యథా నాయం సమాయుఞ్జ్యాద్ధార్తరాష్ట్రం కథంచన । న చ సేనాం పరాజయ్యాత్తథా నీతిర్విధీయతామ్
ఇతడు ఎట్టి పరిస్థితుల్లో ధృతరాష్ట్రుని కుమారులతో కలవకూడదు, సైన్యాన్ని ఓడించకూడదు. ఆ విధంగా వ్యూహం వేయాలి.
ఉక్తం దుర్యోధనేనాపి పురస్తాద్వాక్యమీదృశమ్ । తదనుస్మృత్య గాఙ్గేయ యథావద్వక్తుమర్హసి
దుర్యోధనుడు కూడా ఇలాంటి మాటలు ముందుగా చెప్పాడు. అది గుర్తు చేసుకుని, గంగేయా, నీవు తగినట్లు మాట్లాడాలి.
కలాః కాష్ఠాశ్చ యుజ్యన్తే ముహూర్తాశ్చ దినాని చ। అర్ధమాసాశ్చ మాసాశ్చ నక్షత్రాణి గ్రహాస్తథా
కాలాలు, కాష్ఠాలు, ముహూర్తాలు, రోజులు, అర్ధమాసాలు, నెలలు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు — ఇవన్నీ పరస్పరంగా కలిసిపోతున్నాయి.
ఋతవశ్చాపి యుజ్యన్తే తథా సంవత్సరా అపి। ఏవం కాలవిభాగేన కాలచక్రం ప్రవర్తతే
ఋతువులు, సంవత్సరాలు కూడా కలిసిపోతున్నాయి. ఇలా కాల విభాగాల ద్వారా కాలచక్రం తిరుగుతుంది.
తేషాం కాలాతిరేకేణ జ్యోతిషాం చ వ్యతిక్రమాత్। పఞ్చమే పఞ్చమే వర్షే ద్వౌ మాసావధిమాసకౌ
కాలంలో అధికంగా ఉండటం, నక్షత్రాల మార్పు వల్ల ప్రతి ఐదవ సంవత్సరంలో రెండు అధిక నెలలు వస్తాయి.
ఏషామభ్యధికా మాసాః పఞ్చ చ ద్వాదశ క్షపాః । త్రయోదశానాం వర్షాణామితి మే వర్తతే మతిః
ఇవన్నిటిలో, పదిహేను నెలలు, పన్నెండు రాత్రులు పదమూడు సంవత్సరాల్లో అదనంగా వస్తాయని నా అభిప్రాయం.
పూర్వేద్యురేవ నిర్వృత్తస్తతో బీభత్సురాగతః
అదే రోజు ముందే పని పూర్తయింది, ఆ తరువాత భీమసేనుడు తిరిగి వచ్చాడు.
సర్వం యథావచ్చరితం యద్యదేభిః ప్రతిశ్రుతమ్। ఏవమేతద్భ్రువం జ్ఞాత్వా తతో బీభత్సురాగతః
వారు ఏం చేసారో, ఏం మాటిచ్చారో అన్నీ సరిగ్గా తెలుసుకొని, ఆ తరువాత భీమసేనుడు తిరిగి వచ్చాడు.
సర్వే పఞ్చ మహాత్మానః సర్వే ధర్మార్థకోవిదాః। యేషాం యుధిష్ఠిరో రాజా కస్మాద్ధర్మేఽపరాధ్నుయుః
అందరూ ఐదుగురు మహాత్ములు, ధర్మార్ధ విషయాల్లో నిపుణులు. యుధిష్ఠిరుడు రాజుగా ఉండగా, వారు ఎప్పుడూ ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించరు.
కామాత్క్రోధాచ్చ లోభాచ్చ కామక్రోధభయాదపి । స్నేహాద్వా యది వా మోహాద్ధర్మం నాత్యేతి ధర్మజః
కామం, కోపం, లోభం, భయం, మోహం, లేదా అనురాగం వల్ల కూడా ధర్మజుడు ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టడు.
అలుబ్ధాశ్చైవ కౌన్తేయాః కృతవన్తశ్చ దుష్కరమ్। న చాపి కేవలం రాజ్యమిచ్ఛేయుస్తే హ్యధర్మతః
కౌంతేయులు లోభం లేని వారు, కష్టమైన పనిని కూడా చేశారు. వారు రాజ్యాన్ని దుర్మార్గంగా మాత్రమే కోరుకునే వారు కారు.
తదైవ తే హి విక్రాన్తుమీషుః కౌరవనన్దనాః । ధర్మపాశనిబద్ధాస్తు న చేలుః క్షత్రియవ్రతాత్
ఆ సమయంలో కౌరవ కుమారులు పరాక్రమంగా వ్యవహరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. కానీ ధర్మబంధంతో బంధించబడి, క్షత్రియ ధర్మాన్ని విడిచిపోలేదు.
యశ్చానృత ఇతి ఖ్యాతః స చ గచ్ఛేత్పరాభవమ్ । వృణుయుర్మాణం పార్థా నానృతత్వం కథంచన
అబద్ధం చెప్పేవాడు తప్పక ఓడిపోతాడు. పాండవులు మరణాన్ని ఎంచుకుంటారు గానీ, ఎప్పుడూ అబద్ధం చెప్పరు.
ప్రాప్తే తు కాలే స్వానర్థాన్నోత్సృజేయుర్నరర్షభాః । అపి వజ్రభృతా గుప్తాంస్తథావీర్యా హి పాణ్డవాః
సమయం వచ్చినప్పుడు, తమ ప్రయోజనాల కోసం, ఆ మహాపురుషులు, వజ్రాయుధాన్ని పట్టినవాడు కాపాడినా కూడా, వారిని వదిలిపెట్టరు. పాండవుల శౌర్యం అలాంటిది.
ప్రతియుద్ధ్యేమ సమరే సర్వశస్త్రభృతాంవరమ్
మనమంతా యుద్ధంలో ఆయుధాలను పట్టినవారిలో శ్రేష్ఠుడైన వాడిని ఎదుర్కొందాం.
తస్మాద్యదత్ర కల్యాణం లోకే సద్భిరనుష్ఠితమ్। తత్సంవిధీయతాం శీఘ్రం మా వో హ్యర్థోఽభ్యగాత్పరమ్
కాబట్టి, లోకంలో మంచి వారు పాటించిన మంచి పని ఏదైతే ఉందో, అది త్వరగా చేయించండి. లేకపోతే మీకు ఇంకా పెద్ద అపాయం కలగొచ్చు.
న హి పశ్యామి సంగ్రామే కదాచిదపి కౌరవ । ఏకాన్తసిద్ధిం రాజేన్ద్ర సంప్రాప్తశ్చ ధనఞ్జయః
ఓ కౌరవా, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ ఖచ్చితమైన విజయాన్ని నేను చూడడం లేదు. ధనంజయుడు కూడా ఇప్పుడు వచ్చేశాడు, రాజా.
సంప్రవృత్తే తు సంగ్రామే భావాభావౌ జయాజయౌ । అవశ్యమేకం స్పృశతో దృష్టమేతదసంశయమ్
యుద్ధం మొదలైనప్పుడు, లాభనష్టం, విజయపరాజయాలు తప్పక వాటిలో ఒకటి జరుగుతాయి. ఇది సందేహం లేని విషయం.
తస్మాద్యుద్ధోపచరితం కర్మ వా ధర్మసంహితమ్ । క్రియతామాశు రాజేన్ద్ర సంప్రాప్తశ్చ ధనఞ్జయః
కాబట్టి, రాజా, యుద్ధానికి తగిన పని లేదా ధర్మబద్ధమైన పని ఏదైతే ఉందో, అది త్వరగా చేయించండి. ధనంజయుడు వచ్చేశాడు.
ఏకో హి సమరే పార్థః పృథివీం నిర్దహేచ్ఛరైః । భ్రాతృభిః సహితో భూత్వా కిం పునః కౌరవాన్రణే । తస్మాత్సన్ధిం కురుశ్రేష్ఠ కురుష్వ యది మన్యసే
పార్థుడు ఒక్కడే యుద్ధంలో తన బాణాలతో భూమిని కాల్చగలడు. ఆయన సోదరులతో కలిసినప్పుడు కౌరవులను ఎదుర్కొంటే ఇంకెంత శక్తివంతంగా ఉంటారు? అందుకే, కురు వంశశ్రేష్ఠా, నీకు అనుకూలమైతే శాంతి చేసుకో.
నాహం రాజ్యం ప్రదాస్యామి పాణ్డవేభ్యః పితామహ। గ్రామం సేనాం చ దాసాంశ్చ స్వల్పం ద్రవ్యమపి ప్రభో । యుద్ధోపచారికం యత్తు తత్సర్వం సంవిధీయతామ్
నేను పాండవులకు రాజ్యాన్ని ఇవ్వను, పితామహా. ఒక గ్రామం, సైన్యం, దాసులు, కొంత ధనం కూడా ఇవ్వను, ప్రభూ. యుద్ధానికి అవసరమైన ఏర్పాట్లు మాత్రం అన్నీ చేయించండి.
భీష్మస్యోపరతే వాక్యే తథా దుర్యోధనస్య చ। ప్రాప్తమర్థ్యం చ యద్వాక్యం ద్రోణశ్వాహ ద్విజోత్తమః
భీష్ముడు, దుర్యోధనుడు మాటలు ముగించాక, ఆ సందర్భానికి తగిన మాటలు ద్రోణుడు, ద్విజశ్రేష్ఠుడు, చెప్పాడు.
యత్తు యుద్ధోపచరితం భవేద్వా ధర్మసంహితమ్। కస్త్వయా సదృశో లోకే భూయస్త్వం వక్తుమర్హసి
యుద్ధానికి తగిన పని లేదా ధర్మబద్ధమైన పని ఏదైతే ఉందో, ఈ లోకంలో నీకు సమానుడు ఎవరు? నువ్వే చెప్పడానికి అర్హుడు.
అత్ర యా మామికా బుద్ధిః శ్రూయతాం యది రోచతే । సర్వథా హి మయా శ్రేయో వక్తవ్యం కురునన్దన
ఈ విషయమై నా అభిప్రాయం వినండి, మీకు ఇష్టమైతే. కురు వంశానందనా, ఎల్లప్పుడూ నేను మంచిదే చెప్పాలి.
రాజా బలచతుర్భాగం క్షిప్రమాదాయ గచ్ఛతు । తతోఽపరశ్చతుర్భాగో గాః సమాదాయ గచ్ఛతు । వయం చార్ధేన సైన్యస్య ప్రతియోత్స్యామ పాణ్డవమ్
రాజు తన సైన్యంలో నాలుగవ వంతు మందిని వెంట తీసుకొని వెంటనే వెళ్లాలి. తరువాత ఇంకొక నాలుగవ వంతు మందిని పశువులతో కలిసి పంపాలి. మిగిలిన సైన్యంలో సగాన్ని మనం పాండవుని ఎదుర్కొనడానికి ఉంచుదాం.
అహం భీష్మశ్చ కర్ణశ్చ అశ్వత్థామా కృపస్తథా। ప్రతియోత్స్యామ బీభత్సుమాగతం కృతనిశ్చయమ్
నేను, భీష్ముడు, కర్ణుడు, అశ్వత్థామ, కృపాచార్యుడు — మనందరం కలసి ధృఢ సంకల్పంతో వచ్చిన అర్జునుణ్ణి ఎదుర్కొంటాం.
ఏవం రాజా సుగుప్తః స్యాన్న క్లైబ్యం గన్తుమర్హతి । మత్స్యం వా పునరాయాతమథవాపి శతక్రతుమ్ । అహమావారయిష్యామి వేలేవ మకరాలయమ్
ఇలా చేస్తే రాజుకు బలమైన రక్షణ ఉంటుంది. ఆయన నిరాశ పడకూడదు. మత్స్య రాజు తిరిగి వచ్చినా, లేక ఇంద్రుడే వచ్చినా, నేను సముద్రాన్ని ఆపే తీరులా వారిని అడ్డుకుంటాను.
తద్వాక్యం రురుచే తేషాం ద్రోణేనోక్తం మహాత్మనా । తథాహి కృతవాన్రాజా కౌరవాణామనన్తరమ్
మహాత్ముడైన ద్రోణుడు చెప్పిన ఆ మాటలు అందరికీ నచ్చాయి. వెంటనే కౌరవుల రాజు అలాగే ఆచరించాడు.
భీష్మః ప్రస్థాప్య రాజానం గోధనం తదనన్తరమ్ । సేనాముఖ్యాన్వ్యవస్థాప్య వ్యూహితుం సంప్రచక్రమే
భీష్ముడు ముందుగా రాజును, తరువాత పశువులను పంపించాడు. ఆ తర్వాత సైన్యాధిపతులను ఏర్పాటు చేసి యుద్ధానికి సైన్యాన్ని సిద్ధం చేశాడు.
ద్రోణస్యోపరతే వాక్యే భీష్మః ప్రోవాచ బుద్ధిమాన్। ఆచార్య మధ్యే తిష్ఠ త్వమశ్వత్థామా తు సవ్యతః। కృపః శారద్వతో ధీమాన్పార్శ్వం రక్షతు దక్షిణమ్
ద్రోణుడు మాట్లాడటం ముగించాక, తెలివైన భీష్ముడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆచార్యా! మీరు మధ్యలో నిలవండి. అశ్వత్థామ ఎడమవైపు ఉండాలి. శారద్వతుని కుమారుడైన కృపుడు, తెలివైనవాడు, కుడివైపు రక్షణగా ఉండాలి.'