజ్ఞాలు చేసి, బ్రాహ్మణులకు దానం ఇచ్చినవాడు, తాను పరమ స్థితిని సాధించానని భావించి, ఎన్నో సంవత్సరాలు సుఖాల్లో మునిగిపోతాడు.
సుఖప్రియే సేవమానోఽతివేలం యోగాభ్యాసే యో న కరోతి కర్మ। విత్తక్షయే హీనసుఖోఽతివేలం దుఃఖం శేతే కామవేగప్రణున్నః
ఎవరైనా ఎక్కువగా సుఖాలను ఆశించి, యోగాభ్యాసం చేయకపోతే, ధనం పోయినప్పుడు, సుఖం పోయినప్పుడు, కోరికల బలానికి లోనై, బాధలో మునిగిపోతాడు.
ఏవం పునర్బ్రహ్మచర్యాఽప్రసక్తో హిత్వా ధర్మం యః ప్రకరోత్యధర్మమ్। అశ్రద్దధత్పరలోకాయ మూఢో హిత్వా దేహం తప్యతే ప్రేత్య మన్దః
ఇలా, బ్రహ్మచర్యాన్ని వదిలి, ధర్మాన్ని పక్కనపెట్టి, అధర్మాన్ని చేసే వాడు, పరలోకంపై నమ్మకం లేకుండా మోసపోయి, శరీరం వదిలిన తర్వాత మూర్ఖుడిగా బాధపడతాడు.
న కర్మణాం విప్రణాశోఽస్త్యముత్ర పుణ్యానాం వాఽప్యథవా పాపకానామ్ । పూర్వం కర్తుర్గచ్ఛతి పుణ్యపాపం పశ్చాత్త్వేనమనుయాత్యేవ కర్తా
ఇక్కడ చేసిన పనులకు అక్కడ నాశనం ఉండదు. మంచిపనైనా, చెడుపనైనా, చేసినవాడిని వాటి ఫలితాలు వెంటాడుతూనే ఉంటాయి.
న్యాయోపేతం బ్రాహ్మణేభ్యోఽథ దత్తం శ్రద్ధాపూతం గన్ధరసోపపన్నమ్ । అన్వాహార్యేషూత్తమదక్షిణేషు తథారూపం కర్మ విఖ్యాయతే తే
బ్రాహ్మణులకు న్యాయంగా, భక్తితో, సువాసనతో, రుచితో కూడిన దానాలు, ఉత్తమ యజ్ఞాల్లో ఇచ్చినవి — అలాంటి పనులు నీకు మంచి పేరును తెస్తాయి.
ఇహ క్షేత్రే క్రియతే పార్థ కార్యం న వై కించిత్క్రియతే ప్రేత్య కార్యమ్ । కృతం త్వయా పారలోక్యం చ కర్మ పుణ్యం మహత్సద్భిరతిప్రశస్తమ్
పార్థా, ఈ లోకమే పనులు చేయడానికి వేదిక. మరణం తర్వాత ఏ పనీ చేయలేం. నువ్వు ఇక్కడ చేసిన మంచి పనులు పరలోకంలో గొప్పవిగా, సద్బుద్ధి ఉన్నవాళ్లచే ప్రశంసించబడతాయి.
జహాతి మృత్యుం చ జరాం భయం చ న క్షుత్పిపాసే మనసోఽప్రియాణి। న కర్తవ్యం విద్యతే తత్ర కించి- దన్యత్ర వై చేన్ద్రియప్రీణనాద్ధి
అక్కడ మరణం, వృద్ధాప్యం, భయం ఉండవు. ఆకలి, దాహం, మనస్సుకు బాధలు ఉండవు. అక్కడ చేయవలసిన పని ఏదీ లేదు, ఇంద్రియ సుఖాల ఆనందమే మిగిలింది.
ఏవంరూపం కర్మఫలం నరేన్ద్ర మాతాపిత్రోర్హృదయస్యాప్రియేణ। త్యజ క్రోధం పాణ్డవ హర్షజం చ లోకావుభౌ మా ప్రహాసీశ్చిరాయా
రాజా, తల్లిదండ్రుల మనస్సు సంతోషించకపోతే, అలాంటి పనులకు ఇలాంటి ఫలితాలు వస్తాయి. పాండవా, కోపాన్ని, గర్వంతో వచ్చే ఆనందాన్ని వదిలిపెట్టు. రెండు లోకాలనూ ఎక్కువ కాలం కోల్పోకూడదు.
అన్తం గత్వా కర్మణాం యా ప్రశంసా సత్యం దమం చార్జవమానృశంస్యమ్ । అశ్వమేధం రాజసూయం తథేష్ట్వా పాపస్యాన్తం కర్మణో మా పునర్గాః
పనుల ప్రశంస చివరికి నిజాయితీ, సహనం, నేరం లేని మనసు, దయతో ముగుస్తుంది. అశ్వమేధ, రాజసూయ యజ్ఞాలు చేసిన తర్వాత, మళ్లీ పాపపనులు చేయకూడదు.
తచ్చేదేవం ద్వేషరూపేణ పార్థాః కరిష్యధ్వం కర్మ పాపం చిరాయ। నివసధ్వం వర్షపూగాన్వనేషు దుఃఖం వాసం పాణ్డవా ధర్మ ఏవ
పార్థులారా, మీరు ద్వేషంతో పాపపనులు ఎక్కువ కాలం చేస్తే, పాండవులారా, ఎన్నో సంవత్సరాలు అడవుల్లో కష్టంగా జీవించాలి. అయినా ధర్మాన్ని వదలకండి.
ప్రవ్రజ్యయా యాతయిత్వా పురస్తా- దాత్మాధీనం యద్బలం తే తదాఽసీత్। నిత్యం చ వశ్యాః సచివాస్తవేమే జనార్దనో యుయుధాశ్చ వీరః
మీరు ముందుగా వనవాసానికి వెళ్ళినప్పుడు, మీ బలం మీ మీదే ఆధారపడి ఉండేది. అప్పట్లో జనార్దనుడు, యుయుధానుడు వంటి మిత్రులు ఎప్పుడూ మీకు విధేయులుగా ఉండేవారు.
మత్స్యో రాజా రుక్మరథః సపుత్రః ప్రహారిభిః సహపుత్రైర్విరాటః। రాజానస్తే యే విజితాః పురస్తా- త్త్వామేవ తే సంశ్రయేయుః సమస్తాః
మత్స్యుల రాజు రుక్మరథుడు తన కుమారులతో, విరాటుడు కూడా తన కుమారులు, యోధులతో కూడి—ఇంతకు ముందు నువ్వు జయించిన రాజులు అందరూ—ఇప్పుడు నీ వద్దే ఆశ్రయం కోరుతారు.
మహాసహాయః ప్రతపన్బలస్థః పురస్కృతో వాసుదేవార్జునాభ్యామ్। వరాన్హనిష్యన్ద్విషతో రఙ్గమధ్యే వ్యనేష్యథా ధార్తరాష్ట్రస్య దర్పమ్
నీకు గొప్ప మిత్రులు ఉన్నారు, బలంగా నిలిచావు, వాసుదేవుడు, అర్జునుడు ముందుండగా, నీవు యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరిస్తావు, ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల గర్వాన్ని తగ్గిస్తావు.
బలం కస్మాద్వర్ధయిత్వా పరస్య నిజాన్కస్మాత్కర్శయిత్వా సహాయాన్। నిరుష్య కస్మాద్వర్షపూగాన్వనేషు యుయుత్ససే పాణ్డవ హీనకాలే
నీ శత్రువుల బలాన్ని పెంచి, నీ మిత్రులను ఎందుకు బలహీనపరుస్తున్నావు? ఎన్నో సంవత్సరాలు అరణ్యంలో ఉండి, ఇలాంటి అనుకూలం కాని సమయంలో యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నావా, పాండవా?
అప్రాజ్ఞో వా పాణ్డవ యుద్ధ్యమానో- ఽధర్మజ్ఞో వా భూతిమథోఽభ్యుపైతి। ప్రజ్ఞావాన్వా బుద్ధ్యమానోఽపి ధర్మం సంస్తమ్భాద్వా సోఽపి భూతేరపైతి
పాండవుడు జ్ఞానం లేకుండా, ధర్మాన్ని తెలియక యుద్ధం చేస్తే, కొంతకాలం విజయాన్ని పొందవచ్చు. కానీ జ్ఞానంతో, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ యుద్ధం చేసినా, అడ్డంకులు వస్తే, ఆ విజయాన్ని కోల్పోవచ్చు.
నాధర్మే తే ధీయతే పార్థ బుద్ధి- ర్న సంరమ్భాత్కర్మ చకర్థ పాపమ్ । ఆత్థ కిం తత్కారణం యస్య హేతోః ప్రజ్ఞావిరుద్ధం కర్మ చికీర్షసీదమ్
పార్థా, నీ మనసు అధర్మం వైపు లేదు, కోపంతో పాపం కూడా చేయలేదు. మరి, జ్ఞానానికి విరుద్ధంగా ఈ కార్యాన్ని చేయాలనుకుంటున్నదానికి కారణం ఏమిటో చెప్పు.
అవ్యాధిజం కటుకం శీర్షరోగి యశోముషం పాపఫలోదయం వా। సతాం పేయం యన్న పిబన్త్యసన్తో మన్యుం మహారాజ పిబ ప్రశామ్య
తీవ్రంగా, రోగాన్ని కలిగించే, అపఖ్యాతిని తెచ్చే, పాపఫలితాన్ని కలిగించే దానిని మంచివారు తాగరు, చెడ్డవారు తాగుతారు. మహారాజా, నీవు నీ కోపాన్ని తాగి, మనసు ప్రశాంతంగా ఉంచు.
పాపానుబన్ధం కో ను తం కామయేత క్షమైవ తే జ్యాయసీ నోత భోగాః । యత్ర భీష్మః శాన్తనవో హతః స్యా- ద్యత్ర ద్రోణః సహపుత్రో హతః స్యాత్
పాపంతో కూడిన దానిని ఎవరు కోరుకుంటారు? నీకు సహనం ఎంతో గొప్పది, అనుభవాలు కాదు. భీష్ముడు, శాంతనువు కుమారుడు అక్కడ పడిపోతే, ద్రోణుడు తన కుమారుడితో అక్కడ చనిపోతే—
కృపః శల్యః సౌమదత్తిర్వికర్ణో వివింశతిః కర్ణదుర్యోధనౌ చ। ఏతాన్హత్వా కీదృశం తత్సుఖం స్యా- ద్యద్విన్దేథాస్తదనుబ్రూహి పార్థ
కృప, శల్య, సౌమదత్తి, వికర్ణ, వివింశతి, కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు—వీళ్లను చంపిన తర్వాత నీకు ఎలాంటి ఆనందం ఉంటుంది? ఆ ఆనందం ఏమిటో చెప్పు, పార్ధా.
లబ్ధ్వాఽపీమాం పృథివీం సాగరాన్తాం జరామృత్యూ నైవ హి త్వం ప్రజహ్యాః। ప్రియాప్రియే సుఖదుఃఖే చ రాజ- న్నైవం విద్వాన్నైవ యుద్ధం కురు త్వమ్
ఈ భూమిని సముద్రంతో కూడినంతంత సంపాదించినా, నీవు వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని తప్పించుకోలేవు. ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా, సుఖదుఃఖాల్లోను, జ్ఞానులు ఇలా ప్రవర్తించరు; నీవు యుద్ధం చేయవద్దు రాజా.
అమాత్యానాం యది కామస్య హేతో- రేవం యుక్తం కర్మ చికీర్షసి త్వమ్। అపక్రమేః స్వం ప్రదాయైవ తేషాం మాగాస్త్వం వై దేవయానాత్పథోఽద్య
నీ మంత్రి కోరికల కోసం నీవు ఇలా చేయాలనుకుంటే, నీ స్వార్థాన్ని వదిలి వారికిచ్చినట్లవుతుంది. అలా చేస్తే నీవు ఈ రోజు దేవతల మార్గాన్ని విడిచిపెడతావు.
అసంశయం సఞ్జయ సత్యమేత- ద్ధర్మో వరః కర్మణాం యత్త్వమాత్థ । జ్ఞాత్వా తు మాం సఞ్జయ గర్హయేస్త్వం యది ధర్మం యద్యధర్మం చరామి
సంజయా, నీవు చెప్పింది నిజమే—ధర్మమే కార్యాలలో ఉత్తమం. కానీ నన్ను బాగా తెలుసుకుంటే, నేను ధర్మాన్ని గానీ, అధర్మాన్ని గానీ అనుసరించినప్పుడు నీవు నన్ను తప్పుపట్టవచ్చు.
యత్రాధర్మో ధర్మరూపాణి ధత్తే ధర్మః కృత్స్నో దృశ్యతోఽధర్మరూపః। బిభ్రద్ధర్మో ధర్మరూపం తథా చ విద్వాంసస్తం సంప్రపశ్యన్తి బుద్ధ్యా
ఎక్కడైతే అధర్మం ధర్మమై కనిపిస్తుందో, ధర్మం మొత్తం అధర్మంలా కన్పిస్తుందో, అక్కడ ధర్మం కూడా ధర్మ రూపంలోనే ఉంటుంది; తెలివిగలవారు దీన్ని బుద్ధితో గ్రహిస్తారు.
ఏవం తథైవాపది లిఙ్గమేత- ద్ధర్మాధర్మౌ నిత్యవృత్తీ భజేతామ్। ఆద్యం లిఙ్గం యస్య తస్య ప్రమాణ- మాపద్ధర్మం సఞ్జయ తం నిబోధ
అలాగే, కష్టకాలంలో ఇది గుర్తు—ధర్మం, అధర్మం ఎప్పుడూ తమ మార్గాన్నే అనుసరిస్తాయి. మొదటి గుర్తే ప్రతి దానికి ప్రమాణం. ఆపద్కాల ధర్మాన్ని నన్ను విను, సంజయా.
లుప్తాయాం తు ప్రకృతౌ యేన కర్మ నిష్పాదయేత్తత్పరీప్సేద్విహీనః। ప్రకృతిస్థశ్చాపది వర్తమాన ఉభౌ గర్హ్యౌ భవతః సఞ్జయైతౌ
సహజ స్థితి పోయినప్పుడు, అవసరాన్ని నెరవేర్చే కార్యాన్ని చేయాలని ప్రయత్నించాలి, అవకాశం లేకున్నా. కానీ కష్ట సమయంలో సహజ స్థితిలోనే ఉండేవారు ఇద్దరూ తప్పు చేస్తారు, సంజయా.