తమసాఽభిప్లుతే లోకే రజసా చైవ భారత। వ్యతిష్ఠన్త ముహూర్తం తే వ్యూఢానీకాః ప్రహారిణమ్ ।। 1
అంధకారం, దుమ్ము ప్రపంచాన్ని కప్పేసినప్పుడు, ఓ భారతా! యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఆ సైన్యాలు కొంతసేపు స్థిరంగా నిలిచాయి.
తతోఽన్ధకారం ప్రణుదన్నుదతిష్ఠన్నిశాకరః। కుర్వాణో విమలాం రాత్రిం దర్శయన్క్షత్రియాన్రణే ।। 2
ఆ తర్వాత చంద్రుడు అంధకారాన్ని తొలగిస్తూ, రాత్రిని ప్రకాశవంతంగా చేసి, యుద్ధంలో క్షత్రియులను ఒకరికి ఒకరు కనిపించేలా చేశాడు.
తతః ప్రకాశమాసాద్య పునర్యుద్ధమవర్తత। ఘోరరూపం తదా తేషామవేక్ష్య తు పరస్పరమ్ ।। 3
ఆ వెలుగు వచ్చాక, మళ్లీ యుద్ధం మొదలైంది. ఒకరినొకరు చూసుకొని, భయంకరమైన రూపంలో పోరాడారు.
తథైవ తేషాం తుములాని తాని క్రుద్ధాని చాన్యోన్యమభిద్రవన్తి। గదాసిపట్టైశ్చ పరశ్వథైశ్చ ప్రాసైశ్చ తీక్ష్ణాగ్రసుధౌతధారైః ।। 4
అలాగే, ఆ కోపంతో ఉప్పొంగిన వీరులు, గదలు, ఖడ్గాలు, పరశువులు, శూలాలు వంటి పదునైన ఆయుధాలతో ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేశారు.
బలం తు మాత్స్యస్య బలేన రాజా సర్వం త్రిగర్తాధిపతిః సుశర్మా। ప్రమథ్య జిత్వా చ నిపీడ్య మత్స్యాన్విరాటమోజస్వినమభ్యధావత్ ।। 5
అప్పుడే త్రిగర్తాధిపతి సుశర్మా తన బలంతో మత్స్య సైన్యాన్ని చీల్చి, జయించి, మత్స్యులను నెత్తిన మోసి, పరాక్రమశాలి విరాటుని ఎదుర్కొన్నాడు.
మత్తావివ వృషౌ తౌ తు గజావివ మదోద్ధతౌ । సింహావివ గజగ్రాహౌ శక్రవృత్రావివోద్ధతౌ ।। 6
వీరిద్దరూ మత్తులో ఉన్న ఎద్దుల్లా, ఉగ్రతతో ఉన్న ఏనుగుల్లా, ఏనుగును పట్టుకున్న సింహాల్లా, ఇంద్రుడు వృత్రుని ఎదుర్కొన్నట్టు ఉగ్రంగా పోరాడారు.
ఉభౌ తుల్యబలోత్సాహావుభౌ తుల్యపరాక్రమౌ। ఉభౌ తుల్యాస్రవిక్షేపావుభౌ యుద్ధవిశారదౌ ।। 7
వీరిద్దరూ బలంలో, ఉత్సాహంలో సమానులు; వీరత్వంలో, రక్తస్రావంలో, యుద్ధ నైపుణ్యంలో ఇద్దరూ సమానంగా ఉన్నారు.
తౌ నిహత్య పృథగ్ధుర్యానుభయోః పార్ష్ణిసారథీ । ఆస్తాం తుల్యధనుర్గ్రాహౌ కృష్ణకంసావివోద్ధతౌ ।। 8
రెండు వైపుల సారథులు, వెనుకవారు చనిపోయాక, ఇద్దరూ సమానంగా ధనుర్విద్యలో నైపుణ్యం కలవారు, కృష్ణుడు కంసుడిని ఎదుర్కొన్నట్టు ఒకరినొకరు ఎదుర్కొన్నారు.
తతః సుశర్మా త్రైగర్తః సహ భ్రాత్రా సువర్మణా। అభ్యద్రవన్మత్స్యరాజం రథవ్రాతేన సర్వశః ।। 9
ఆ తర్వాత త్రిగర్త సుశర్మా తన అన్న సువర్మణితో కలిసి, మొత్తం రథసేనతో మత్స్యరాజుపై దాడికి దిగాడు.
తతో రథాభ్యాం ప్రస్కన్ద్య భ్రాతరౌ క్షత్రియర్షభౌ। గదాపాణీ సుసంరబ్ధౌ సమభ్యద్రవతాం జవాత్ ।। 10
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములు, క్షత్రియులలో శ్రేష్ఠులు, రథాల నుంచి దిగి, కోపంతో గదలు పట్టుకుని వేగంగా ఎదురెళ్లారు.
సుశర్మా పరవీరఘ్నో బలవాన్వీర్యవాన్గదీ। విరథం మత్స్యరాజానం జీవగ్రాహమథాగ్రహీత్ ।। 11
వీరవీరులను సంహరించే సుశర్మా, బలవంతుడైన గదిపట్టినవాడు, రథం లేకుండా ఉన్న మత్స్యరాజును బతికించుకుని పట్టుకున్నాడు.
తమున్మథ్య సుశర్మా తు యువతీమివ కాముకః। స్యన్దనం స్వం సమారోప్య ప్రయయౌ భీమవిక్రమః ।। 12
ఆ సుశర్మా, ప్రియుడు యువతిని ఎలా వశపరచుకుంటాడో అలా అతన్ని జయించి, తన రథంపై కూర్చోబెట్టి, భయంకరమైన పరాక్రమంతో అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయాడు.
తస్మిన్గృహీతే విరథే విరాటే బలవత్తరే। బలం సర్వం విభగ్నం తన్నిరుత్సాహం నిరాశకమ్ ।। 13
విరాటుడు, అందరిలో బలవంతుడు, శత్రువుల చేత పట్టుబడినప్పుడు, అతని రథాన్ని కూడా వారు తీసుకెళ్లినప్పుడు, ఆ సైన్యం మొత్తం భయంతో చెదరిపోయింది. అందరికీ ధైర్యం పోయింది, ఆశ కూడా మిగలలేదు.
ప్రాద్రవన్త భయాన్మాత్స్యాస్త్రిగర్తైరర్దితా రణే । విదిక్షుః దిక్షు సర్వాసు పలాయన్తి చ యాన్తి చ ।। 14
యుద్ధంలో త్రిగర్తులు మత్స్యులను బాధించగా, మత్స్య సైనికులు భయంతో అన్ని దిశలకు పరుగెత్తారు. ఎవరు ఎక్కడికి పోయారో తెలియకుండా చెల్లాచెదురుగా పారిపోయారు.
తేషు విద్రాంవ్యమాణేషు కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః। అభ్యభాషత ధర్మాత్మా భిమసేనమరిన్దమమ్ ।। 15
అలా వారు పరుగెత్తిపోతుండగా, కుంటీ కుమారుడు, ధర్మాత్ముడు యుదిష్ఠిరుడు, శత్రువులను జయించే భీమసేనుడిని ఇలా పలికాడు.
మాత్స్యరాజస్త్రిగర్తేన పరామృష్టః సుశర్మణా। తం మోక్షయ మహాబాహీ మా గమద్ద్విషతాం వశమ్ ।। 16
భీమా! మత్స్య రాజును త్రిగర్తులలో శ్రేష్ఠుడైన సుశర్ముడు పట్టుకున్నాడు. నీవు బలవంతుడవు, వెంటనే అతడిని విముక్తి చేయి. మన శత్రువుల చేతికి అతడు చిక్కిపోవద్దు.
భీమసేనః మహాబాహో గృహీతం తు సుశర్మణా। త్రాయస్వ మోచయ క్షిప్రమస్మత్ప్రీతికరం నృపమ్ ।। 17
భీమసేనా! మత్స్య రాజును సుశర్ముడు పట్టుకున్నాడు. నీవు వెంటనే వెళ్లి అతడిని రక్షించు, విడిపించు. అలా చేస్తే మాకు ఎంతో ఆనందం కలుగుతుంది.
ఉషితాః స్మ సుఖం సర్వే సర్వకామైః సుపూజితాః। భీమసేన త్వయా కార్యా తస్య వాతస్య నిష్కృతిః ।। 18
మనమందరం ఇక్కడ ఎంతో సుఖంగా, కావలసినది అన్నీ పొందుతూ గౌరవించబడి జీవించాము. భీమసేనా! ఇప్పుడు ఆ మత్స్యరాజుకు మన ఋణాన్ని తీర్చాలి.
తం తథావాదినం తత్ర భీమసేనో మహాబలః। అభ్యభాషత దుర్ధర్షో రణమధ్యే యుధిష్ఠిరమ్ ।। 19
అలా యుదిష్ఠిరుడు చెప్పినప్పుడు, అపారమైన బలమున్న, ఎవ్వరూ ఎదుర్కోలేని భీమసేనుడు యుద్ధ మధ్యలో యుదిష్ఠిరునికి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
అహమేనం పరిత్రాస్యే శాసనాత్తవ పార్థివ। పశ్యేదం సుమహత్కర్మ యుధ్యతో మమ శత్రుభిః ।। 20
రాజా! నీ ఆజ్ఞతో నేను అతడిని తప్పక రక్షిస్తాను. శత్రువులతో యుద్ధం చేస్తూ నా గొప్ప కార్యాన్ని నువ్వు చూడవచ్చు.
స్వబాహుబలమాశ్రిత్య పరేషామసమం రణే। ఏకాన్తమాశ్రితో రాజంస్తిష్ఠ త్వం భ్రాతృభిః సహ ।। 21
నా చేతుల బలాన్ని నమ్ముకొని, యుద్ధంలో ఎవ్వరూ సమానంగా లేరని తెలుసుకొని, నేను ఒక్కడే పోతాను. రాజా! నువ్వు నీ అన్నదమ్ములతో ఇక్కడే ఉండి చూడు.
అయం వృక్షో మహాశాఖో గిరిమాత్రో వనస్పతిః। అహమేనం సమారుజ్య పోథయిష్యామి శాత్రవాన్ ।। 22
ఇక్కడ ఒక గొప్ప చెట్టు ఉంది, దాని కొమ్మలు విస్తరించి, ఒక కొండంత పెద్దగా ఉంది. నేను ఆ చెట్టును ఎక్కి, శత్రువులను కొట్టి పడేస్తాను.
తం మత్తమివ మాతఙ్గం వీక్షమాణం వనస్పతిమ్। అబ్రవీద్భ్రాతరం వీరం ధర్మరాజో యుధిష్ఠిరః ।। 23
భీముడు ఆ చెట్టును ఒక మత్తెక్కిన ఏనుగు లా చూస్తుండగా, ధర్మరాజు యుదిష్ఠిరుడు తన వీరుడైన తమ్ముడిని ఇలా పలికాడు.
భీమ మా సాహసం కార్షీస్తిష్ఠత్వేష వనస్పతిః ।। 24
భీమా! తొందరపడి ఏదైనా చేయకు. ఆ చెట్టు అక్కడే ఉండనివ్వు.
మా త్వాం వృక్షేణ కర్మాణి కుర్వన్తమతిమానుషమ్ । జనాః సమవబుధ్యేరన్భీమోఽయమితి భారత ।। 25
భీమా! ఆ చెట్టుతో మానవులకు సాధ్యంకాని కార్యాలు చేస్తే, జనాలు నువ్వే భీముడివని తెలుసుకుంటారు. అలాంటి పని చేయకు.
మా గ్రహీస్త్వమిమం వృక్షం సింహనాదం చ మా నద। కర్మణా సింహనాదేన విజ్ఞాస్యన్తి జనా ధ్రువమ్ ।। 26
ఈ చెట్టును పట్టుకోకు, సింహగర్జన కూడా చేయకు. నీ కార్యం, గర్జన విని, జనాలు నువ్వే భీముడని తప్పక తెలుసుకుంటారు.
ఇమం వృక్షం గృహీత్వా త్వం నేమాం సేనామభిద్రవ । వృక్షం చ త్వాం రుజన్తం వై విజ్ఞాస్యతి జనో ధ్రువం ।। 27
నువ్వు ఈ చెట్టును పట్టుకుని సైన్యంపై దాడి చేస్తే, జనాలు నువ్వు చెట్టును ఎత్తి కొడుతున్నదాన్ని చూసి తప్పకుండా గుర్తిస్తారు.
అన్యదేవాయుధం గృహ్య ప్రతిపద్యస్వ మానుషమ్। చాపం వా యది వా శక్తిం నిస్త్రింశం వా పరశ్వథమ్ ।। 28
ఇంకొక సాధారణ ఆయుధాన్ని తీసుకో. విల్లు కావచ్చు, శక్తి కావచ్చు, ఖడ్గం కావచ్చు, లేక పరశువు కావచ్చు — మానవులు ఉపయోగించే ఆయుధం ఏదైనా సరే.
యదేవ మానుషం భీమ భవేదన్యైరలక్షితమ్ । తదేవాయుధమాదాయ మోచయాశు మహీతిమ్ ।। 29
భీమా! ఇతరులు గుర్తించలేని మానవుల ఆయుధం ఏదైనా తీసుకుని, వెంటనే రాజును విడిపించు.
యమౌ చ చక్రరక్షౌ తే భవితారౌ మహాబలౌ। వ్యాయచ్ఛతస్తే సమరే మత్స్యరాజం పరీప్స్రతః ।। 30
మాద్రీ కుమారులు ఇద్దరూ, మహాబలులు, రథయుద్ధంలో నిపుణులు. నువ్వు మత్స్యరాజును రక్షించేందుకు పోయినప్పుడు, వారు యుద్ధంలో నిన్ను కాపాడతారు.