వివింశతిర్వికర్ణశ్చ చిత్రసేనశ్చ వీర్యవాన్ । దుఃసహో దుర్ముఖశ్చైవ ఏతే చాన్యే మహారథాః ।। 3
వివింశతి, వికర్ణుడు, పరాక్రమశాలి చిత్రసేనుడు, దుఃసహుడు, దుర్ముఖుడు, ఇంకా ఇతర మహారథులు,
సర్వే మత్స్యానుపాగమ్య విరాటస్య మహీపతేః । గోపాన్విద్రావ్య తరసా గోధనం జహ్రురోజసా ।। 4
వారు అందరూ, విరాటుని రాజ్యంలోకి వచ్చి, గొపాలులను బలవంతంగా తరిమికొట్టి, గొఱ్ఱెలను, ఆవులను బలంగా తీసుకున్నారు.
గవాం శతసహస్రాణి కురవః కాలయన్తి చ । మహతా రథవంశేన పరిగృహ్య సమన్తతః ।। 5
కౌరవులు వందలాది వేల గోవులను చుట్టూ ఉన్న గొప్ప రథసేనతో తోడుకొని తీసుకుపోతున్నారు.
గోపాలానాం తు ఘోషేషు హన్యతాం తైర్మహారథైః । ఆరావః సుమహానాసీత్సంప్రహారే భయంకరే ।। 6
ఆ గొప్ప యోధులు, గొపాలకుల ఊర్లలో చెలరేగి కొట్టడం మొదలుపెట్టారు. ఆ ఘోరమైన దాడిలో భయంకరమైన అరుపులు, హాహాకారాలు వినిపించాయి.
గవాధ్యక్షస్తు సంత్రస్తో రథమాస్థాయ సత్వరః। జగామ నగరాయైవ పరిక్రోశంస్తదాఽఽర్తవత్ ।। 7
గోవుల అధికారి భయంతో త్వరగా తన రథంలో ఎక్కి, బాధతో అరుస్తూ నేరుగా పట్టణానికి వెళ్లిపోయాడు.
స ప్రవిశ్య పురం రాజ్ఞో నృపవేశ్మాభ్యయాత్తతః। అవతీర్య రథాత్తూర్ణమాఖ్యాతుం ప్రవివేశ హ ।। 8
అతడు నగరంలోకి ప్రవేశించి, రాజు నివాసానికి చేరుకొని, వెంటనే రథం దిగిపోతూ జరిగినదంతా చెప్పడానికి లోపలికి వెళ్లాడు.
దృష్ట్వా భూమింజయం నామ పుత్రం మాత్స్యస్య మానినమ్ । తస్మై చ సర్వమాచష్ట రాష్ట్రస్య పశుకర్షణమ్ ।। 9
భూమింజయుడు అనే మత్స్యరాజు కుమారుడిని చూసి, రాజ్యంలో గోవులను దోచుకుపోతున్న సంగతిని అతనికి పూర్తిగా వివరించాడు.
గవాం శతసహస్రాణి కురబః కాలయన్తి తే। ప్రతిజేతుం సముత్తిష్ఠ గోధనం రాష్ట్రవర్ధన ।। 10
కౌరవులు వందలాది వేల గోవులను తీసుకుపోతున్నారు. రాజ్యాన్ని కాపాడే వాడవు కాబట్టి, లేచి వారిని ఎదుర్కొనుము.
రాజపుత్ర హితప్రేప్సుః క్షిప్రం నిర్యాహి వై స్వయమ్ । త్వాం హి మత్స్యో మహీపాలః శూన్యపాలమిహాకరోత్ ।। 11
రాజకుమార! నీ మేలుకోసం మత్స్యరాజు నిన్ను ఇక్కడ ఒంటరిగా కాపలాదారిగా వదిలి వెళ్లాడు. కాబట్టి నీవు తక్షణమే బయలుదేరు.
త్వాం వై పరిషదో మధ్యే శ్లాఘతే స నరాధిపః । పుత్రో మమానురూపశ్చ శూరశ్చేతి కులోద్వహః ।। 12
ఆ రాజు సభలో నిన్ను చూసి, 'ఇతడు నా కుమారుడు, ధైర్యవంతుడు, వంశానికి గౌరవాన్ని తెచ్చేవాడు' అని అందరి మధ్యలో పొగిడతాడు.
ఇష్వస్త్రనిపుణో యోధః సదా వీరశ్చ మే సుతః। సమర్థః సమరే యోద్ధుం కౌరవైః సహ తాదృశై ।। 13
నా కుమారుడు ఎప్పుడూ ధనుర్విద్యలో నిపుణుడు, యుద్ధంలో వీరుడు. కౌరవుల వంటి శత్రువులతో యుద్ధం చేయడంలో పూర్తిగా సమర్థుడు.
తస్య తత్సత్యమేవాస్తు మనుష్యేన్ద్రస్య భాషితమ్ । జయశ్చ నియతో యుద్ధే కౌరవాశ్చ ధ్రువం హతాః ।। 14
ఆ రాజు చెప్పిన మాటలు నిజమవ్వాలి. యుద్ధంలో నీకు విజయమూ, కౌరవులకు ఓటమి కూడా ఖచ్చితంగా జరుగుతాయి.
ఆవర్తయ కురూఞ్జిత్వా పశూన్పశుపతిర్యథా। నిర్దర్హషామనీకాని భీమేన శరతేజసా ।। 15
కౌరవులను ఓడించి, భీముని బాణాల తాపంతో వారి సేనలను నాశనం చేసి, పశువులను తిరిగి తీసుకురా. పశుపతి లాగా ప్రవర్తించు.
ధనుశ్చ్యుతై రుక్మపుఙ్ఖైశ్చిత్రైః సంనతపర్వభిః । ద్విషతాం భిన్ధ్యనీకాని గజానామివ యూథపః ।। 16
నీ ధనుస్సుతో బంగారు రెక్కలతో, వక్రమైన అంచులతో ఉన్న బాణాలతో శత్రువుల దళాలను, ఏనుగుల గుంపులను చీల్చే నాయకుడిలా ఛిద్రం చేయుము.
పాశోపధానాం జ్యాతన్త్రీం చాపదణ్డాం మహాస్వనామ్ । శరవర్ణాం ధనుర్వీణాం శత్రుమధ్యే ప్రవాదయ ।। 17
పాశం పెట్టిన తంతి, ధనుస్సు దండం, గొప్ప ధ్వని చేసే ధనుర్వీణను శత్రువుల మధ్యలో మ్రోగించు. బాణాల వర్షాన్ని కురిపించు.
నిర్యాహి నగరాచ్ఛీఘ్రం రాజపుత్ర కిమాస్యతే । శ్వేతాః కాఞ్చనసంనాహా రథే యుజ్యన్తు తే హయాః । ధ్వజం చ సిహం సౌవర్ణముచ్ఛ్రయస్వ తథా విభో ।। 18
రాజకుమార! పట్టణం నుండి త్వరగా బయలుదేరు. ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు? బంగారు అలంకారాలతో ఉన్న తెల్లగుర్రాలను నీ రథానికి జోడించించు. బంగారు సింహ ధ్వజాన్ని ఎగురవేయు.
రుక్మపుఙ్ఖాః ప్రసన్నాగ్రా ముక్తా హస్తవతా త్వయా। ఛాదయన్తు శరాః సూర్యం రాజ్ఞమాయుర్నిరోధకాః ।। 19
నీ బలమైన చేతితో వదిలిన బంగారు రెక్కలతో, మెరిసే అంచులతో ఉన్న బాణాలు, సూర్యుడిని కప్పివేసి, రాజుల ఆయుష్షును తగ్గించాలి.
రణే జిత్వా కురూన్సర్వాన్వజ్రపాణిరివాసురాన్ । యశో మహదవాప్య త్వం ప్రవిరోదం పురం పునః ।। 20
యుద్ధంలో కౌరవులను ఓడించి, వజ్రాయుధుడు ఇంద్రుడు రాక్షసులను ఎలా జయించాడో అలా గొప్ప పేరు తెచ్చుకొని మళ్లీ పట్టణానికి తిరిగి రా.
త్వం హి రాష్ట్రస్య పరమా గతిర్మాత్స్యపతేః సుతః। గతిమన్తో భవన్త్వద్య సర్వే విషయవాసినః ।। 21
మత్స్యరాజు కుమారుడా! నీవే ఈ రాజ్యానికి ప్రధాన ఆధారం. ఈ రోజు రాజ్యంలో ఉన్న అందరూ నీపై ఆధారపడి ఉన్నారు.
యథా హి పాణ్డుపుత్రాణామర్జునో జయతాంవరః । ఏవమేవ గతిర్నూనం భవాన్విపయవాసినామ్ ।। 22
పాండవులలో అర్జునుడు ఎలా శరణ్యుడో, అలాగే నీవు కూడా ఈ రాజ్యంలో ప్రజలకు నిజమైన ఆశ్రయం.
మహాజనసమక్షం తు స్త్రీణాం మధ్యే విశేషతః । గవాధ్యక్షేణ సంప్రోక్తో విరాటతనయస్తదా ।। 1
ఆ మహాసభలో, ముఖ్యంగా స్త్రీల మధ్య, గోవుల అధికారి అయిన విరాటునందనుడు ఇలా మాట్లాడాడు.
స్త్రీమధ్య ఉక్తస్తేనాసౌ వాక్యం తేజఃప్రవర్ధనమ్। అన్తఃపురే శ్లాఘమాన ఇదం వచనమబ్రవీత్ ।। 2
స్త్రీల మధ్యలో తన మహిమను పెంచుకుంటూ, అంతఃపురంలో గొప్పగా చెప్పుకుంటూ, అతడు ఈ మాటలు అన్నాడు.
అద్యాహమనుగచ్ఛేయం దృఢధన్వా గవాం పదమ్। యది మే సారథిః కశ్చిద్భవేదశ్వేషు కోవిదః ।। 3
ఈ రోజు నేను బలమైన విల్లు చేతబట్టి గోవుల వద్దకు వెళ్ళగలను, కానీ నాకు గుర్రాలపై నైపుణ్యం ఉన్న ఒక వాహకుడు ఉంటే బాగుండేది.
తమేవ నాధిగచ్ఛామి యో మే యన్తా సమో భవేత్ । పశ్యధ్వం సారథిం శీఘ్రం మమ యుక్తం ప్రయాస్యతః ।। 4
నాకు సమానంగా వాహనం నడిపే వారు ఎవ్వరూ కనబడటం లేదు. నేను బయలుదేరే ముందు నాకు తగిన వాహకుడిని త్వరగా వెతకండి.
అష్టావింశతిరాత్రం వా మాసం వా నూనమన్తతః । యత్తదాసీన్మహాయుద్ధం తత్ర మే సారథిర్హతః ।। 5
ఇరవై ఎనిమిది రాత్రులు లేదా ఒక నెలపాటు జరిగిన ఆ మహాయుద్ధంలో నా వాహకుడు మరణించాడు.
యద్యహం త్వధిగచ్ఛేయం యో మే యన్తా భవేద్యుధి । త్వరావానద్య యాస్యామి సముచ్ఛ్రితమహాధ్వజః ।। 6
యుద్ధంలో నాకు వాహకుడు దొరికితే, ఈ రోజు నేను నా గొప్ప ధ్వజాన్ని ఎగురవేసి వేగంగా బయలుదేరిపోతాను.
విగాహ్య తత్పరానీకం గజవాజిరథాకులమ్ । శస్త్రప్రతాపాన్నిర్వీర్యాన్కురూఞ్జిత్వాఽఽనయే పశూన్ ।। 7
ఆ శత్రు సైన్యంలోకి, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో నిండిన దళంలోకి ప్రవేశించి, నా ఆయుధబలంతో కురువులను ఓడించి, గోవులను తిరిగి తీసుకొస్తాను.
దుర్యోధనం వికర్ణం చ కర్ణం వైకర్తనం కృపమ్। ద్రోణం చ సహ పుత్రేణ మహేష్వాసాన్సమాగతాన్ ।। 8
దుర్యోధనుడు, వికర్ణుడు, వైకర్తనుని కుమారుడు కర్ణుడు, కృపాచార్యుడు, ద్రోణుడు తన కుమారుడితో కలిసి—ఈ మహాశరధారులు అందరూ అక్కడ చేరారు.
విద్రావయిత్వా సంగ్రామే దానవాన్మఘవానివ । అనేనైవ ముహూర్తేన పునః ప్రత్యానయే పశూన్ ।। 9
మఘవంతుడు దానవులను ఎలా పారద్రోలాడో, అలాగే యుద్ధంలో వారిని ఓడించి, ఇదే క్షణంలో గోవులను తిరిగి తీసుకొస్తాను.
శూన్యమాజ్ఞాయ కురవః ప్రయాన్త్యాదాయ గోధనమ్ । కిం న శక్యం చ తైః కర్తుం యదహం తత్ర నాభవమ్ ।। 10
కురువులు అక్కడ ఖాళీగా ఉందని తెలుసుకుని గోవులను తీసుకుపోయారు. నేను అక్కడ లేనందువల్ల వారు చేయలేని పని ఏముంది?