యః సముత్పతితం క్రోధం నిగృహ్ణాతి ఇయం యథా। స యన్తేత్యుచ్యతే సద్భిర్న యో రశ్మిషు లమ్బతే
ఎవరైనా తనలో లేచిన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకుంటే, ఆమెలా, అతడిని జ్ఞానులు నిజమైన రథసారథి అంటారు; కేవలం పగ్గాలు పట్టేవాడు కాదు.
యః సముత్పతితం క్రోధమక్రోధేన నిరస్యతి। దేవయాని విజానీహి తేన సర్వమిదం జితమ్
తనలో లేచిన కోపాన్ని అశాంతితో పోగొట్టేవాడు, దేవయానీ! అతడే ఈ లోకాన్ని జయించినవాడని తెలుసుకో.
యః సముత్పతితం క్రోధం క్షమయేహ నిరస్యతి। యథోరగస్త్వచం జీర్ణాం స వై పురుష ఉచ్యతే
తనలో లేచిన కోపాన్ని క్షమతో విడిచిపెట్టేవాడు, పాము పాత చర్మాన్ని వదిలిపెట్టినట్టు, వాడే నిజమైన మనిషి.
యః సంధారయతే మన్యుం యోఽతివాదాంస్తితిక్షతే। యశ్చ తప్తో న తపతి దృఢం సోఽర్థస్య భాజనమ్
తన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకునేవాడు, ఇతరుల కఠినమైన మాటలను భరించేవాడు, బాధపడినా మనసులో బాధపడని వాడే నిజంగా ధన్యుడు.
యో యజేదపరిశ్రాన్తో మాసిమాసి శతం సమాః। న క్రుద్ధ్యేద్యశ్చ సర్వస్య తయోరక్రోధనోఽధికః
ఒకవాడు శత సంవత్సరాలు అలసట లేకుండా ప్రతి నెలా యజ్ఞాలు చేస్తూ ఉంటే, ఇంకొకవాడు ఎప్పుడూ కోపపడకుండా అందరికీ మిత్రుడిగా ఉంటే, వీరిలో కోపం లేని వాడే మిన్న.
తస్మాదక్రోధనః శ్రేష్ఠః కామక్రోధౌ విగర్హితౌ। క్రుద్ధస్య నిష్ఫలాన్యేవ దానయజ్ఞతపాంసి చ
అందువల్ల కోపం లేని వాడే శ్రేష్ఠుడు. ఆశ, కోపాలు నిందించదగ్గవి. కోపంతో ఉన్నవాడికి దానం, యజ్ఞం, తపస్సు అన్నీ కూడా ఫలితం ఇవ్వవు.
తస్మాదక్రోధనే యజ్ఞతపోదానఫలం మహత్। భవేదసంశయం భద్రే నేతరస్మిన్కదాచన
కాబట్టి, కోపం లేని స్థితిలో యజ్ఞం, తపస్సు, దానం వంటివాటికి గొప్ప ఫలం కలుగుతుంది అని ఎలాంటి సందేహం లేదు, మరొక విధంగా ఎప్పుడూ కాదు.
న యతిర్న తపస్వీ చ న యజ్వా న చ ధర్మభాక్। క్రోధస్య యో వశం గచ్ఛేత్తస్య లోకద్వయం న చ
యతి అయినా, తపస్సు చేసే వాడైనా, యజ్ఞం చేసే వాడైనా, ధర్మాన్ని పాటించే వాడైనా, ఎవరు కోపానికి లోబడతారో, వారికి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను స్థానం ఉండదు.
పుత్రో భృత్యః సుహృద్భ్రాతా భార్యా ధర్మశ్చ సత్యతా। తస్యైతాన్యపయాస్యన్తి క్రోధశీలస్య నిశ్చితమ్
కోపం కలిగిన వాడిని కుమారుడు, సేవకుడు, మిత్రుడు, అన్న, భార్య, ధర్మం, సత్యం — ఇవన్నీ తప్పక వదిలిపోతాయి.
యత్కుమారాః కుమార్యశ్చ వైరం కుర్యురచేతసః। న తత్ప్రాజ్ఞోఽనుకుర్వీత న విదుస్తే బలాబలమ్
బుద్ధి లేని బాలురు, బాలికలు ఒకరితో ఒకరు శత్రుత్వం పెంచుకుంటే, జ్ఞానులు వారిని అనుకరించరాదు. ఎందుకంటే వాళ్లకు బలహీనత, బలమేమిటో తెలియదు.
వేదాహం తాత బాలాఽపి ధర్మాణాం యదిహాన్తరమ్। అక్రోధే చాతివాదే చ వేద చాపి బలాబలమ్
తండ్రీ, నేను చిన్నప్పుడే ధర్మాల్లో ఉన్న తేడా తెలుసుకున్నాను. కోపం, అధికంగా మాట్లాడటం, బలహీనత, బలమూ నాకు తెలుసు.
స్వవృత్తిమననుష్ఠాయ ధర్మముత్సృజ్య తత్త్వతః।' శిష్యస్యాశిష్యవృత్తేస్తు న క్షన్తవ్యం బుభూషతా
తన స్వభావాన్ని అనుసరించకుండా, నిజమైన ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టి, శిష్యుడికి తగిన ప్రవర్తన లేకుండా ఉండేవాడిని, ధర్మాన్ని కోరేవాడు సహించకూడదు.
ప్రేష్యః శిష్యః స్వవృత్తిం హి విసృజ్య విఫలం గతః।' తస్మాత్సంకీర్ణవృత్తేషు వాసో మమ న రోచతే
తన కర్తవ్యాన్ని వదిలేసిన సేవకుడు లేదా శిష్యుడు వ్యర్థుడవుతాడు. అందువల్ల, చెడ్డ ప్రవర్తన కలిగినవాళ్ల మధ్య ఉండడం నాకు ఇష్టం లేదు.
పుమాంసో యే హి నిన్దన్తి వృత్తేనాభిజనేన చ। న తేషు నివసేత్ప్రాజ్ఞః శ్రేయోఽర్థీ పాపబుద్ధిషు
ప్రవర్తన లేదా వంశంతో ఇతరులను అవమానించే పురుషుల మధ్య, మేలైనది కోరేవాడు, చెడ్డ మనసు ఉన్నవాళ్లతో ఉండరాదు.
యే త్వేనమభిజానన్తి వృత్తేనాభిజనేన వా। తేషు సాధుషు వస్తవ్యం స వాసః శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే
ప్రవర్తన లేదా వంశంతో ఎవ్వరినైనా గుర్తించే మంచి మనుషుల మధ్యే నివసించాలి; అలాంటి నివాసమే శ్రేష్ఠమని అంటారు.
సుయన్త్రితపరా నిత్యం విహీనాశ్చ ధనైర్వరాః। దుర్వృత్తాః పాపకర్మాణశ్చణ్డాలా ధనినోపి చ
ఎప్పుడూ ఇతరుల ఆధీనంలో ఉండేవారు, ధనం లేని వారు, చెడు ప్రవర్తన కలిగినవారు, పాపకార్యాలు చేసే వారు, ధనవంతమైన చండాలులైనా —
నైవ జాత్యా హి చణ్డాలాః స్వకర్మవిహితైర్వినా। ధనాభిజనవిద్యాసు సక్తాశ్చణ్డాలధర్మిణః
కేవలం జన్మతోనే చండాలులు కారు; తమ ప్రవర్తన వల్లే అవుతారు. ధనం, వంశం, విద్యలపై మక్కువ ఉన్నా, చండాల స్వభావం ఉంటే చాలు.
అకారణాశ్చ ద్వేష్యన్తి పరివాదం వదన్తి తే। సాధోస్తత్ర న వాసోస్తి పాపిభిః పాపతాం వ్రజేత్
ఏ కారణం లేకుండానే ద్వేషించే వారు, అపవాదాలు చెప్పేవారు — అలాంటి వారితో మేలైనవారు ఉండరు. ఎందుకంటే, పాపుల మధ్య ఉంటే పాపం పెరుగుతుంది.
సుకృతే దుష్కృతే వాపి యత్ర సజ్జతి యో నరః। ధ్రువం రతిర్భవేత్తస్య తస్మాద్ద్వేషం న రోచయేత్
ఏ మనిషి మంచి లేదా చెడు పనుల్లో మక్కువ పెంచుకుంటాడో, అతడికి వాటిలో ఆనందమే కలుగుతుంది. అందువల్ల, మనం ద్వేషాన్ని పెంచుకోకూడదు.
వాగ్దురుక్తం మహాఘోరం దుహితుర్వృషపర్వణః। మమ మథ్నాతి హృదయమగ్నికామ ఇవారణిమ్
వృషపర్వను కుమార్తె చెప్పిన కఠినమైన మాటలు నా హృదయాన్ని, అరణిలో మంట పుట్టినట్లు, తగులుతున్నవిగా బాధిస్తున్నాయి.
న హ్యతో దుష్కరతరం మన్యే లోకేష్వపి త్రిషు। యః సపత్నశ్రియం దీప్తాం హీనశ్రీః పర్యుపాసతే
ఈ మూడూ లోకాలలోనూ, తనకు ఐశ్వర్యం లేకపోయి, ప్రత్యర్థి ఐశ్వర్యాన్ని సేవించాల్సిన దానికంటే కష్టమైనది లేదని నేను భావించను.
మరణం శోభనం తస్య ఇతి విద్వజ్జనా విదుః। `అవమానమవాప్నోతి శనైర్నీచసమాగమాత్
బుద్ధిమంతులు, అలాంటి వాడికి మరణమే మేలని అంటారు. ఎందుకంటే, నీచులతో కలిసినవాడు క్రమంగా అవమానం పొందుతాడు.
అతివాదా వక్త్రతో నిఃసరన్తి యైరాహతః శోచతి రాత్ర్యహాని। పరస్య వై మర్మసు తే పతన్తి తస్మాద్ధీరో నైవ ముచ్యేత్పరేషు
తీవ్రమైన మాటలు నోటినుంచి బయటికి వచ్చి, వాటితో గాయపడినవాడు రాత్రింబవళ్ళు బాధపడతాడు. అవి ఎదుటివారి హృదయాన్ని గాయపరచుతాయి. అందుకే, జ్ఞానులు తమ మాటలను ఇతరులపై వదలరు.
నిరోహేదాయుధైశ్ఛిన్నం సంరోహేద్దగ్ధమాగ్నినా। వాక్క్షతం చ న సంరోహేదాశరీరం శరీరిణామ్
ఆయుధాలతో చేసిన గాయాలు మానిపోతాయి, అగ్నితో కాలిన గాయాలు కూడా మానిపోతాయి. కానీ మాటతో చేసిన గాయం జీవుల శరీరంలో ఎప్పటికీ మానదు.
సంరోహిత శరైర్విద్ధం నవం పరశునా హతమ్। వాచా దురుక్తం బీభత్సం న సంరోహేత వాక్క్షతమ్
బాణాలతో గాయపడిన చోట మళ్లీ మానిపోతుంది, కొత్తగా గొడ్డలితో కోసిన గాయం కూడా మానిపోతుంది. కానీ మాటతో చెప్పిన దుర్మార్గమైన మాట గాయం మాత్రం ఎప్పటికీ మానదు.
తతః కావ్యో భృగుశ్రేష్ఠః సమన్యురుపగమ్య హ। వృషపర్వాణమాసీనమిత్యువాచావిచారయన్
ఆ సమయంలో భృగువంశంలో శ్రేష్ఠుడైన కావ్యుడు, కోపంతో వృషపర్వుని దగ్గరకు వచ్చి, అతను కూర్చున్నప్పుడు ఆలోచించి ఇలా అన్నాడు.
నాధర్మశ్చరితో రాజన్సద్యః ఫలతి గౌరివ। శనైరావర్త్యమానో హి కర్తుర్మూలాని కృన్తతి
అధర్మం చేసిన వెంటనే ఫలితాన్ని ఇవ్వదు, ఆవును పోలి ఉంటుంది. అది నెమ్మదిగా తిరుగుతూ, చివరకు చేసేవాడి వేరును నాశనం చేస్తుంది.
పుత్రేషు వా నప్తృషు వా న చేదాత్మని పశ్యతి। ఫలత్యేవ ధ్రువం పాయం గురుభుక్తమివోదరే
పాపం చేసినవాడికి, అది తన కుమారుల్లోనో మనవళ్లలోనో కనబడకపోతే, తప్పకుండా తనలోనే ఫలిస్తుంది. గురువు తిన్న ఆహారం పొట్టలో ఫలించునట్లు.
అధీయానం హితం రాజన్క్షమావన్తం జితేన్ద్రియమ్।' యదఘాతయథా విప్రం కచమాఙ్గిరసం తదా। అపాపశీలం ధర్మజ్ఞం శుశ్రూషుం మద్గృహే రతమ్
రాజా! చదువులో నిమగ్నుడై, సహనంతో, ఇంద్రియాలను జయించిన, పాపరహితుడు, ధర్మాన్ని తెలిసిన, సేవకు సిద్ధంగా ఉండే, నా ఇంట్లో ఆనందంగా ఉండే అంగిరసుని కుమారుడైన కచుని ఎందుకు చంపించావు?
శర్మిష్ఠయా దేవయానీ క్రూరముక్తా బహు ప్రభో। విప్రకృత్య చ సంరమ్భాత్కూపే క్షిప్తా మనస్వినీ
ప్రభూ! శర్మిష్ఠా దేవయానిని ఎన్నో కఠినమైన మాటలతో బాధించింది. కోపంతో ఆ మనసున్న అమ్మాయిని బావిలోకి తోసింది.