దృశ్యన్తే తత్ర గాత్రాణి వీరైశ్ఛిన్నాని సర్వశః । సాలస్కన్ధనికాశాని క్షత్రియాణా మహామృధే ।। 14
ఆ మహాయుద్ధంలో, క్షత్రియుల శరీరాలు అన్ని విధాలుగా తెగిపోయి, కొమ్మలతో కూడిన దుంగల వలె నేలపై కనిపించాయి.
నాగభోగనికాశైశ్చ బాహుభిశ్చన్దనోక్షితైః। ఆకీర్ణా వసుధా తత్ర శిరోభిశ్చ సకుణ్డలైః ।। 15
అక్కడ భూమి, పాము చుట్టినట్లుగా కనిపించే, చందనంతో పూసిన బాహువులతో, కుండలాలు ఉన్న తలలతో నిండిపోయింది.
యథా వా వాససీ శ్లక్ష్ణే మహారజతరఞ్జితే। బిభ్రతీ యువతీ శ్యామా తద్వద్భాతి వసున్ధరా ।। 16
ఎలా ఒక నల్లని యువతి, వెండితో అలంకరించిన మృదువైన వస్త్రాలు ధరించి మెరిసిపోతుందో, అలా ఆ భూమి కూడా ప్రకాశించింది.
ఉపాశామ్యద్రజో భౌమం రుధిరేణ ప్రవర్షతా। కశ్మలం ప్రావిశద్ధోరం నిర్మర్యాదమవర్తత ।। 17
రక్తం వర్షంలా కురవడంతో నేలపై ఉన్న దుమ్ము తగ్గిపోయింది. భయంకరమైన గందరగోళం ఏర్పడింది, యుద్ధం నియమాలు లేకుండా సాగింది.
యుధిష్ఠిరోఽపి ధర్మాత్మా భ్రాతృభిః సహితస్తదా। వ్యూహం కృత్వా విరాటస్య అన్వయుధ్యత పాణ్డవః ।। 18
అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన యుదిష్ఠిరుడు తన అన్నదమ్ములతో కలిసి విరాటుని వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేసి యుద్ధం చేశాడు.
ఆత్మానం శ్యేనవత్కృత్వా తుణ్డమాసీద్యుధిష్ఠిరః। పక్షౌం యమౌ చ భవతః పుచ్ఛమాసీద్వృకోదరః ।। 19
యుదిష్ఠిరుడు తనను తాను గద్దపక్షి తలగా, ద్వయములు రెక్కలుగా, భీమసేనుడు తోకగా ఏర్పరిచాడు.
సహస్రం న్యహనత్తత్ర కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః। భీమసేనస్తు సంక్రుద్ధః సర్వశస్త్రభృతాంవరః । ద్విసహస్రం రథాన్వీరః పరలోకం ప్రవేశయత్ ।। 20
అక్కడ కుంతీ కుమారుడు యుదిష్ఠిరుడు వెయ్యిమందిని చంపాడు. భీమసేనుడు కోపంతో, యుద్ధంలో అగ్రగామిగా ఉండి, రెండు వేల రథస్వారులను పరలోకానికి పంపాడు.
నకులస్త్రిశతం జఘ్నే సహదేవశ్చతుఃశతమ్ । శతానీకః శతం జఘ్నే మదిరాశ్వశ్చతుఃశతమ్ ।। 21
నకులుడు మూడు వందల మందిని, సహదేవుడు నాలుగు వందల మందిని చంపాడు. శతానికుడు వందమందిని, మదిరాశ్వుడు నాలుగు వందల మందిని సంహరించాడు.
ప్రహృష్టాం మహతీం సేనాం త్రిగర్తానాం మహాబలౌ । ఆర్చ్ఛతాం బహుసంరబ్ధౌ కేశాకేశి రథారథి ।। 22
కేశకుడు, కేశిరథుడు అనే ఇద్దరు మహాబలులు, ఉల్లాసంగా త్రిగర్తుల గొప్ప సైన్యంపై దాడి చేశారు.
లక్షయిత్వా త్రిగర్తానాం తౌ ప్రవిష్టౌ మహాచమూమ్। జగ్మతుః సూర్యదత్తశ్చ వలలశ్చాపి పృష్ఠతః ।। 23
త్రిగర్తులను గుర్తించి, ఆ ఇద్దరూ మహాసైన్యంలోకి ప్రవేశించారు. సూర్యదత్తుడు, వలలుడు వారిని వెనుక నుంచి అనుసరించారు.
శఙ్ఖో విరాటపుత్రశ్చ మహేష్వాసో మహాబలః। వినిఘ్నన్సమరే శూరాన్ప్రవివేశ మహాచమూమ్ ।। 24
విరాటుని కుమారుడు శంఖుడు, గొప్ప విలువిద్యావంతుడు, మహాబలుడు, యుద్ధంలో వీరులను సంహరిస్తూ మహాసైన్యంలోకి ప్రవేశించాడు.
విరాటస్తత్ర సంగ్రామే హత్వా పఞ్చశతం రథాన్। కుఞ్జరాణాం శతం చైవ సహస్రం వాజినాం తథా ।। 25
ఆ యుద్ధంలో విరాటుడు అయిదువందల రథస్వారులను, వంద ఏనుగులను, వెయ్యి గుర్రాలను చంపాడు.
చరన్స వివిధాన్మార్గాన్రథేన రథినాంవరః। త్రిగర్తానాం సుశర్మాణమార్చ్ఛద్రుక్మరథం రణే ।। 26
వివిధ మార్గాల్లో తన రథంతో సంచరిస్తూ, రథస్వారులలో అగ్రగామి అయినవాడు, త్రిగర్తుల సుశర్ముడిని బంగారు రథంలో యుద్ధానికి ఎదుర్కొన్నాడు.
తౌ తు ప్రాహరతాం తత్ర మహేష్వాసౌ మహాబలౌ । అన్యోన్యమభినిఘ్నన్తౌ గోషు గోవృషభావివ ।। 27
అక్కడ ఆ ఇద్దరు గొప్ప విలువిద్యావంతులు, మహాబలులు, ఒకరినొకరు గాయపరిచారు. ఆ పోరు, ఆవుల మధ్య పోరాడే రెండు ఎద్దుల్లా కనిపించింది.
రాజసింహౌ సుసంరబ్ధౌ విరేజతురమర్షణౌ। కృతాస్రౌ నిశితైర్బాణైరసిశక్తిపరశ్వథైః ।। 28
రాజసింహుల్లాంటి ఆ ఇద్దరు రాజులు, భయంకరంగా కోపంతో ఉప్పొంగి, రక్తంతో తడిసిన దేహాలతో, పదునైన బాణాలు, ఖడ్గాలు, శక్తులు, పరశువులతో పోరాడుతూ ప్రకాశించారు.
తతో రథాభ్యాం రథినౌ వ్యతీయాతాం సమన్తతః । శరాన్ససృజతుః శీఘ్రం తోయధారా ఘనావివ ।। 29
ఆ ఇద్దరు రథస్వారులు తమ రథాలతో చుట్టూ తిరుగుతూ, మేఘాలు నీటి ధారలు కురిపించినట్టు, వేగంగా బాణాలను వదిలారు.
అన్యోన్యమభిసంరబ్ధౌ దన్తాభ్యామివ కుఞ్జరౌ। కృతాస్త్రౌ నిశితైర్బాణైర్దారయామాసతూ రణే ।। 30
వీరిద్దరూ ఒకరిపై ఒకరు కోపంతో ఎద్దులు కొమ్ములతో తాకినట్టు, ఆయుధాలతో సిద్ధంగా, పదునైన బాణాలతో యుద్ధంలో ఒకరినొకరు గాయపరిచారు.
మాత్స్యో రాజా సుశర్మాణం వివ్యాధ నిశితైః శరైః । పఞ్చభిః పఞ్చభిర్బాణైర్వివ్యాధ చతురో హయాన్ ।। 31
మత్స్య రాజు, సుశర్మాను ఐదు పదునైన బాణాలతో తాకి, ఇంకో ఐదు బాణాలతో అతని నలుగురు గుర్రాలను గాయపరిచాడు.
ద్వాభ్యాం సూతం చ వివ్యాధ కేతుం చ త్రిభిరాశుగైః । తథైవ మాత్స్యరాజం తు సుశర్మా యుద్ధదుర్మదః । పఞ్చాశద్భిః శితైర్బాణైవివ్యాధ పరమాస్త్రవిత్ ।। 32
రెండు బాణాలతో అతని సారథిని, మూడు వేగమైన బాణాలతో జెండాను గాయపరిచాడు. అలాగే యుద్ధంలో ఉగ్రుడైన సుశర్మా, మత్స్యరాజును యాభై పదునైన బాణాలతో గాయపరిచాడు.
తయోర్బలాని రాజేన్ద్ర సమస్తాని మహారణే। నాజానన్త తదాఽన్యోన్యం ప్రదోషే రజసా వృతే ।। 33
ఓ రాజేంద్రా! ఆ మహాయుద్ధంలో, సాయంత్రం దుమ్ము కమ్ముకున్న వేళ, వీరిద్దరూ ఒకరినొకరు సంపూర్ణ బలాన్ని గుర్తించలేకపోయారు.
తమసాఽభిప్లుతే లోకే రజసా చైవ భారత। వ్యతిష్ఠన్త ముహూర్తం తే వ్యూఢానీకాః ప్రహారిణమ్ ।। 1
అంధకారం, దుమ్ము ప్రపంచాన్ని కప్పేసినప్పుడు, ఓ భారతా! యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఆ సైన్యాలు కొంతసేపు స్థిరంగా నిలిచాయి.
తతోఽన్ధకారం ప్రణుదన్నుదతిష్ఠన్నిశాకరః। కుర్వాణో విమలాం రాత్రిం దర్శయన్క్షత్రియాన్రణే ।। 2
ఆ తర్వాత చంద్రుడు అంధకారాన్ని తొలగిస్తూ, రాత్రిని ప్రకాశవంతంగా చేసి, యుద్ధంలో క్షత్రియులను ఒకరికి ఒకరు కనిపించేలా చేశాడు.
తతః ప్రకాశమాసాద్య పునర్యుద్ధమవర్తత। ఘోరరూపం తదా తేషామవేక్ష్య తు పరస్పరమ్ ।। 3
ఆ వెలుగు వచ్చాక, మళ్లీ యుద్ధం మొదలైంది. ఒకరినొకరు చూసుకొని, భయంకరమైన రూపంలో పోరాడారు.
తథైవ తేషాం తుములాని తాని క్రుద్ధాని చాన్యోన్యమభిద్రవన్తి। గదాసిపట్టైశ్చ పరశ్వథైశ్చ ప్రాసైశ్చ తీక్ష్ణాగ్రసుధౌతధారైః ।। 4
అలాగే, ఆ కోపంతో ఉప్పొంగిన వీరులు, గదలు, ఖడ్గాలు, పరశువులు, శూలాలు వంటి పదునైన ఆయుధాలతో ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేశారు.
బలం తు మాత్స్యస్య బలేన రాజా సర్వం త్రిగర్తాధిపతిః సుశర్మా। ప్రమథ్య జిత్వా చ నిపీడ్య మత్స్యాన్విరాటమోజస్వినమభ్యధావత్ ।। 5
అప్పుడే త్రిగర్తాధిపతి సుశర్మా తన బలంతో మత్స్య సైన్యాన్ని చీల్చి, జయించి, మత్స్యులను నెత్తిన మోసి, పరాక్రమశాలి విరాటుని ఎదుర్కొన్నాడు.
మత్తావివ వృషౌ తౌ తు గజావివ మదోద్ధతౌ । సింహావివ గజగ్రాహౌ శక్రవృత్రావివోద్ధతౌ ।। 6
వీరిద్దరూ మత్తులో ఉన్న ఎద్దుల్లా, ఉగ్రతతో ఉన్న ఏనుగుల్లా, ఏనుగును పట్టుకున్న సింహాల్లా, ఇంద్రుడు వృత్రుని ఎదుర్కొన్నట్టు ఉగ్రంగా పోరాడారు.
ఉభౌ తుల్యబలోత్సాహావుభౌ తుల్యపరాక్రమౌ। ఉభౌ తుల్యాస్రవిక్షేపావుభౌ యుద్ధవిశారదౌ ।। 7
వీరిద్దరూ బలంలో, ఉత్సాహంలో సమానులు; వీరత్వంలో, రక్తస్రావంలో, యుద్ధ నైపుణ్యంలో ఇద్దరూ సమానంగా ఉన్నారు.
తౌ నిహత్య పృథగ్ధుర్యానుభయోః పార్ష్ణిసారథీ । ఆస్తాం తుల్యధనుర్గ్రాహౌ కృష్ణకంసావివోద్ధతౌ ।। 8
రెండు వైపుల సారథులు, వెనుకవారు చనిపోయాక, ఇద్దరూ సమానంగా ధనుర్విద్యలో నైపుణ్యం కలవారు, కృష్ణుడు కంసుడిని ఎదుర్కొన్నట్టు ఒకరినొకరు ఎదుర్కొన్నారు.
తతః సుశర్మా త్రైగర్తః సహ భ్రాత్రా సువర్మణా। అభ్యద్రవన్మత్స్యరాజం రథవ్రాతేన సర్వశః ।। 9
ఆ తర్వాత త్రిగర్త సుశర్మా తన అన్న సువర్మణితో కలిసి, మొత్తం రథసేనతో మత్స్యరాజుపై దాడికి దిగాడు.
తతో రథాభ్యాం ప్రస్కన్ద్య భ్రాతరౌ క్షత్రియర్షభౌ। గదాపాణీ సుసంరబ్ధౌ సమభ్యద్రవతాం జవాత్ ।। 10
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములు, క్షత్రియులలో శ్రేష్ఠులు, రథాల నుంచి దిగి, కోపంతో గదలు పట్టుకుని వేగంగా ఎదురెళ్లారు.