తేషాం సమాగమో ఘోరస్తుములో రోమహర్షణః। ఘ్నతాం పరస్పరం రాజన్యమరాష్ట్రవివర్ధనః ।। 4
వారిద్దరి మధ్య జరిగిన ఆ ముట్టడి భయంకరంగా, ఘోరంగా, ఒళ్లు గగుర్పొడిచేలా ఉండింది. రాజులు పరస్పరం పోరాడుతూ తమ రాజ్యాలకు కీర్తిని తెచ్చారు.
దేవాసురసమో రాజన్నాసీత్సూర్యేఽబలమ్బతి । పదాతిరథనాగేన్ద్రహయారోహబలౌఘవాన్ ।। 5
రాజా! సూర్యుడు కాంతి కోల్పోతున్నప్పుడు, పాదాటులు, రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాల దళాలతో ఆ యుద్ధం దేవాసుర సంగ్రామంలా జరిగింది.
అన్యోన్యమభ్యాపతతాం నిఘ్నతాం చేతరేతరమ్ । ఉదతిష్ఠద్రజో భౌమం న ప్రాజ్ఞాయత కించన ।। 6
వారు ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేస్తూ, పరస్పరం కొట్టుకుంటుండగా, భూమి మీద ధూళి పొగలు ఎగసి, ఏదీ కనిపించని విధంగా మారింది.
పక్షిణశ్చాపతన్భూమౌ సైన్యేన రజసా వృతాః । ఇషుభిర్వ్యతిసర్పద్భిరాదిత్యోఽన్తరధీయత ।। 7
సైన్యపు ధూళితో పక్షులు నేలపై పడిపోయాయి. బాణాలు ఎగురుతున్నప్పుడు, ఆ పొగతో సూర్యుడే కనబడలేదు.
ఖద్యోతైరివ సంయుక్తమన్తరిక్షమజాయత।। 8
ఆకాశం జ్యోతులు మెరిసే పంటలతో నిండినట్లుగా కనిపించింది.
రుక్మపృష్ఠాని చాపాని విచేరుర్విద్యుతో యథా । నర్దతాం లోకవీరాణాం సవ్యం దక్షిణమస్యతామ్ ।। 9
బంగారు వెనుకభాగం ఉన్న బాణాలు మెరుపుల్లా సంచరిస్తూ, యోధులు గర్జిస్తూ, ఎడమ, కుడి వైపులా బాణాలు వదిలారు.
రథా రథైః సమాజగ్ముః పత్తయశ్చ పదాతిభిః । సాదినః సాదిభిర్జగ్ముర్గజైశ్చాపి మహాగజాః ।। 10
రథస్వారులు రథస్వారులతో, కాలాళ్లు కాలాళ్లతో, కుదీరులు కుదీరులతో, గొప్ప ఏనుగులు మరొకటి మరొకదానితో ఎదురెదురుగా పోరాడేందుకు ముందుకు వచ్చారు.
అసిభిః పట్టసైశ్చాపి శక్తిభిస్తోమరైరపి । సంరబ్ధాః సమరే యోధా నిజఘ్నురితరేతరమ్ ।। 11
యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న యోధులు, కత్తులు, పెద్ద కత్తులు, కటారులు, కుంచులు పట్టుకుని ఒకరినొకరు గాయపరిచారు.
నిఘ్నన్తః సమరేఽన్యోన్యం హృష్టాః పరిఘపాణయః । న శేకురతిసంక్రుద్ధాః శూరాః కర్తుం పరాఙ్భుఖమ్ ।। 12
ఇనుప గొడ్డళ్లతో ఆనందంగా యుద్ధం చేస్తూ, వీరులు పరస్పరం దాడి చేసుకున్నారు. ఎంత కోపంగా ఉన్నా, వారు వెనక్కి తగ్గలేదు, పారిపోలేకపోయారు.
రక్తాధరోష్ఠం సునసం క్లృప్తశ్మశ్రు స్వలంకృతమ్। అదృశ్యత శిరశ్ఛిన్నం రజోవిధ్వస్తకుణ్డలమ్ ।। 13
రక్తంతో ఎర్రగా ఉన్న పెదవులు, అందమైన ముక్కు, సరిగ్గా తరిగిన గడ్డం, అలంకారాలతో కూడిన తల, దుమ్ముతో చెదిరిపోయిన కుండలాలతో, తెగిన తల కనిపించింది.
దృశ్యన్తే తత్ర గాత్రాణి వీరైశ్ఛిన్నాని సర్వశః । సాలస్కన్ధనికాశాని క్షత్రియాణా మహామృధే ।। 14
ఆ మహాయుద్ధంలో, క్షత్రియుల శరీరాలు అన్ని విధాలుగా తెగిపోయి, కొమ్మలతో కూడిన దుంగల వలె నేలపై కనిపించాయి.
నాగభోగనికాశైశ్చ బాహుభిశ్చన్దనోక్షితైః। ఆకీర్ణా వసుధా తత్ర శిరోభిశ్చ సకుణ్డలైః ।। 15
అక్కడ భూమి, పాము చుట్టినట్లుగా కనిపించే, చందనంతో పూసిన బాహువులతో, కుండలాలు ఉన్న తలలతో నిండిపోయింది.
యథా వా వాససీ శ్లక్ష్ణే మహారజతరఞ్జితే। బిభ్రతీ యువతీ శ్యామా తద్వద్భాతి వసున్ధరా ।। 16
ఎలా ఒక నల్లని యువతి, వెండితో అలంకరించిన మృదువైన వస్త్రాలు ధరించి మెరిసిపోతుందో, అలా ఆ భూమి కూడా ప్రకాశించింది.
ఉపాశామ్యద్రజో భౌమం రుధిరేణ ప్రవర్షతా। కశ్మలం ప్రావిశద్ధోరం నిర్మర్యాదమవర్తత ।। 17
రక్తం వర్షంలా కురవడంతో నేలపై ఉన్న దుమ్ము తగ్గిపోయింది. భయంకరమైన గందరగోళం ఏర్పడింది, యుద్ధం నియమాలు లేకుండా సాగింది.
యుధిష్ఠిరోఽపి ధర్మాత్మా భ్రాతృభిః సహితస్తదా। వ్యూహం కృత్వా విరాటస్య అన్వయుధ్యత పాణ్డవః ।। 18
అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన యుదిష్ఠిరుడు తన అన్నదమ్ములతో కలిసి విరాటుని వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేసి యుద్ధం చేశాడు.
ఆత్మానం శ్యేనవత్కృత్వా తుణ్డమాసీద్యుధిష్ఠిరః। పక్షౌం యమౌ చ భవతః పుచ్ఛమాసీద్వృకోదరః ।। 19
యుదిష్ఠిరుడు తనను తాను గద్దపక్షి తలగా, ద్వయములు రెక్కలుగా, భీమసేనుడు తోకగా ఏర్పరిచాడు.
సహస్రం న్యహనత్తత్ర కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః। భీమసేనస్తు సంక్రుద్ధః సర్వశస్త్రభృతాంవరః । ద్విసహస్రం రథాన్వీరః పరలోకం ప్రవేశయత్ ।। 20
అక్కడ కుంతీ కుమారుడు యుదిష్ఠిరుడు వెయ్యిమందిని చంపాడు. భీమసేనుడు కోపంతో, యుద్ధంలో అగ్రగామిగా ఉండి, రెండు వేల రథస్వారులను పరలోకానికి పంపాడు.
నకులస్త్రిశతం జఘ్నే సహదేవశ్చతుఃశతమ్ । శతానీకః శతం జఘ్నే మదిరాశ్వశ్చతుఃశతమ్ ।। 21
నకులుడు మూడు వందల మందిని, సహదేవుడు నాలుగు వందల మందిని చంపాడు. శతానికుడు వందమందిని, మదిరాశ్వుడు నాలుగు వందల మందిని సంహరించాడు.
ప్రహృష్టాం మహతీం సేనాం త్రిగర్తానాం మహాబలౌ । ఆర్చ్ఛతాం బహుసంరబ్ధౌ కేశాకేశి రథారథి ।। 22
కేశకుడు, కేశిరథుడు అనే ఇద్దరు మహాబలులు, ఉల్లాసంగా త్రిగర్తుల గొప్ప సైన్యంపై దాడి చేశారు.
లక్షయిత్వా త్రిగర్తానాం తౌ ప్రవిష్టౌ మహాచమూమ్। జగ్మతుః సూర్యదత్తశ్చ వలలశ్చాపి పృష్ఠతః ।। 23
త్రిగర్తులను గుర్తించి, ఆ ఇద్దరూ మహాసైన్యంలోకి ప్రవేశించారు. సూర్యదత్తుడు, వలలుడు వారిని వెనుక నుంచి అనుసరించారు.
శఙ్ఖో విరాటపుత్రశ్చ మహేష్వాసో మహాబలః। వినిఘ్నన్సమరే శూరాన్ప్రవివేశ మహాచమూమ్ ।। 24
విరాటుని కుమారుడు శంఖుడు, గొప్ప విలువిద్యావంతుడు, మహాబలుడు, యుద్ధంలో వీరులను సంహరిస్తూ మహాసైన్యంలోకి ప్రవేశించాడు.
విరాటస్తత్ర సంగ్రామే హత్వా పఞ్చశతం రథాన్। కుఞ్జరాణాం శతం చైవ సహస్రం వాజినాం తథా ।। 25
ఆ యుద్ధంలో విరాటుడు అయిదువందల రథస్వారులను, వంద ఏనుగులను, వెయ్యి గుర్రాలను చంపాడు.
చరన్స వివిధాన్మార్గాన్రథేన రథినాంవరః। త్రిగర్తానాం సుశర్మాణమార్చ్ఛద్రుక్మరథం రణే ।। 26
వివిధ మార్గాల్లో తన రథంతో సంచరిస్తూ, రథస్వారులలో అగ్రగామి అయినవాడు, త్రిగర్తుల సుశర్ముడిని బంగారు రథంలో యుద్ధానికి ఎదుర్కొన్నాడు.
తౌ తు ప్రాహరతాం తత్ర మహేష్వాసౌ మహాబలౌ । అన్యోన్యమభినిఘ్నన్తౌ గోషు గోవృషభావివ ।। 27
అక్కడ ఆ ఇద్దరు గొప్ప విలువిద్యావంతులు, మహాబలులు, ఒకరినొకరు గాయపరిచారు. ఆ పోరు, ఆవుల మధ్య పోరాడే రెండు ఎద్దుల్లా కనిపించింది.
రాజసింహౌ సుసంరబ్ధౌ విరేజతురమర్షణౌ। కృతాస్రౌ నిశితైర్బాణైరసిశక్తిపరశ్వథైః ।। 28
రాజసింహుల్లాంటి ఆ ఇద్దరు రాజులు, భయంకరంగా కోపంతో ఉప్పొంగి, రక్తంతో తడిసిన దేహాలతో, పదునైన బాణాలు, ఖడ్గాలు, శక్తులు, పరశువులతో పోరాడుతూ ప్రకాశించారు.
తతో రథాభ్యాం రథినౌ వ్యతీయాతాం సమన్తతః । శరాన్ససృజతుః శీఘ్రం తోయధారా ఘనావివ ।। 29
ఆ ఇద్దరు రథస్వారులు తమ రథాలతో చుట్టూ తిరుగుతూ, మేఘాలు నీటి ధారలు కురిపించినట్టు, వేగంగా బాణాలను వదిలారు.
అన్యోన్యమభిసంరబ్ధౌ దన్తాభ్యామివ కుఞ్జరౌ। కృతాస్త్రౌ నిశితైర్బాణైర్దారయామాసతూ రణే ।। 30
వీరిద్దరూ ఒకరిపై ఒకరు కోపంతో ఎద్దులు కొమ్ములతో తాకినట్టు, ఆయుధాలతో సిద్ధంగా, పదునైన బాణాలతో యుద్ధంలో ఒకరినొకరు గాయపరిచారు.
మాత్స్యో రాజా సుశర్మాణం వివ్యాధ నిశితైః శరైః । పఞ్చభిః పఞ్చభిర్బాణైర్వివ్యాధ చతురో హయాన్ ।। 31
మత్స్య రాజు, సుశర్మాను ఐదు పదునైన బాణాలతో తాకి, ఇంకో ఐదు బాణాలతో అతని నలుగురు గుర్రాలను గాయపరిచాడు.
ద్వాభ్యాం సూతం చ వివ్యాధ కేతుం చ త్రిభిరాశుగైః । తథైవ మాత్స్యరాజం తు సుశర్మా యుద్ధదుర్మదః । పఞ్చాశద్భిః శితైర్బాణైవివ్యాధ పరమాస్త్రవిత్ ।। 32
రెండు బాణాలతో అతని సారథిని, మూడు వేగమైన బాణాలతో జెండాను గాయపరిచాడు. అలాగే యుద్ధంలో ఉగ్రుడైన సుశర్మా, మత్స్యరాజును యాభై పదునైన బాణాలతో గాయపరిచాడు.
తయోర్బలాని రాజేన్ద్ర సమస్తాని మహారణే। నాజానన్త తదాఽన్యోన్యం ప్రదోషే రజసా వృతే ।। 33
ఓ రాజేంద్రా! ఆ మహాయుద్ధంలో, సాయంత్రం దుమ్ము కమ్ముకున్న వేళ, వీరిద్దరూ ఒకరినొకరు సంపూర్ణ బలాన్ని గుర్తించలేకపోయారు.