దృష్ట్వా కావ్యమువాచేదం సంభ్రమావిష్టచేతనా। ఆచచక్షే మహాప్రాజ్ఞం దేవయానీం వనే హతామ్
కావ్యుని చూసి, మనసు కలవరంతో, ఇలా చెప్పింది: 'మహాజ్ఞానీ, దేవయానీ అడవిలో అపాయానికి గురైంది.'
శర్మిష్ఠయా మహాభాగ దుహిత్రా వృషపర్వణః। శ్రుత్వా దుహితరం కావ్యస్తత్ర శర్మిష్ఠయా హతామ్
'వృషపర్వకు కుమార్తె అయిన శర్మిష్ఠ వల్ల, మహాభాగ, ఇది జరిగింది.' అక్కడ తన కుమార్తె శర్మిష్ఠ చేతికి అపాయానికి గురైందని కావ్యుడు విన్నాడు.
త్వరయా నిర్యయౌ దుఃఖాన్మార్గమాణః సుతాం వనే। దృష్ట్వా దుహితరం కావ్యో దేవయానీం తతో వనే
కావ్యుడు, తండ్రిగా దుఃఖంతో, త్వరగా అడవిలో తన కుమార్తెను వెతుకుతూ బయలుదేరాడు. అక్కడ దేవయానిని చూసి—
బాహుభ్యాం సంపరిష్వజ్య దుఃఖితో వాక్యమబ్రవీత్। ఆత్మదోషైర్నియచ్ఛన్తి సర్వే దుఃఖసుఖే జనాః
తన కుమార్తెను రెండు చేతులతో ఆలింగనం చేసి, బాధతో ఇలా అన్నాడు: 'ప్రతి మనిషి తన చర్యల వల్లే సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తాడు.'
మన్యే దుశ్చరితం తేఽస్తి యస్యేయం నిష్కృతిః కృతా
'నీవేమైనా తప్పు చేసినట్లుంది, అందుకే ఈ ఫలితం నీకు ఎదురైంది అనిపిస్తోంది.'
శర్మిష్ఠయా యదుక్తాఽస్మి దుహిత్రా వృషపర్వణః।। సత్యం కిలైతత్సా ప్రాహ దైత్యానామసి గాయనః
'వృషపర్వకు కుమార్తె అయిన శర్మిష్ఠ నాకు చెప్పింది నిజమే. ఆమె నిజమే చెప్పింది—నువ్వు దైత్యులలో గాయకుడివి.'
ఏవం హి మే కథయతి శర్మిష్ఠా వార్షపర్వణీ। వచనం తీక్ష్ణపరుషం క్రోధరక్తేక్షణా భృశమ్
అలా వర్షపర్వనుని కుమార్తె శర్మిష్ఠ నా మీద కోపంతో కళ్లెర్రగా, చాలా ఘాటుగా, కఠినంగా మాటలు చెప్పింది.
స్తువతో దుహితా నిత్యం యాచతః ప్రతిగృహ్ణతః। అహం తు స్తూయమానస్య దదతోఽప్రతిగృహ్ణతః
నేను కుమార్తెగా ఎప్పుడూ స్తుతిస్తూ, వేడుకుంటూ, ఇచ్చినదాన్ని స్వీకరించేవాడిని. కానీ ఆమె నాకు ఇలా చెప్పింది—నేను స్తుతించబడుతూ ఇచ్చినా, ఆమె స్వీకరించలేదు.
ఇదం మామాహ శర్మిష్ఠా దుహితా వృషపర్వణః। క్రోధసంరక్తనయనా దర్పపూర్ణా పునః పునః
వర్షపర్వనుని కుమార్తె శర్మిష్ఠ కోపంతో కళ్లెర్రగా, గర్వంతో నిండినవాడిగా, మళ్లీ మళ్లీ నాకు ఇలా చెప్పింది.
యద్యహ స్తువతస్తాత దుహితా ప్రతిగృహ్ణతః। ప్రసాదయిష్యే శర్మిష్ఠామిత్యుక్తా తు సఖీ మయా
తండ్రి! నేను కుమార్తెగా శర్మిష్ఠను స్తుతిస్తూ, ఆమె ఇచ్చినదాన్ని అంగీకరిస్తే, ఆమెను ప్రసన్నం చేయగలను అని నా సఖి నాకు చెప్పింది.
ఉక్తాప్యేవం భృశం మాం సా నిగృహ్య విజనే వనే। కూపే ప్రక్షేపయామాస ప్రక్షిప్య గృహమాగమత్
అలా చెప్పిన తర్వాత కూడా, ఆమె అడవిలో ఒంటరిగా నన్ను బలవంతంగా అణచి, బావిలోకి నన్ను తోసేసి, అక్కడి నుంచి ఇంటికి వెళ్లిపోయింది.
స్తువతో దుహితా న త్వం యాచతః ప్రతిగృహ్ణతః। అస్తోతుః స్తూయమానస్య దుహితా దేవయాన్యసి
నీవు స్తుతించే కుమార్తె కాదు, వేడుకున్నప్పుడు అంగీకరించేది కూడా కాదు; నీవు దేవయానీ కుమార్తె, స్తుతించబడే వాడివి కాదు.
వృషపర్వైవ తద్వేద శక్రో రాజా చ నాహుషః। అచిన్త్యం బ్రహ్మ నిర్ద్వన్ద్వమైశ్వరం హి బలం మమ
ఈ విషయం వర్షపర్వుడు, ఇంద్రుడు, నాహుషుడు రాజు కూడా తెలుసు. నా శక్తి అనిర్వచనీయమైనది, ద్వంద్వరహితమైనది, దైవసంబంధమైనది.
జానామి జీవినీం విద్యాం లోకేస్మిఞ్శాశ్వతీం ధ్రువమ్। మృతః సంజీవతే జన్తుర్యయా కమలలోచనే
ఈ లోకంలో శాశ్వతమైన, నిశ్చితమైన జీవన విద్య నాకు తెలుసు. ఆ విద్యతో, కమలనయన, చనిపోయినవాడు కూడా మళ్లీ బ్రతికిపోతాడు.
కత్థనం స్వగుణానాం చ కృత్వా తప్యతి సజ్జనః। తతో వక్తుమశక్తోఽస్మిత్వం మే జానాసి యద్బలమ్
తన స్వగుణాలను చెప్పిన తర్వాత మంచి మనిషి మనసులో బాధపడతాడు. అందుకే, నా శక్తి నీకు తెలుసు కదా, నేను చెప్పలేకపోతున్నాను.
తసమాదుత్తిష్ఠ గచ్ఛామః స్వగృహం కులనన్దిని। క్షమాం కృత్వా విశాలాక్షి క్షమాసారా హి సాధవః
కాబట్టి లేచి, మన ఇంటికి వెళ్దాం, వంశానికి ఆనందాన్ని ఇచ్చే వాడివి నీవు. విశాలనేత్రా! క్షమించు, ఎందుకంటే క్షమించడమే మంచివారి లక్షణం.
యచ్చ కించిత్సర్వగతం భూమౌ వా యది వా దివి। తస్యాహమీశ్వరో నిత్యం తుష్టేనోక్తః స్వయంభువా
భూమిపై గానీ, ఆకాశంలో గానీ, ఎక్కడ ఉన్నా ఏదైనా వస్తువు ఉంటే, దానికి నేను ఎప్పుడూ అధిపతిని, దీనిని స్వయంభువుడు సంతోషంతో చెప్పాడు.
అహం జలం విముఞ్చామి ప్రజానాం హితకామ్యయా। పుష్ణామ్యౌషధయః సర్వా ఇతి సత్యం బ్రవీమి తే
ప్రజల మేలుకోసం నేను నీటిని వదులుతాను; అన్ని ఔషధాలను పోషిస్తాను—ఇది నిజం, నీకు చెబుతున్నాను.
ఏవం విషాదమాపన్నాం మన్యునా సంప్రపీడితామ్। వచనైర్మధురైః శ్లక్ష్ణైః సాన్త్వయామాస తాం పితా
ఆమె విషాదంతో, కోపంతో బాధపడుతున్నప్పుడు, ఆమె తండ్రి మృదువైన, మధురమైన మాటలతో ఆమెను ఓదార్చాడు.
యః పరేషాం నరో నిత్యమతివాదాంస్తితిక్షతే। దేవయాని విజానీహి తేన సర్వమిదం జితమ్
దేవయానీ! ఎవరైనా మనిషి ఎప్పుడూ ఇతరుల కఠినమైన మాటలను సహించగలిగితే, అతడు ఈ లోకాన్ని జయించినవాడే అని తెలుసుకో.
యః సముత్పతితం క్రోధం నిగృహ్ణాతి ఇయం యథా। స యన్తేత్యుచ్యతే సద్భిర్న యో రశ్మిషు లమ్బతే
ఎవరైనా తనలో లేచిన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకుంటే, ఆమెలా, అతడిని జ్ఞానులు నిజమైన రథసారథి అంటారు; కేవలం పగ్గాలు పట్టేవాడు కాదు.
యః సముత్పతితం క్రోధమక్రోధేన నిరస్యతి। దేవయాని విజానీహి తేన సర్వమిదం జితమ్
తనలో లేచిన కోపాన్ని అశాంతితో పోగొట్టేవాడు, దేవయానీ! అతడే ఈ లోకాన్ని జయించినవాడని తెలుసుకో.
యః సముత్పతితం క్రోధం క్షమయేహ నిరస్యతి। యథోరగస్త్వచం జీర్ణాం స వై పురుష ఉచ్యతే
తనలో లేచిన కోపాన్ని క్షమతో విడిచిపెట్టేవాడు, పాము పాత చర్మాన్ని వదిలిపెట్టినట్టు, వాడే నిజమైన మనిషి.
యః సంధారయతే మన్యుం యోఽతివాదాంస్తితిక్షతే। యశ్చ తప్తో న తపతి దృఢం సోఽర్థస్య భాజనమ్
తన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకునేవాడు, ఇతరుల కఠినమైన మాటలను భరించేవాడు, బాధపడినా మనసులో బాధపడని వాడే నిజంగా ధన్యుడు.
యో యజేదపరిశ్రాన్తో మాసిమాసి శతం సమాః। న క్రుద్ధ్యేద్యశ్చ సర్వస్య తయోరక్రోధనోఽధికః
ఒకవాడు శత సంవత్సరాలు అలసట లేకుండా ప్రతి నెలా యజ్ఞాలు చేస్తూ ఉంటే, ఇంకొకవాడు ఎప్పుడూ కోపపడకుండా అందరికీ మిత్రుడిగా ఉంటే, వీరిలో కోపం లేని వాడే మిన్న.
తస్మాదక్రోధనః శ్రేష్ఠః కామక్రోధౌ విగర్హితౌ। క్రుద్ధస్య నిష్ఫలాన్యేవ దానయజ్ఞతపాంసి చ
అందువల్ల కోపం లేని వాడే శ్రేష్ఠుడు. ఆశ, కోపాలు నిందించదగ్గవి. కోపంతో ఉన్నవాడికి దానం, యజ్ఞం, తపస్సు అన్నీ కూడా ఫలితం ఇవ్వవు.
తస్మాదక్రోధనే యజ్ఞతపోదానఫలం మహత్। భవేదసంశయం భద్రే నేతరస్మిన్కదాచన
కాబట్టి, కోపం లేని స్థితిలో యజ్ఞం, తపస్సు, దానం వంటివాటికి గొప్ప ఫలం కలుగుతుంది అని ఎలాంటి సందేహం లేదు, మరొక విధంగా ఎప్పుడూ కాదు.
న యతిర్న తపస్వీ చ న యజ్వా న చ ధర్మభాక్। క్రోధస్య యో వశం గచ్ఛేత్తస్య లోకద్వయం న చ
యతి అయినా, తపస్సు చేసే వాడైనా, యజ్ఞం చేసే వాడైనా, ధర్మాన్ని పాటించే వాడైనా, ఎవరు కోపానికి లోబడతారో, వారికి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను స్థానం ఉండదు.
పుత్రో భృత్యః సుహృద్భ్రాతా భార్యా ధర్మశ్చ సత్యతా। తస్యైతాన్యపయాస్యన్తి క్రోధశీలస్య నిశ్చితమ్
కోపం కలిగిన వాడిని కుమారుడు, సేవకుడు, మిత్రుడు, అన్న, భార్య, ధర్మం, సత్యం — ఇవన్నీ తప్పక వదిలిపోతాయి.
యత్కుమారాః కుమార్యశ్చ వైరం కుర్యురచేతసః। న తత్ప్రాజ్ఞోఽనుకుర్వీత న విదుస్తే బలాబలమ్
బుద్ధి లేని బాలురు, బాలికలు ఒకరితో ఒకరు శత్రుత్వం పెంచుకుంటే, జ్ఞానులు వారిని అనుకరించరాదు. ఎందుకంటే వాళ్లకు బలహీనత, బలమేమిటో తెలియదు.