యుధిష్ఠిరో జితః కస్మిన్భీమశ్చ బలినాంవరః । ఇన్ద్రప్రస్థం త్వయా కస్మిన్సంగ్రామే నిర్జితం పురా
యుదిష్ఠిరుడు ఏ పోటీలో ఓడిపోయాడు? బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన భీముడు ఏ పోరులో ఓడిపోయాడు? ఇంద్రప్రస్థాన్ని నీవు ఎప్పుడు యుద్ధంలో గెలుచుకున్నావు?
తథైవ కతమద్యుద్ధం యస్మిన్కృష్ణా జితా త్వయా । ఏకవస్త్రా సభాం నీతా క్షుద్రకర్మన్రజస్వలా
అలాగే, ఏ యుద్ధంలో నీవు కృష్ణను ఓడించావు? ఆమెను ఒక్క వస్త్రంతో సభలోకి తీసుకువచ్చి, ఆమె అపవిత్ర సమయంలో నీచమైన పని చేశావు.
మూలమేషాం మహత్కృత్తం సారార్థీ చన్దనం యథా। క్షుద్రం కర్మ సమాస్థాయ తత్ర కిం విదురోఽబ్రవీత్
ఈ సంగతుల మూలాన్ని, నైపుణ్యంతో సారధి చందనాన్ని కోసినట్టు, నీవు నీచమైన పని చేసి నాశనం చేశావు. అప్పుడు విదురుడు ఏమని చెప్పాడు?
యథాశక్తి మనుష్యాణామమర్షం లక్షయామహే। అన్యేషామపి సత్వానామపి కీటపిపీలికైః
మన శక్తికి తగినంతగా మానవులలో కోపాన్ని గమనించగలం. ఇతర ప్రాణుల్లో కూడా, పురుగులు, చీమల్లో కూడా కోపం కనిపిస్తుంది.
ద్రౌపద్యాః సంపరిక్లేశం న క్షన్తుం పాణ్డవోఽర్హతి। క్షయాయ ధార్తరాష్ట్రాణాం ప్రాదుర్భూతో ధనఞ్జయః
ద్రౌపదీకి జరిగిన బాధను పాండవుడు క్షమించకూడదు; ధనంజయుడు ధృతరాష్ట్రుల వినాశనానికి ప్రబలంగా నిలిచాడు.
త్వం పునః పణ్డితో భూత్వా హ్యాచార్యం క్షేప్తుమిచ్ఛసి। వైరాన్తకరణో జిష్ణుర్న నః శేషం కరిష్యతి
నీవు పండితుడివై, గురువుని అవమానించాలనుకుంటున్నావు. శత్రుత్వాన్ని అంతం చేసే అర్జునుడు మనలో ఎవ్వరినీ మిగిలనివ్వడు.
నైవ దేవా న గన్ధర్వా నాసురా న చ రాక్షసాః। భయాదిహ న యుద్ధ్యేరన్పాణ్డుపుత్రేణ ధీమతా
దేవతలు, గంధర్వులు, అసురులు, రాక్షసులు కూడా భయంతో, తెలివైన పాండు కుమారునితో యుద్ధానికి సిద్ధపడరు.
యం యమేకోపి సంక్రుద్ధః సంగ్రామే నిపతిష్యతి । వృక్షం గరుడవద్వేగాద్వినిహత్యాన్తమేష్యతి
అతను ఒక్కరే కోపంతో యుద్ధంలో ఎవరిని ఎదుర్కొన్నా, గరుడుడు చెట్టును కూల్చినట్టు వారిని సంహరిస్తాడు.
త్వత్తో విశిష్టం వీర్యేణ ధనుష్యమరరాట్సమమ్ । వాసుదేవసమం యుద్ధే తం పార్థం కో న పూజయేత్
వీర్యంలో నిన్ను మించిపోయి, విలువిద్యలో దేవేంద్రుడితో సమానంగా, యుద్ధంలో వాసుదేవునితో సమానంగా ఉన్న ఆ పార్థుని ఎవరు గౌరవించరు?
దేవం దైవేన యుద్ధ్యేత మానుపేణ చ మానుపమ్ । అస్త్రం హ్యస్త్రేణ యో హన్యాత్కోఽర్జునేన సమః పుమాన్
దేవునితో దైవబలంతో, మనిషితో మానవబలంతో యుద్ధం చేయాలి. ఆయుధాన్ని ఆయుధంతో ఎదుర్కొని, అర్జునునితో సమానమైనవాడు ఎవడు?
పుత్రాదనవమః శిష్య ఇతి ధర్మవిదో విదుః। ఏతేనాపి నిమిత్తేన ప్రియో ద్రోణస్య పాణ్డవః
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు శిష్యుడు కూడా కుమారుడిలా, తొమ్మిదవ వాడిలా అని అంటారు. అందుకే ద్రోణుడు పాండవుని ఎంతో స్నేహంగా చూస్తున్నాడు.
యథా త్వమకరోర్ద్యూతమిన్ద్రప్రస్థం యథాఽహరః । యథాఽనైషీః సభాం కృష్ణాం తథా యుధ్యస్వ పాణ్డవం
ఇంద్రప్రస్థంలో నువ్వు జూదం ఆడినట్టు, నువ్వు పట్టుకున్నట్టు, ద్రౌపదిని సభలోకి తీసుకొచ్చినట్టు, ఇప్పుడు పాండవునితో యుద్ధం చేయు.
అయం తే మాతులః ప్రాజ్ఞః క్షత్రధర్మస్య కోవిదః । దుర్ద్యూతదేవీ గాన్ధారః శకునిర్యుద్ధ్యతామిహ
ఇక్కడ నీ మామ గాంధార దేశపు శకుని ఉన్నాడు. ఇతడు క్షత్రియ ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, జూదంలో నిపుణుడు. ఇతడే యుద్ధం చేయనివ్వు.
నాక్షాన్క్షిపతి గాణ్డీవం న కృతం ద్వాపరం న చ। జ్వలతో నిశితాన్బాణాంస్తాంస్తాన్క్షిపతి గాణ్డివం
అతడు ఇప్పుడు జూదపు పాశాలను కాదు, గాండీవాన్ని కాదు, ద్వాపర పాశాన్ని కాదు; కానీ గాండీవం నుండి ఎప్పటికప్పుడు మంటలు ఎగిసే పదునైన బాణాలను విసురుతున్నాడు.
న హి గాణ్డీవనిర్ముక్తా గృధ్రపక్షాః సుతేజనాః । నాన్తరేష్వవతిష్ఠన్తే గిరీణామపి దారణాః
గాండీవం నుండి విడిచిన గద్దపక్షి రెక్కలతో చేసిన బాణాలు, ఎంత బలమైనవైనా, కొండల మధ్యలో కూడా ఆగవు, అవి దాటి పోతాయి.
అన్తకః పవనో మృత్యుస్తథాఽగ్నిర్బడవాముఖః । కుర్యురేతే క్వచిచ్ఛేషం న తు క్రుద్ధో ధనఞ్జయః
యముడు, గాలి, కాలం, అగ్ని, సముద్రంలో ఉన్న అగ్ని — వీరంతా కొంత మందిని విడిచిపెట్టవచ్చు. కానీ కోపంతో ఉన్న ధనంజయుడు మాత్రం ఎవ్వరినీ విడిచిపెట్టడు.
యథా సభాయాం ద్యూతం త్వం మాతులేన మహాకరోః । తథా యుద్ధస్వ సంగ్రామే సౌబలేన సురక్షితః
నువ్వు నీ మామతో సభలో జూదం ఆడినట్టు, ఇప్పుడు యుద్ధంలో సౌబలుడితో, బాగా కాపాడించబడుతూ యుద్ధం చేయు.
యుద్ధ్యతాం కామమాచార్యో నాహం యోత్స్యే ధనఞ్జయమ్ । మత్స్యో హ్యస్మాభిరాయోధ్యో యద్యాగచ్ఛేద్గవాంపదమ్
గురువు యుద్ధం చేయాలనుకుంటే చేయనివ్వు. నేను మాత్రం ధనంజయుడితో యుద్ధం చేయను. మత్స్యుడు గోవుల కోసం వస్తే, అతడితో మనమే యుద్ధం చేస్తాం.
తతః శాన్తనవస్తత్ర ధర్మార్థకుశలం హితమ్ । దుర్యోధనమిదం వాక్యమబ్రవీత్కురుసంసది
అప్పుడా శాంతనువు వంశస్థుడు, ధర్మార్థాలను బాగా తెలిసినవాడు, కురుల సభలో దుర్యోధనునికి మేలైన మాటలు చెప్పాడు.
సాధు పశ్యతి వై ద్రోణః కృపః సాధ్వనుపశ్యతి । ఆచార్యపుత్రః సహజం నిశ్చితం సాధు భాషతే
ద్రోణుడు సరిగానే చూస్తున్నాడు, కృపాచార్యుడు కూడా సరిగానే చూస్తున్నాడు, గురుపుత్రుడు సహజంగా, నిశ్చయంగా మంచి మాటే చెప్పాడు.
కర్ణస్తు క్షత్రధర్మేణ కేవలం యోద్ధుమిచ్ఛతి। ఆచార్యో నావమన్తవ్యః పురుషేణ విజానతా। దేశకాలౌ తు సంప్రేక్ష్య యోద్ధవ్యమితి మే మతిః
కర్ణుడు క్షత్రియ ధర్మాన్ని అనుసరించి యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాడు. కానీ జ్ఞానమున్నవాడు గురువుని అవమానించకూడదు. స్థలం, సమయం బట్టి యుద్ధం చేయాలి — ఇదే నా అభిప్రాయం.
యస్య సూర్యసమాః ప़ఞ్చ సపత్నాః స్యుః ప్రహారిణః। కథమభ్యుదయే తేషాం న ప్రముహ్యేత పణ్డితః
ఒకరికి సూర్యుడితో సమానమైన ఐదుగురు శత్రువులు ఉంటే, వాళ్లు ఎదురు వచ్చినప్పుడు జ్ఞానవంతుడు కూడా అయోమయంలో పడక తప్పదు.
స్వార్థే సర్వే విముహ్యన్తి యేఽపి ధర్మవిదో జనాః । తస్మాత్తత్వం న జానాతి యత్తు కార్యం నరాధిపః
తమ స్వార్థం కోసం, ధర్మాన్ని తెలిసినవారు కూడా అయోమయంలో పడిపోతారు. అందుకే రాజు ఏది చేయాలో పూర్తిగా తెలుసుకోలేడు.
ధార్తరాష్ట్రోపి దుర్బుద్ధిః పశ్యన్నపి ధనఞ్జయమ్ । నైవ పశ్యతి నాఘ్రాతి మన్దః క్రోధవశం గతః
ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడు చెడ్డ మనసుతో ఉన్నవాడు. ధనంజయుడిని చూస్తున్నా, నిజంగా చూడడు, గమనించడు, కోపానికి లోనై మనస్సు మూసుకుపోయింది.
ఏవముక్త్వా తు రాజానం పునర్ద్రౌణిమువాచ హ। ప్రాఞ్జలిర్భరతశ్రేష్ఠః సామ్నా బుద్ధిమతాంవరః
ఇలా రాజుతో మాట్లాడిన తర్వాత, అతడు మళ్లీ ద్రోణుని కుమారునితో చేతులు జోడించి, మృదువుగా, జ్ఞానవంతుడిలా మాట్లాడాడు.
కర్ణో హి యదవోచత్త్వాం తేజస్సంజననాయ తత్। ఆచార్యపుత్రః క్షమతాం మహత్కార్యముపస్థితమ్
కర్ణుడు నీతో చెప్పిన మాటలు నీలో ధైర్యాన్ని రేపడానికే. గురుపుత్రుడు సహించాలి, ఎందుకంటే పెద్ద పని ఎదురుగా ఉంది.
నాయం కాలో విరోధస్య కౌన్తేయే సముపస్థితే । క్షన్తవ్యం భవతా సర్వమాచార్యేణ కృపేణ చ
కౌంతేయుడు ఇక్కడ ఉన్నప్పుడు విభేదానికి ఇది సమయం కాదు. నువ్వు, గురువు, కృపాచార్యుడు — మీరు ముగ్గురూ అన్నీ సహించాలి.
భవతాం హి కృతాస్త్రత్వం యథాఽఽదిత్యే ప్రభా తథా । యథా చన్ద్రమసో లక్ష్మీః సర్వథా నాపకృష్యతే । ఏవం భవత్సు బ్రాహ్మణ్యం బ్రహ్మాస్త్రం చ ప్రతిష్ఠితమ్
మీరు ఆయుధ విద్యలో నిపుణులు, అది సూర్యుడి కాంతిలా ప్రకాశిస్తుంది. చంద్రునికి లావణ్యం ఎప్పుడూ తగ్గదు కదా, అలాగే మీలో బ్రాహ్మణత్వం, బ్రహ్మాస్త్రం ఎప్పటికీ స్థిరంగా ఉన్నాయి.
చత్వార ఏకతో వేదాః క్షాత్రమేకత్ర దృశ్యతే। నైతత్సమస్తముభయం కస్మింశ్చిదనుశుశ్రుమ। అన్యత్ర భారతాచార్యాత్సుపుత్రాదితి మే మతిః
ఒకవైపు నాలుగు వేదాలు, మరొకవైపు యుద్ధ విద్యలు ఉంటాయి. ఇవి రెండూ కలిసినవాడు ఎవ్వరూ లేరని నేను ఎప్పుడూ వినలేదు. భరతాచార్యుని కుమారుడిని తప్ప మరొకరిని చూడలేదు. ఇదే నా అభిప్రాయం.
వేదాన్తాశ్చ పురాణాని ఇతిహాసం పురాతనమ్ । జామదగ్న్యమృతే రాజన్కో ద్రోణాదధికో భవేత్
వేదాంతాలు, పురాణాలు, పురాతన ఇతిహాసాలు — జామదగ్న్యుడు తప్ప మరే రాజు ద్రోణుని మించలేడని నేను భావిస్తున్నాను.