తే హయా హేమసంచ్ఛన్నా బృహన్తః సాధువాహినః । చోదితాః ప్రత్యదృశ్యన్త పత్రిణామివ పఙ్క్తయః ।। 43
బంగారు అలంకరణతో మెరిసే, బలమైన, బాగా శిక్షణ పొందిన ఆ గుర్రాలు, ముందుకు పరుగెత్తినప్పుడు, అవి గాల్లో ఎగిరే బాణాల వరుసలలా కనిపించాయి.
భీమరూపాశ్చ మాతఙ్గాః ప్రభిన్నకరటాముఖాః। స్వారూఢా యుద్ధకుశలైర్మహామాత్రాధిరోహితాః ।। 44
భయంకరమైన రూపంతో, కొమ్ములు విరిగిన, పెదాలు తెరిచిన ఏనుగులపై యుద్ధంలో నిపుణులైన మహామాత్రులు కూర్చొని, వీరులు వాటిని నడిపారు.
క్షరన్త ఇవ జీమూతాః సుదన్తాః షాష్టిహాయనాః । రాజానమన్వయుః పశ్చాత్క్రామన్త ఇవ పర్వతాః ।। 45
బాగా శిక్షణ పొందిన, అరవై ఏళ్ళ వయస్సు కలిగిన ఆ ఏనుగులు, మేఘాల్లా గర్జిస్తూ, రాజును వెనుక నుంచి అనుసరించుతూ, పర్వతాల్లా ముందుకు సాగాయి.
దృఢాయుధజనాకీర్ణం రథాశ్వగజసంకులమ్ । తద్బలాగ్రం విరాటస్య శక్రస్యేవ తదా బభౌ ।। 46
బలమైన ఆయుధాలు పట్టిన యోధులతో, రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు సముదాయంతో కూడిన విరాటుని ఆగ్రబలము, ఆ సమయంలో ఇంద్రుని సైన్యంలా ప్రకాశించింది.
తం ప్రయాన్తం మహారాజ నినీషన్తం గవాం పదమ్। విశారదానాం వైశ్యానాం ప్రకృష్టానాం తదా నృప ।। 47
రాజా! ఆయన పశువుల వైపు వెళ్లేందుకు ముందుకు సాగుతుండగా, నైపుణ్యం కలిగిన, ప్రతిభావంతులైన గోవాళ్లు ఆయన వెంట నడిచారు.
వింశతిస్తు సహస్రాణి నరాణామనుయాయినామ్। అష్టౌ రథసహస్రాణి దశ నాగశతాని చ । వింశచ్చాశ్వసహస్రాణి మాత్స్యానాం త్వరితం యయుః ।। 48
ఇరవై వేల మంది, ఎనిమిది వేల రథాలు, పది వందల ఏనుగులు, ఇరవై వేల గుర్రాలు మత్స్యుల సైన్యంలో వేగంగా వెళ్లాయి.
తదనీకం విరాటస్య శుశుభేఽతీవ భారత। వసన్తే బహుపుష్పాఢ్యం కాననం చిత్రితం యథా ।। 49
విరాటుని ఆ సైన్యం, వసంతంలో ఎన్నో పువ్వులతో అలంకరించబడిన అరణ్యంలా, ఎంతో అందంగా మెరిసింది, ఓ భారతా!
నిర్యాయ నగరాచ్ఛూరా వ్యూఢానీకాః ప్రహారిణః। త్రిగర్తానస్పృశన్మాత్స్యాః మూర్యేఽస్తంగమితే సతి ।। 1
పటిష్టమైన యుద్ధదళాలతో, ధైర్యవంతులు నగరం నుండి బయలుదేరి, సూర్యుడు అస్తమించాక మత్స్యులు త్రిగర్తులను ఎదుర్కొన్నారు.
తే త్రిగర్తాశ్చ మాత్స్యాశ్చ వ్యూఢానీకాః ప్రహారిణః। అన్యోన్యమభివర్తన్తే గోషు గృద్ధా మహాబలాః ।। 2
త్రిగర్తులు, మత్స్యులు ఇద్దరూ బలమైన దళాలతో, యుద్ధానికి సిద్ధంగా, గొర్రెల పట్ల ఆశతో, పరస్పరం ఎదురెదురుగా దూకారు.
భీమాశ్చ మత్తమాతఙ్గాస్తోమరాఙ్కుశచోదితాః। గ్రామణీయైః సమారూఢాః కుశలైర్హస్తిసాదిభిః ।। 3
బలమైన, మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు, తొమరలు, అంకుశాలతో ప్రేరేపించబడి, నైపుణ్యం కలిగిన నాయకులు, హస్తిపాకులు వాటిపై కూర్చున్నారు.
తేషాం సమాగమో ఘోరస్తుములో రోమహర్షణః। ఘ్నతాం పరస్పరం రాజన్యమరాష్ట్రవివర్ధనః ।। 4
వారిద్దరి మధ్య జరిగిన ఆ ముట్టడి భయంకరంగా, ఘోరంగా, ఒళ్లు గగుర్పొడిచేలా ఉండింది. రాజులు పరస్పరం పోరాడుతూ తమ రాజ్యాలకు కీర్తిని తెచ్చారు.
దేవాసురసమో రాజన్నాసీత్సూర్యేఽబలమ్బతి । పదాతిరథనాగేన్ద్రహయారోహబలౌఘవాన్ ।। 5
రాజా! సూర్యుడు కాంతి కోల్పోతున్నప్పుడు, పాదాటులు, రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాల దళాలతో ఆ యుద్ధం దేవాసుర సంగ్రామంలా జరిగింది.
అన్యోన్యమభ్యాపతతాం నిఘ్నతాం చేతరేతరమ్ । ఉదతిష్ఠద్రజో భౌమం న ప్రాజ్ఞాయత కించన ।। 6
వారు ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేస్తూ, పరస్పరం కొట్టుకుంటుండగా, భూమి మీద ధూళి పొగలు ఎగసి, ఏదీ కనిపించని విధంగా మారింది.
పక్షిణశ్చాపతన్భూమౌ సైన్యేన రజసా వృతాః । ఇషుభిర్వ్యతిసర్పద్భిరాదిత్యోఽన్తరధీయత ।। 7
సైన్యపు ధూళితో పక్షులు నేలపై పడిపోయాయి. బాణాలు ఎగురుతున్నప్పుడు, ఆ పొగతో సూర్యుడే కనబడలేదు.
ఖద్యోతైరివ సంయుక్తమన్తరిక్షమజాయత।। 8
ఆకాశం జ్యోతులు మెరిసే పంటలతో నిండినట్లుగా కనిపించింది.
రుక్మపృష్ఠాని చాపాని విచేరుర్విద్యుతో యథా । నర్దతాం లోకవీరాణాం సవ్యం దక్షిణమస్యతామ్ ।। 9
బంగారు వెనుకభాగం ఉన్న బాణాలు మెరుపుల్లా సంచరిస్తూ, యోధులు గర్జిస్తూ, ఎడమ, కుడి వైపులా బాణాలు వదిలారు.
రథా రథైః సమాజగ్ముః పత్తయశ్చ పదాతిభిః । సాదినః సాదిభిర్జగ్ముర్గజైశ్చాపి మహాగజాః ।। 10
రథస్వారులు రథస్వారులతో, కాలాళ్లు కాలాళ్లతో, కుదీరులు కుదీరులతో, గొప్ప ఏనుగులు మరొకటి మరొకదానితో ఎదురెదురుగా పోరాడేందుకు ముందుకు వచ్చారు.
అసిభిః పట్టసైశ్చాపి శక్తిభిస్తోమరైరపి । సంరబ్ధాః సమరే యోధా నిజఘ్నురితరేతరమ్ ।। 11
యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న యోధులు, కత్తులు, పెద్ద కత్తులు, కటారులు, కుంచులు పట్టుకుని ఒకరినొకరు గాయపరిచారు.
నిఘ్నన్తః సమరేఽన్యోన్యం హృష్టాః పరిఘపాణయః । న శేకురతిసంక్రుద్ధాః శూరాః కర్తుం పరాఙ్భుఖమ్ ।। 12
ఇనుప గొడ్డళ్లతో ఆనందంగా యుద్ధం చేస్తూ, వీరులు పరస్పరం దాడి చేసుకున్నారు. ఎంత కోపంగా ఉన్నా, వారు వెనక్కి తగ్గలేదు, పారిపోలేకపోయారు.
రక్తాధరోష్ఠం సునసం క్లృప్తశ్మశ్రు స్వలంకృతమ్। అదృశ్యత శిరశ్ఛిన్నం రజోవిధ్వస్తకుణ్డలమ్ ।। 13
రక్తంతో ఎర్రగా ఉన్న పెదవులు, అందమైన ముక్కు, సరిగ్గా తరిగిన గడ్డం, అలంకారాలతో కూడిన తల, దుమ్ముతో చెదిరిపోయిన కుండలాలతో, తెగిన తల కనిపించింది.
దృశ్యన్తే తత్ర గాత్రాణి వీరైశ్ఛిన్నాని సర్వశః । సాలస్కన్ధనికాశాని క్షత్రియాణా మహామృధే ।। 14
ఆ మహాయుద్ధంలో, క్షత్రియుల శరీరాలు అన్ని విధాలుగా తెగిపోయి, కొమ్మలతో కూడిన దుంగల వలె నేలపై కనిపించాయి.
నాగభోగనికాశైశ్చ బాహుభిశ్చన్దనోక్షితైః। ఆకీర్ణా వసుధా తత్ర శిరోభిశ్చ సకుణ్డలైః ।। 15
అక్కడ భూమి, పాము చుట్టినట్లుగా కనిపించే, చందనంతో పూసిన బాహువులతో, కుండలాలు ఉన్న తలలతో నిండిపోయింది.
యథా వా వాససీ శ్లక్ష్ణే మహారజతరఞ్జితే। బిభ్రతీ యువతీ శ్యామా తద్వద్భాతి వసున్ధరా ।। 16
ఎలా ఒక నల్లని యువతి, వెండితో అలంకరించిన మృదువైన వస్త్రాలు ధరించి మెరిసిపోతుందో, అలా ఆ భూమి కూడా ప్రకాశించింది.
ఉపాశామ్యద్రజో భౌమం రుధిరేణ ప్రవర్షతా। కశ్మలం ప్రావిశద్ధోరం నిర్మర్యాదమవర్తత ।। 17
రక్తం వర్షంలా కురవడంతో నేలపై ఉన్న దుమ్ము తగ్గిపోయింది. భయంకరమైన గందరగోళం ఏర్పడింది, యుద్ధం నియమాలు లేకుండా సాగింది.
యుధిష్ఠిరోఽపి ధర్మాత్మా భ్రాతృభిః సహితస్తదా। వ్యూహం కృత్వా విరాటస్య అన్వయుధ్యత పాణ్డవః ।। 18
అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన యుదిష్ఠిరుడు తన అన్నదమ్ములతో కలిసి విరాటుని వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేసి యుద్ధం చేశాడు.
ఆత్మానం శ్యేనవత్కృత్వా తుణ్డమాసీద్యుధిష్ఠిరః। పక్షౌం యమౌ చ భవతః పుచ్ఛమాసీద్వృకోదరః ।। 19
యుదిష్ఠిరుడు తనను తాను గద్దపక్షి తలగా, ద్వయములు రెక్కలుగా, భీమసేనుడు తోకగా ఏర్పరిచాడు.
సహస్రం న్యహనత్తత్ర కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః। భీమసేనస్తు సంక్రుద్ధః సర్వశస్త్రభృతాంవరః । ద్విసహస్రం రథాన్వీరః పరలోకం ప్రవేశయత్ ।। 20
అక్కడ కుంతీ కుమారుడు యుదిష్ఠిరుడు వెయ్యిమందిని చంపాడు. భీమసేనుడు కోపంతో, యుద్ధంలో అగ్రగామిగా ఉండి, రెండు వేల రథస్వారులను పరలోకానికి పంపాడు.
నకులస్త్రిశతం జఘ్నే సహదేవశ్చతుఃశతమ్ । శతానీకః శతం జఘ్నే మదిరాశ్వశ్చతుఃశతమ్ ।। 21
నకులుడు మూడు వందల మందిని, సహదేవుడు నాలుగు వందల మందిని చంపాడు. శతానికుడు వందమందిని, మదిరాశ్వుడు నాలుగు వందల మందిని సంహరించాడు.
ప్రహృష్టాం మహతీం సేనాం త్రిగర్తానాం మహాబలౌ । ఆర్చ్ఛతాం బహుసంరబ్ధౌ కేశాకేశి రథారథి ।। 22
కేశకుడు, కేశిరథుడు అనే ఇద్దరు మహాబలులు, ఉల్లాసంగా త్రిగర్తుల గొప్ప సైన్యంపై దాడి చేశారు.
లక్షయిత్వా త్రిగర్తానాం తౌ ప్రవిష్టౌ మహాచమూమ్। జగ్మతుః సూర్యదత్తశ్చ వలలశ్చాపి పృష్ఠతః ।। 23
త్రిగర్తులను గుర్తించి, ఆ ఇద్దరూ మహాసైన్యంలోకి ప్రవేశించారు. సూర్యదత్తుడు, వలలుడు వారిని వెనుక నుంచి అనుసరించారు.