న హ్యతో దుష్కరతరం మన్యే లోకేష్వపి త్రిషు। యః సపత్నశ్రియం దీప్తాం హీనశ్రీః పర్యుపాసతే
ఈ మూడూ లోకాలలోనూ, తనకు ఐశ్వర్యం లేకపోయి, ప్రత్యర్థి ఐశ్వర్యాన్ని సేవించాల్సిన దానికంటే కష్టమైనది లేదని నేను భావించను.
మరణం శోభనం తస్య ఇతి విద్వజ్జనా విదుః। `అవమానమవాప్నోతి శనైర్నీచసమాగమాత్
బుద్ధిమంతులు, అలాంటి వాడికి మరణమే మేలని అంటారు. ఎందుకంటే, నీచులతో కలిసినవాడు క్రమంగా అవమానం పొందుతాడు.
అతివాదా వక్త్రతో నిఃసరన్తి యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని। పరస్య వై మర్మసు తే పతన్తి తస్మాద్ధీరో నైవ ముచ్యేత్పరేషు
తీవ్రమైన మాటలు నోటినుంచి బయటికి వచ్చి, వాటితో గాయపడినవాడు రాత్రింబవళ్ళు బాధపడతాడు. అవి ఎదుటివారి హృదయాన్ని గాయపరచుతాయి. అందుకే, జ్ఞానులు తమ మాటలను ఇతరులపై వదలరు.
నిరోహేదాయుధైశ్ఛిన్నం సంరోహేద్దగ్ధమాగ్నినా। వాక్క్షతం చ న సంరోహేదాశరీరం శరీరిణామ్
ఆయుధాలతో చేసిన గాయాలు మానిపోతాయి, అగ్నితో కాలిన గాయాలు కూడా మానిపోతాయి. కానీ మాటతో చేసిన గాయం జీవుల శరీరంలో ఎప్పటికీ మానదు.
సంరోహిత శరైర్విద్ధం నవం పరశునా హతమ్। వాచా దురుక్తం బీభత్సం న సంరోహేత వాక్క్షతమ్
బాణాలతో గాయపడిన చోట మళ్లీ మానిపోతుంది, కొత్తగా గొడ్డలితో కోసిన గాయం కూడా మానిపోతుంది. కానీ మాటతో చెప్పిన దుర్మార్గమైన మాట గాయం మాత్రం ఎప్పటికీ మానదు.
తతః కావ్యో భృగుశ్రేష్ఠః సమన్యురుపగమ్య హ। వృషపర్వాణమాసీనమిత్యువాచావిచారయన్
ఆ సమయంలో భృగువంశంలో శ్రేష్ఠుడైన కావ్యుడు, కోపంతో వృషపర్వుని దగ్గరకు వచ్చి, అతను కూర్చున్నప్పుడు ఆలోచించి ఇలా అన్నాడు.
నాధర్మశ్చరితో రాజన్సద్యః ఫలతి గౌరివ। శనైరావర్త్యమానో హి కర్తుర్మూలాని కృన్తతి
అధర్మం చేసిన వెంటనే ఫలితాన్ని ఇవ్వదు, ఆవును పోలి ఉంటుంది. అది నెమ్మదిగా తిరుగుతూ, చివరకు చేసేవాడి వేరును నాశనం చేస్తుంది.
పుత్రేషు వా నప్తృషు వా న చేదాత్మని పశ్యతి। ఫలత్యేవ ధ్రువం పాయం గురుభుక్తమివోదరే
పాపం చేసినవాడికి, అది తన కుమారుల్లోనో మనవళ్లలోనో కనబడకపోతే, తప్పకుండా తనలోనే ఫలిస్తుంది. గురువు తిన్న ఆహారం పొట్టలో ఫలించునట్లు.
అధీయానం హితం రాజన్క్షమావన్తం జితేన్ద్రియమ్।' యదఘాతయథా విప్రం కచమాఙ్గిరసం తదా। అపాపశీలం ధర్మజ్ఞం శుశ్రూషుం మద్గృహే రతమ్
రాజా! చదువులో నిమగ్నుడై, సహనంతో, ఇంద్రియాలను జయించిన, పాపరహితుడు, ధర్మాన్ని తెలిసిన, సేవకు సిద్ధంగా ఉండే, నా ఇంట్లో ఆనందంగా ఉండే అంగిరసుని కుమారుడైన కచుని ఎందుకు చంపించావు?
శర్మిష్ఠయా దేవయానీ క్రూరముక్తా బహు ప్రభో। విప్రకృత్య చ సంరమ్భాత్కూపే క్షిప్తా మనస్వినీ
ప్రభూ! శర్మిష్ఠా దేవయానిని ఎన్నో కఠినమైన మాటలతో బాధించింది. కోపంతో ఆ మనసున్న అమ్మాయిని బావిలోకి తోసింది.
సా న కల్పేత వాసాయ తయాహం రహితః కథమ్। వసేయమిహ తస్మాత్తే త్యజామి విషయం నృప
ఆమెతో కలిసి ఉండటానికి ఆమె తగినది కాదు. ఆమె లేకుండా నేను ఇక్కడ ఎలా ఉండగలను? అందుకే రాజా! నీ రాజ్యాన్ని వదిలిపెడతాను.
వధాదనర్హతస్తస్య వధాచ్చ దుహితుర్మమ। వషపర్వన్నిబోధేయం త్యక్ష్యామి త్వాం సబాన్ధవమ్। స్థాతుం త్వద్విషయే రాజన్న శక్ష్యామి త్వయా సహ
అర్హత లేని వాడిని చంపినందుకు, నా కుమార్తెకు జరిగిన అన్యాయానికి, వృషపర్వా! ఇది తెలుసుకో, నేను నిన్ను, నీ బంధువులను వదిలిపెడతాను. నీ రాజ్యంలో, నీతో కలిసి ఉండలేను.
మా శోచ వృషపర్వంస్త్వం మా క్రుధ్యస్వ విశాంపతే। స్థాతుం తే విషయే రాజన్న శక్ష్యామి తయా వినా। అస్యా గతిర్గతిర్మహ్యం ప్రియమస్యాః ప్రియం మమ
వృషపర్వా! నువ్వు బాధపడవద్దు, కోపపడవద్దు. ఆమె లేకుండా నీ రాజ్యంలో నేను ఉండలేను. ఆమెకు జరిగిందే నాకు జరిగింది. ఆమెకు ఇష్టమైనదే నాకు ఇష్టం.
యది బ్రహ్మన్ఘాతయామి యది వా క్రోశయామ్యహమ్। శర్మిష్ఠయా దేవయానీం తేన గచ్ఛామ్యసద్గతిమ్
నేను బ్రాహ్మణుణ్ని చంపినా, లేదా బాధతో అరవినా, శర్మిష్ఠా దేవయానిని బాధించినందువల్ల నేను తప్పుదారిలోకి వెళ్తాను.
అహో మామభిజానాసి దైత్య మిథ్యాప్రలాపినమ్। యథేమమాత్మనో దోషం న నియచ్ఛస్పుపేక్షసే
హాయ్! నీవు నన్ను అబద్ధాలు చెప్పేవాడిగా భావిస్తున్నావు దైత్యా! ఎందుకంటే నీ తప్పును నీవు నియంత్రించక, పట్టించుకోకుండా వదిలేస్తున్నావు.
నాధర్మం న మృషావాదం త్వయి జానామి భార్గవ। త్వయి ధర్మశ్చ సత్యం చ తత్ప్రసీదతు నో భవాన్
భార్గవా! నీలో నేను అధర్మాన్ని, అబద్ధాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు. నీలో ధర్మం, సత్యం ఉన్నాయి. దయచేసి మాకు కరుణ చూపు.
యద్యస్మానపహాయ త్వమితో గచ్ఛసి భార్గవ। సముద్రం సంప్రవేక్ష్యామి పూర్వం మద్బాన్ధవైః సహ
భార్గవా! నువ్వు మమ్మల్ని వదిలి వెళ్ళిపోతే, ముందుగా నేనే నా బంధువులతో కలిసి సముద్రంలోకి వెళ్ళిపోతాను.
పాతాలమథవా చాగ్నిం నాన్యదస్తి పరాయణమ్। యద్యేవ దేవాన్గచ్ఛేస్త్వం మాం చ త్యక్త్వా గ్రహాధిప। సర్వత్యాగం తతః కృత్వా ప్రవిశామి హుతాశనమ్
లేదా పాతాళంలోకి, లేదా అగ్నిలోకి వెళ్ళిపోతాను. నాకు వేరే ఆశ్రయం లేదు. నీవు గ్రహాధిపతి! నన్ను వదిలి దేవతల దగ్గరకు వెళ్ళిపోతే, అన్నీ వదిలేసి అగ్నిలోకి ప్రవేశిస్తాను.
సముద్రం ప్రవిశధ్వం వా దిశో వా ద్రవతాసురాః। దుహితుర్నాప్రియం సోహుం శక్తోఽహం దయితా హి మే
అసురులారా! సముద్రంలోకి వెళ్ళండి లేదా దిక్కుల వైపు పారిపోండి. నా కుమార్తెకు ఏదైనా అపకారం జరిగితే, నేను భరించలేను. ఆమె నాకు ఎంతో ప్రియమైనది.
ప్రసాద్యతాం దేవయానీ జీవితం యత్ర మే స్థితమ్। యోగక్షేమకరస్తేఽహమిన్ద్రస్యేవ బృహస్పతిః
దేవయానిని ప్రసన్నం చేయండి. నా ప్రాణం ఆమె మీద ఆధారపడి ఉంది. నేను నీకు రక్షకుడిని, ఇంద్రునికి బృహస్పతి ఉన్నట్లు.
యత్కించిదసురేన్ద్రాణాం విద్యతే వసు భార్గవ। భువి హస్తిగవాశ్వం చ తస్య త్వం మమ చేశ్చరః
భార్గవా, భూమిపై అసురాధిపతులకు ఉన్న ఏదైనా ధనం — ఏనుగులు, ఆవులు, గుర్రాలు అయినా — వాటికి నీవు, నేనూ యజమానులం.
యత్కించిదస్తి ద్రవిణం దైత్యేన్ద్రాణాం మహాసుర। తస్యేశ్వరోస్మి యద్యేషా దేవయానీ ప్రసాద్యతామ్
మహాసురా, దైత్యరాజులకు ఉన్న ఏదైనా సంపద నాకు చెందింది. దేవయానిని సంతుష్టిపరిస్తే, దానికి నేను యజమానినే.
ఏవముక్తస్తథేత్యాహ వృషపర్వా మహాకవిమ్। దేవయాన్యన్తికం గత్వా తమర్థం ప్రాహ భార్గవః
ఇలా అన్నపుడు వృషపర్వా, ఆ మహాకవికి 'అలాగేనని' సమ్మతించాడు. ఆ తరువాత భార్గవుడు దేవయానిని దగ్గరకు వెళ్లి ఆ విషయాన్ని చెప్పాడు.
యది త్వమీశ్వరస్తాత రాజ్ఞో విత్తస్య భార్గవ। నాభిజానామి తత్తేఽహం రాజా తు వదతు స్వయమ్
భార్గవా, నువ్వు నిజంగా రాజు ధనానికి యజమానివైతే, నాకు అది తెలియదు. రాజు తానే చెప్పాలి.
శుక్రస్య వచనం శ్రుత్వా వృషపర్వా సబాన్ధవః। దేవయాని ప్రసీదేతి పపాత భువి పాదయోః
శుక్రుని మాటలు విని, వృషపర్వా తన బంధువులతో కలిసి దేవయానిని ప్రసన్నం చేయమని ఆమె పాదాలకు నమస్కరించాడు.
స్తుత్యో వన్ద్యశ్చ సతతం మయా తాతశ్చ తే శుభే।' యం కామమభికామాఽసి దేవయాని శుచిస్మితే। తత్తేఽహం సంప్రదాస్యామి యది వాపి హి దుర్లభమ్
శుభే, నిన్ను నేను ఎప్పుడూ స్తుతించాలి, గౌరవించాలి. నీవు నా తండ్రివంటివాడవు. దేవయాని, నీ మనసులో ఏదైనా కోరిక ఉంటే, అది ఎంత కష్టం అయినా, నేను నెరవేర్చుతాను.
దాసీం కన్యాసహస్రేణ శర్మిష్ఠామభికామయే। అను మాం తత్ర గచ్ఛేత్సా యత్ర దద్యాచ్చ మే పితా
నాకు శర్మిష్ఠ దాసిగా కావాలి, ఆమెతో పాటు వెయ్యి యువతులు కూడా కావాలి. నా తండ్రి నన్ను ఎక్కడికి ఇస్తే, ఆమె కూడా నన్ను అనుసరించాలి.
ఉత్తిష్ఠ త్వం గచ్ఛ ధాత్రి శర్మిష్ఠాం శీఘ్రమానయ। యం చ కామయతే కామం దేవయానీ కరోతు తమ్
ధాత్రి, లేచి వెళ్ళి శర్మిష్ఠను త్వరగా తీసుకురా. దేవయాని ఏ కోరిక ఉన్నా, ఆమె తాను కోరినదాన్ని చేసుకోనివ్వు.
త్యజేదేకం కులస్యార్థే గ్రామార్థే చ కులం త్యజేత్। గ్రామం జనపదస్యార్థే ఆత్మార్థే పృథివీం త్యజేత్
కుటుంబ ప్రయోజనానికి ఒకరిని వదిలిపెట్టాలి; గ్రామ ప్రయోజనానికి కుటుంబాన్ని వదిలిపెట్టాలి; దేశ ప్రయోజనానికి గ్రామాన్ని వదిలిపెట్టాలి; తన ప్రయోజనానికి భూమిని కూడా వదిలిపెట్టాలి.
తతో ధాత్రీ తత్ర గత్వా శర్మిష్ఠాం వాక్యమబ్రవీత్। ఉత్తిష్ఠ భద్రే శర్మిష్ఠే జ్ఞాతీనాం సుఖమావహ
ఆ తరువాత ధాత్రి అక్కడికి వెళ్లి శర్మిష్ఠతో ఇలా చెప్పింది: 'శుభ్రంగా ఉన్న శర్మిష్ఠా, లేచి, నీ బంధువులకు సంతోషాన్ని కలిగించు.'